Кіріспе
Фиджи тілі (Na vosa vaka Viti) – Малай-Полинезия тілдер тобына жататын австронезиялық тіл, оны 350 000–450 000 фиджилік этникалық топтың ана тілі ретінде қолданады. 2013 жылғы Конституция фиджи тілін ағылшын және Фиджи хинди тілдерімен бірге Фиджидің ресми тілі деп белгіледі, сондай-ақ оны "ұлттық тіл" деп жариялау мәселесі де қарастырылуда. Фиджи тілі VOS тілдер санатына жатады. Стандартты фиджи тілі Шығыс Фиджи тілінің Бау диалектісіне негізделген. Аралдарда көптеген индофиджиліктер мен қытайлар пиджин түрін қолданады, ал индофиджиліктер көп шоғырланған аймақтарда көптеген ауылдық фиджиліктер мен қытайлар пиджин хиндустаниін қолданады.
Fijian (Na vosa vaka Viti) is an Austronesian language of the Malayo Polynesian family spoken by some 350,000–450,000 ethnic Fijians as a native language. The 2013 Constitution established Fijian as an official language of Fiji, along with English and Fiji Hindi and there is discussion about establishing it as the "national language". Fijian is a VOS language. Standard Fijian is based on the Bau dialect, which is an East Fijian language. A pidginized form is used by many Indo Fijians and Chinese on the islands, while Pidgin Hindustani is used by many rural ethnic Fijians and Chinese in areas dominated by Indo Fijians.
Тілдің тарихы
Фиджи тілі 3500 жыл бұрын Фиджи аралдарының алғашқы қоныс тебушілерімен Фиджиге әкелінді. Мыңжылдықтар бойы ол Фиджидегі жалғыз тіл болды. 1835 жылы Австралиядан келген методист миссионерлері Фиджиде тілдің жазбаша түрін жасау үшін жұмыс істеді. 1840 жылға қарай олар жазу жүйесін әзірледі және тілдің әртүрлі диалекттері туралы әр түрлі кітаптар жариялады. Фиджи 1970 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін фиджи тілі радиода, телевидениеде, кітаптарда және мерзімдік басылымдарда қолданылып, мектептерде оқытылады.
Ұлттық тілдер туралы пікірталас
2005 жылдың мамыр және маусым айларында бірнеше белгілі фиджиліктер фиджи тілінің мәртебесін арттыруға ұмтылысты. Фиджиде 1997 жылғы Конституцияға дейін ресми тіл болмаған, ол фиджи тілін ағылшын және фиджи хинди тілдерімен бірге ресми тіл деп жариялады; алайда, оны мектептерде оқыту міндетті емес еді. Білім министрі Ро Теймуму Кепа да Ұлы басшылар кеңесінің төрағасы Рату Овини Бокиниге жолданған үндеулерді қолдады. Ұқсас үндеулерді Тіл және мәдениет институтының директоры Мисивини Керекеретабуа және Сува қаласындағы Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің лингвистика профессоры Аполлония Тамата да жасады. Олар фиджи тілін мойындау ұлттың негізгі ерекшелігі үшін маңызды екенін және Фиджидің көпмәдени қоғамын біріктіретін фактор болып табылатынын айтты. Фиджи еңбек партиясының төрағасы Махендра Чоудри фиджи тілін ұлттық тілге айналдыру және фиджи хинди тілімен бірдей мәртебеде мектептерде оқытуды міндетті ету мақсасын қолдады, бұл ұстанымды Ұлттық келісім комитетінің Кришна Вилас та қолдады. 2013 жылы жаңа конституция қабылданғаннан бастап, фиджи тілі фиджи хинди және ағылшын тілдерімен қатар Фиджидің ресми тілі ретінде бекітілді.
Морфо-синтаксис
Ескерту: Осы бөлімдегі мысалдар Бума диалектісінен алынған. Бұл стандартты фиджи тілі емес, Бауан диалектісіне негізделген.
Жоқ ету
Фиджи тілінде сөз тіркесін немесе сөйлемді жоққа шығару үшін белгілі бір етістіктер қолданылады, осы айырмашылықты жасау үшін. Бұл теріске шығару етістіктері жартылай көмекші етістіктер деп аталады. Жартылай көмекші етістіктер негізгі етістіктердің функцияларын орындайды (синтаксикалық формасы мен құрылымы тұрғысынан) және олардың басынан басталатын сөздер немесе толықтыру сөйлемдері болады (теріс түсінікте толықтыру сөйлемдері ni реляторларымен (ол әдетте нақты емес оқиғаны білдіреді) немесе me реляторларымен (ол "болу керек" деп аударылады, толықтыру сөйлеміндегі оқиғаның орындалуын білдіреді) енгізіледі). Толықтыру сөйлемдерінде жартылай көмекші етістік баяндаманы нақтылайды.
Жартылай көмекші етістіктерді біріктіру
Sega және ~ басқа көмекші етістіктермен біріктіріліп, алуан түрлі құрылымдарды құрайды. Sega мен ~ екеуі де жартылай көмекші равамен байланысып, етістікке байланысты мүмкіндік концепциясын жоққа шығарады (соның салдарынан және сияқты құрылымдар туындайды).
Жоқ етудегі модификаторлар
Фиджи тілінде екі негізгі модификатор, соти және сара, жосықсыздық (теріс пікір білдіру) құралы ретінде маңызды рөл атқарады және жартылай көмекші етістіктермен бірге жұмыс істейді. Соти сөздері sega және ~ жосықсыздық білдіретін сөздерінен кейін қосылады және қарқындылықты күшейтуге арналған маркер болып табылады. Sega soti тіркесін «сега соти» деп аударуға болады. Sega soti құрылымы сөйлемде сын есімді (немесе сын есімнен жасалған сөздерді) талап етеді және оның жұмыс істеуі үшін ni (толықтырушы сөйлем) бастауыш ретінде қолданылуы керек. Соти сегадан кейін тікелей орналасады, бірақ фразаның мағынасын өзгертпей, ni сөздерінен кейін де кездесуі мүмкін. Негізгі құрылымы төменде көрсетілген:
Сол сияқты, соти сияқты, сара модификаторы да sega және ~ сөздерімен бірге қолданылуы мүмкін. Бұл тіркес фразаның жосықсыздық мағынасын және аспектісін күшейту үшін қолданылады.
Қолдану
Фиджи тіліндегі негізгі сөйлем құрылымы ең кемінде предикатты қамтиды, оның басында әдетте етістік болады. Предикаттың алғашқы элементі – жаттық формасының есімдігі:
This 'subject marker + verb' predicate construction is obligatory, every other constituent is optional. The subject may be expanded upon by an NP following the predicate:
The subject pronoun constituent of a predicate acts mainly as a person marker. Fijian is a verb–object–subject language, and the subject pronoun may be translated as its equivalent in English, the subject NP of a clause in Fijian follows the verb and the object if it is included. The social use of pronouns is largely driven by respect and hierarchy. Each of the non singular second person pronouns can be used for a singular addressee. For example, if one's actual or potential in laws are addressed, the 2DU pronoun should be used. Similarly, when a brother or sister of the opposite sex is addressed, the 2PA pronoun should be used, and it can also be used for same sex siblings when the speaker wishes to show respect. The 2PL pronoun can be used to show respect to elders, particularly the village chief.
Бұл 'жаттық белгісі + етістік' предикат құрылымы міндетті, ал қалған барлық құрамдас бөліктер ерікті. Жаттықты предикаттан кейін келетін атау сөз тіркесімен кеңейтуге болады: Предикаттағы жаттық есімдік құрамдас бөлігі негізінен тұлға белгісі ретінде қызмет етеді. Фиджи тілі – етістік-объект-жаттық тілі, сондықтан жаттық есімдігін ағылшын тіліндегі баламасымен аударуға болады, ал фиджи тіліндегі сөйлемнің жаттық атау сөзі етістіктен және объектіден кейін келеді, егер ол қолданылса. Есімдіктердің әлеуметтік қолданысы көбінесе құрмет пен иерархияға байланысты. Екінші жақтағы жекеше емес есімдіктердің әрқайсысы жеке тұлғаға қатысты қолданылуы мүмкін. Мысалы, егер сіз нақты немесе болашақ туыстарыңызға сөйлесіп жатсаңыз, 2DU есімдігін қолдану керек. Сол сияқты, қарама-қарсы жыныстағы сіңіліңіз немесе ініңізге сөйлескенде 2PA есімдігін қолдану керек, және сөйлеуші құрмет көрсетуді қаласа, оны бір жыныстағы сіңілілеріне немесе інілеріне де қолдануға болады. 2PL есімдігі қарттарға, әсіресе ауыл басшысына құрмет көрсету үшін қолданылуы мүмкін.
This 'subject marker + verb' predicate construction is obligatory, every other constituent is optional. The subject may be expanded upon by an NP following the predicate:
The subject pronoun constituent of a predicate acts mainly as a person marker. Fijian is a verb–object–subject language, and the subject pronoun may be translated as its equivalent in English, the subject NP of a clause in Fijian follows the verb and the object if it is included. The social use of pronouns is largely driven by respect and hierarchy. Each of the non singular second person pronouns can be used for a singular addressee. For example, if one's actual or potential in laws are addressed, the 2DU pronoun should be used. Similarly, when a brother or sister of the opposite sex is addressed, the 2PA pronoun should be used, and it can also be used for same sex siblings when the speaker wishes to show respect. The 2PL pronoun can be used to show respect to elders, particularly the village chief.
Қамқорлық
Иелiк – грамматикалық термин, екі ұғым арасындағы ерекше қатынасты көрсетеді: "иеленуші" және "иеленілген нәрсе". Бұл қатынас заңды меншiк болуы мүмкiн, бiрақ Фиджи тiлiнде, көптеген басқа австронезия тiлдерi сияқты, ол көбiнесе туыстық қатынастарды, дене мүшелерiн, жансыз объектiнiң бөлiктерiн, сонымен қатар бақылау, байланыс және жататындық сияқты жеке қасиеттер мен ұғымдарды қамтиды. Фиджи тiлiнде иеленушi мен иеленiлген нәрсенiң сипатына байланысты иелiк конструкцияларының күрделi жүйесi бар. Дұрыс құрылымды таңдау, иеленушiнiң жеке есім немесе жер атауы, есімдік немесе жалпы есім (адам немесе адам емес, жанды немесе жансыз нәрсеге сілтеме жасаса) екенiн, сондай-ақ иеленiлген нәрсенiң еркiн немесе байланысқан есім екенiн бiлуге байланысты.
Иесі
Тек тірі зат есім ғана нағыз иелену құрылымында иеленуші бола алады, мұнда иелік бірнеше тәсілмен иеленілген сөз топтарында (NP) белгіленеді. Жеке есімдер мен жер аттары иеленуші болғанда, иелену құрылымын иеленілген зат есімге –і иелік жұрнағын қосу арқылы жасауға болады, бұл жұрнақ байланысқан немесе еркін түрде қолданылуы мүмкін. Егер иеленуші сөз жатса, иеленілген зат есім тұлғаны, санды және кіріктіру/шығаруды көрсететін сөздік көрсеткіштердің бірімен белгіленуі керек (кестеге қараңыз). Егер иеленуші тірі емес болса, иеленушілік бөлшегі ni әдетте иеленілген сөз тобы мен иеленуші сөз тобының арасына қойылады. Ni бөлшегі формальды иеленудің орнына байланысты екенін көрсетеді, бірақ бұл құрылым иелену құрылымы ретінде қарастырылады.
Сәлемдесу
Төменде фиджилік сәлемдесулердің бірнеше мысалы келтірілген. Фиджи тілі Ағылшын тілі IPA Au domoni iko. Мен сені жақсы көремін. bula сәлем (сөзбе-сөз "өмір") io иә kerekere өтінемін moce қош сау бол ni sa bula [vinaka] сәлем (ресми), қош келдіңіз sega жоқ sega na leqa уайымдамаңыз sota tale кейінірек көрісеміз Vacava tiko? Қалайсың? vinaka рахмет yadra қанағатты таң
Ұлттық тілдер туралы пікірталас
2005 жылдың мамыр және маусым айларында Фиджи аралдарының көптеген белгілі тұлғалары фиджи тілінің мәртебесін көтеруді ұсынды. 1997 жылғы Конституция қабылданатынша ол ресми тіл емес еді, ол ағылшын және Фиджи хинди тілдерімен бірге ресми тіл мәртебесіне ие болды. Қазірге дейін мектептерде міндетті пән ретінде оқылмайды, бірақ сол кездегі Білім министрі Ро Теймуму Кепа, сондай-ақ бұрынғы Басшылар кеңесінің төрағасы Рату Овини Бокини бұл өзгеріске қолдау көрсетті. Фиджи тілінің танылуы ұлттың негізгі ерекшелігі үшін маңызды және Фиджидің көпұлтты қоғамын біріктіретін фактор екенін айтқан Фиджи тілі және мәдениет институтының бұрынғы директоры Мисивини Керекеретабуа мен Сува қаласындағы Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің лингвистика оқытушысы Аполония Тамата да осындай ұсыныстар жасады. Фиджидің Еңбек партиясының жетекшісі Махендра Чоудри де Фиджи хинди тіліне де осындай мәртебе берілсе, фиджи тілін ұлттық тіл және міндетті мектеп пәні етуді қолдады, бұл ұстанымды Ұлттық келісім комитетінің өкілі Кришна Вилас та қолдады.