Кіріспе
Зерттеу түрі
Сапалық зерттеу – адамдардың әлеуметтік шындығын, оның ішінде олардың көзқарастарын, сенімдерін және мотивациясын түсіну үшін сандық емес (сипаттамалық) деректерді жинап, талдауға бағытталған зерттеу түрі. Бұл зерттеу түрінде әдетте терең сұхбаттар, фокус-топтар немесе байқаулар жүргізіледі, осы арқылы егжей-тегжейлі және контекстік мәліметтер жиналады. Сапалық зерттеулер көбінесе күрделі құбылыстарды зерттеуге немесе белгілі бір тақырып бойынша адамдардың тәжірибесі мен көзқарастарын түсінуге қолданылады. Зерттеушілер адамдардың өмірлік тәжірибелеріне қандай мағына беретінін түсінгісі келгенде немесе адамдардың мінез-құлқының жасырын себептерін анықтауды қалағанда бұл әдіс ерекше пайдалы. Сапалық әдістерге этнография, негізделген теория, дискурс талдауы және түсіндірмелі феноменологиялық талдау жатады. Сапалық зерттеу әдістері әлеуметтану, антропология, саясаттану, психология, коммуникация зерттеулері, әлеуметтік жұмыс, фольклор, білім беру зерттеулері, ақпараттану және бағдарламалық құралдарды зерттеуде қолданылған.
Өмірбаян
Сапалық зерттеулер философиялық ойдың бірнеше арналарымен байланысты және адам өмірінің мәдениет, өрнек, сенім, мораль, өмірлік қиындықтар мен қиялы сияқты аспектілерін зерттейді. Қазіргі заманғы сапалық зерттеулер позитивизм, постпозитивизм, сындық теория және конструктивізм сияқты философияның көптеген салаларының ықпалында болды. Сапалық зерттеудегі тарихи өзгерістер немесе "моменттер" және "парадигма" (Denzin & Lincoln, 2005) ұғымы соңғы онжылдықтарда кең танылды. Дегенмен, кейбір ғалымдар парадигмаларды қабылдау нәтижесіз болуы және философиялық қатысым азын қалдыратын қауымдастықтарға әкелуі мүмкін екенін айтты. Осы тұрғыда, Пернеки сапалық зерттеуде философиялық мәселелерді жүзеге асырудың басқаша жолын ұсынды, осы арқылы зерттеушілер қажетті зихи ұтқырлық пен икемділікті сақтай алады.
Тергеу тәсілдері
Әлеуметтік ғылымдардың, оның ішінде оқу ғылымдары, даму психологиясы және мәдени психология салаларында сандық емес материалдарды эмпирикалық дерек ретінде пайдалану кеңейіп келеді.
Философиялық дәстүрлер
Феноменология – жеке адамның санасының құрылымы және жалпы субъективті тәжірибесін философиялық тұрғыдан зерттеуді білдіреді. Құрылысшылдыққа негізделген, мысалы, негізделген теория сияқты сапалық зерттеулер, зерттеушінің де, зерттеуге қатысушылардың да субъективтілігі зерттеу нәтижесінде дамыған теорияға қалай әсер ететініне назар аударады. Сапалық зерттеудегі символикалық интеракционизм тәсілі жеке адамдар мен топтардың әлемді қалай түсінетінін зерттейді. Сапалық зерттеуге қатысты дәстүрлі позитивистік көзқарас әлеуметтік әлемді объективті түрде түсінуге ұмтылады. Сапалық зерттеушілерге білімнің социологиясы, сондай-ақ Альфред Шюц, Питер Л. Бергер, Томас Лакман және Гарольд Гарфинкельдің еңбектері де әсер еткен. Сапалық зерттеуге жаңа философиялық үлестер (Pernecky, 2016) және кітаптар немесе өнер туындылары сияқты артефакттар да бар. Кейс-стади (жағдайлық зерттеу) әдісі сапалық зерттеушілердің тереңдікке, егжей-тегжейлілікке және контекстке баса назар аударатынын көрсетеді. Деректерді үшбұрыштылау сапалық зерттеуде қолданылатын стратегия болып табылады. Автоэтнография, яғни өзіңді зерттеу – зерттеушінің жеке тәжірибесін пайдаланып мәселені түсінуге бағытталған сапалық зерттеу әдісі. Негізделген теория – зерттеудің индуктивті түрі, ол зерттеу нәтижелерінде алынған эмпирикалық байқауларды терең талдауға негізделген («негізделген»). Тематикалық талдау мағыналық үлгілерді талдауды қамтиды. Әңгімелерді талдау негізінен ауызша сөйлеуді талдау үшін қолданылады. Биографиялық зерттеулер биографиялық баяндамалар мен құжаттарға сүйене отырып, өмірлік тарихтарды қайта құрумен айналысады. Аңыздық зерттеулер адамдар өз тәжірибесін сипаттау үшін қолданатын аңыздарды зерттейді.
Деректерді жинау
Сапалық зерттеушілер ақпаратты байқау, жазба жасау, сұхбаттасу, фокус-топтар (топтық әңгімелер), құжаттар, кескіндер және заттар арқылы жинауға болады.
Сұхбаттар
Зерттеу сұхбаттары сапалық зерттеулерде деректерді жинаудың маңызды әдісі болып табылады. Сұхбат жүргізуші әдетте кәсіби немесе жалақы алатын зерттеуші болып табылады, кейде оқытылған, ол сұхбаттасушыға ақпарат алу үшін, әдетте қысқа сұрақтар мен жауаптардың кезектесіп берілуі арқылы сұрақтар қояды. Жазбаша сауалнамаға қарағанда сапалық сұхбаттар қатысушылармен жақын қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді, олар көбінесе жеке ақпаратты сұхбат жүргізушіге нақты уақытта, бетпе-бет кездесуде бөліседі. Осылайша, бұл техника сұхбаттасушыларда маңызды сезімдер мен тәжірибелерді оятуы мүмкін. Әлеуметтанушылар Бредал, Стефансен және Бьёрнхольт үш "қатысушылық бағдарламаны" анықтады, оларды "өзі үшін айту", "басқалар үшін айту" және "зерттеуші үшін айту" деп сипаттады. Сондай-ақ, олар бұл бағдарламалар "қатысушы мен зерттеуші арасындағы әртүрлі этикалық келісімдерді" білдіреді деп ұсынды.
Қатысушылардың бақылауы
Қатысушы бақылау арқылы этнографтар зерттейтін мәдениеттің қызметіне тікелей қатысып, оны түсіне алады. Қатысушы бақылау этнографиядан асып, психология сияқты басқа да салаларға таралады. Мысалы, жедел жәрдемші болуға оқып, жедел жәрдемшілердің өміріне қатысушы бақылаушы ретінде кірісіп, Палмер жедел жәрдемшілердің кейбір ауыр төтенше жағдайлармен байланысты стрессті қалай жеңе алатынын зерттеді.
Рекурсивтілік
Сапалық зерттеулерде рекурсивтілік идеясы зерттеу жобасының даму процесімен байланысты. Стандартталған зерттеу әдістерінен өзгеше, рекурсивтілік сапалық зерттеушінің деректерді жинау барысында зерттеу жобасын өзгерту мүмкіндігін көрсетеді.
Кодтау
Жалпы алғанда, кодтау – қызығушылық тудыратын деректерге мағыналы ұғымдарды байланыстыру процесі. Сапалық зерттеулер контекстінде кодтау процесінің түсіндірулік аспектілері көбінесе нақты айқындалады және сипатталады; кодтау деректерден алынған пайдалы абстракциялар саналатын нақты сөздерді немесе қысқа тіркестерді құруға көмектеседі.
Үлгілік тематикалық талдау
Деректер тақырыптық талдаулар үшін үлгілерге сұрыпталып, зерттеу нәтижелерін ұйымдастыру және баяндаудың басты құралы ретінде қолданылуы мүмкін.
Мазмұндық талдау
Криппендорфтың айтуынша, "мазмұндық талдау – деректерден олардың контекстіне қайталанатын және дұрыс қорытынды шығаруға мүмкіндік беретін зерттеу әдісі" (с. 21). Ол құжаттарға, жазбаша және ауызша коммуникацияға қолданылады. Мазмұндық талдау – сапалық деректерді түсіндірудің маңызды құралы болып табылады. Ол көбінесе социологияда қолданылады. Мысалы, мазмұндық талдау адам өмірінің алуан түрлі салаларын зерттеуде қолданылған, мысалы, уақыт өте келе нәсілге деген көзқарастардың өзгеруі, мердігерлердің өмір салты және тіпті автомобильдер туралы пікірлерді талдау.
Компьютерлік көмекпен сапалық деректерді талдау бағдарламалық жасақтамасы (CAQDAS)
Қазіргі заманғы сапалық деректерді талдау компьютерлік бағдарламалармен (компьютерлік көмекпен сапалық деректерді талдау бағдарламалық жасақтамасы деп аталады) қолдауға болады. Бұл бағдарламалар қолмен кодтау және белгілеумен немесе оларсыз қолданылады. Мұндай бағдарламалар кодтаудың түсіндіруге қатысты мәнін алмастырмайды. Бағдарламалар деректерді оқу нәтижесінде алынған кодтарды қолдану, іздеу және сақтау арқылы талдаушылардың тиімділігін арттыруға бағытталған. Көптеген бағдарламалар кодтарды өңдеу және түзету тиімділігін жақсартады, бұл жұмысты бөлісуге, пікір алмасуға, деректерді тексеруге және үлкен деректер жиынтықтарын талдауға көмектеседі. Сенімділікті қамтамасыз етудің көптеген жолдары бар, оларға қатысушылардың пікірін алу, сұхбаттасушының мәлімдемелерін растау, әріптестермен кеңесу, ұзақ мерзімді қатысу, кері жағдайды талдау, деректерді тексеру, нәтижелердің дұрыстығын растау, субъективтілікті жою және тепе-теңдікті сақтау кіреді. Нәтижелердің қолданылу мүмкіндігі де жарамдылықтың көрсеткіші ретінде қарастырылады.
Сапалық зерттеудің шектеулері
Сапалық зерттеулер шектеулі емес. Бұл шектеулерге қатысушылардың реактивтілігі, сапалық зерттеушінің бір немесе бірнеше зерттеу қатысушыларымен тым көп сәйкестендіру мүмкіндігі, «Глазер-Штраустың гипотезалардың алдыңғы күтулермен бұзылмаған деректерден туындайтын идеясының практикалық еместігі», себеп-салдар гипотезаларын тексеру үшін сапалық зерттеудің жеткіліксіздігі және сапалық зерттеудің Бэкондық сипаты жатады. Қатысушылардың реактивтілігі – адамдардың өздерін бақылап отырғанын білгенде көбінесе әртүрлі әрекет етуі. Қатысушылармен тым көп сәйкестендіру – бұл адамдар тобын зерттейтін жанашыр зерттеушінің бір немесе бірнеше қатысушыға қадір-қасиетті немесе басқа да сипаттамаларды артықпен жатқызуы. Сапалық зерттеулермен салыстырғанда, эксперименттік зерттеулер және кейбір эксперименттік емес зерттеулер (мысалы, проспективтік зерттеулер), кемшіліктері болғанымен, себеп-салдар қорытындыларын шығарудың жақсы құралдары болып табылады. Сапалық зерттеу қауымдастығының ықпалды мүшелері Глейзер мен Штраус теориялық тұрғыдан маңызды санаттар мен гипотезалар сапалық зерттеуші жинаған байқаулардан «табиғи түрде» пайда болуы мүмкін деген идеяны дамытты, егер зерттеуші алдын ала түсініктермен жүрмейтін болса. Этолог Дэвид Кац «аш жануар қоршаған ортаны жеуге жарамды және жеуге жарамсыз заттарға бөледі. Жалпы айтқанда, заттар жануардың қажеттіліктеріне сәйкес өзгереді» деп жазды. Карл Поппер Кацтың ойын дамыта отырып, «заттарды жіктеуге болады және олар қажеттіліктер мен мүдделерге қатысты болғанда ғана ұқсас немесе ұқсамайтын болуы мүмкін. Бұл ереже жануарларға ғана емес, ғалымдарға да қатысты» деді. Поппер бақылаудың әрқашан таңдамалы екенін, бұрынғы зерттеулерге және зерттеушілердің мақсаттары мен мотивтеріне негізделгенін, ал алдын ала түсініксіз зерттеудің мүмкін емес екенін түсіндірді. Сапалық зерттеудің Бэкондық сипаты сапалық зерттеушінің деректерден санаттар мен гипотезалар пайда болатындай жеткілікті байқауларды жинай алатыны туралы идеяны білдіреді. Глейзер мен Штраус теориялық қанығуға жеткенге дейін және зертене жатқан адамдардың сипатын түсіну үшін қосымша байқаулардың қажеті болмайтынша байқауларды жинау арқылы теориялық үлгі алу идеясын жасады.
Қоғамдық психология
Автобиографиялық баяндамаға негізделген зерттеулер қауымдастық психология саласында жүргізілді.
Білім беру психологиясы
Эдвин Фаррелл тәуекел топтағы жоғары сынып оқушыларының әлеуметтік шындығын түсіну үшін сапалық әдістерді пайдаланды. Кейін ол осыған ұқсас әдістерді сол тәуекел топтағы оқушылар туралы бұрынғы кітабында жазғандай, сол аудандардан шыққан сәтті жоғары сынып оқушыларының шындығын түсіну үшін қолданды.
Денсаулық психологиясы
Денсаулық психологиясы саласында сапалық әдістер денсаулық және ауруды түсіну, сондай-ақ денсаулық пен аурудың күнделікті өмірде қалай әлеуметтік тұрғыдан құрылатыны зерттеулерінде жиі қолданыла бастады. Осыдан кейін денсаулық психологтары кең ауқымды сапалық әдістерді пайдалана бастады, олардың ішінде дискурс талдауы, тақырыптық талдау, наративтік талдау және түсіндірмелі феноменологиялық талдау бар. 2015 жылы "Health Psychology" журналы сапалық зерттеулерге арналған арнайы нөмірді жариялады.
Кәсіпорындық және ұйымдық психология
Долдор және әріптестерінің мәліметінше, ұйымдық психологтар сапалық зерттеулерді "ұйымдық өзгерістерді жоспарлау және іске асыру, оқыту қажеттіліктерін талдау, стратегиялық сараптамалар жүргізу және қызметкерлерді дамыту жоспарларын әзірлеу сияқты іс-шаралар кезінде" кеңінен пайдаланады.
Еңбек денсаулығы психологиясы
Жұмыс ортасы психологиясы саласындағы зерттеулер көбінесе сандық бағытта жүргізілсе де, кейбір зерттеушілер сапалық әдістерді де қолданады. Дұрыс жолға қойылған сапалық зерттеулер, сандық бағыттағы зерттеушілерге бірнеше артықшылықтар ұсынуы мүмкін. Осы артықшылықтарға: (1) теория мен гипотезаны дамытуға, (2) сауалнамалар мен сұхбаттарға сұрақтар жасауға, (3) бұрын анықталмаған стресс факторларын және олармен күресу жолдарын анықтауға, (4) түсіндіруге қиын сандық нәтижелерді интерпретациялауға, (5) кейбір стрессті азайту шараларының неге сәтсіз болатынын және қандай шаралар табысқа жететінін түсінуге, және (6) жұмыстағы адамдардың өмірін толыққанды сипаттауға көмектесу кіреді. Кейбір зерттеушілер бір зерттеуде сапалық және сандық әдістерді біріктірді (мысалы, Elfering және басқалар, [2005]); олар стандартты өлшемдермен анықтау қиын жұмыс стресстерін бағалау үшін сапалық әдістерді, ал күресу мінез-құлқы мен көңіл-күй сияқты тәуелді айнымалыларды бағалау үшін жақсы расталған стандартталған құралдарды пайдаланды. Әлеуметтік желілерде жеке ақпаратты көптеп жариялау, сапалық және аралас әдістерді қолданатын зерттеушілер үшін бесiлiмді мүмкіндіктерді ашты; психикалық денсаулық мәселелерін енді кең ауқымда, төмен құнмен және зерттеушілердің тікелей араласуынсыз сапалық тұрғыдан зерттеуге болады. Осы деректерді пайдалану үшін зерттеушілер сапалық зерттеулер жүргізу құралдарын меңгеруі қажет.