Кіріспе

Канада Конституциясына ұсынылған түзетулер сериясы. Мич-Лейк келісімі – 1987 жылы премьер-министр Брайн Малрони және Канаданың барлық 10 провинциялық премьерлері талқылаған Канада Конституциясына ұсынылған түзетулер сериясы. Оның мақсаты Квебек үкіметін 1982 жылғы конституциялық түзетулерді, Канада федерациясын белгілі бір деңгейде орталықтандыру арқылы символдық түрде қолдауға көндіру болды. Ұсынылған түзетулер бастапқыда кең қолдауға ие болды және дерлік барлық саяси лидерлер оны жақтады. Алайда, бұрынғы премьер-министр Пьер Трюдо, феминист белсенділер және халықтардың түпкілікті өкілдері Келісімді әзірлеу кезінде азаматтардың қатыспауы және оның Канада федерализміне болашақтағы ықпалы туралы алаңдаушылық білдірді, соның салдарынан Келісімге қолдау азайды. Нью-Брансуик, Манитоба және Ньюфаундленд провинцияларындағы үкіметтік өзгерістер Келісімді қабылдаудан бас тартқан министрліктерді билікке әкелді. Бұдан кейін келіссөздер жалғасты, бірақ Квебек пен негізінен ағылшын тілінде сөйлейтін провинциялар арасындағы шиеленіс күшейді. Келісімді конституциялық талап бойынша ратификациялау мерзіміне бір ай қалғанда өткен бірінші министрлердің соңғы кездесуі, арадағы пікірталас нәтижесінде туған алаңдаушылықтарды шешетін екінші түзетулер сериясы бойынша жаңа келісімге қол жеткізілгенін көрсетті. Дегенмен, бастапқы келісім Манитоба мен Ньюфаундленд заң шығарушы органдарында ратификация үшін қажетті уақытта қабылданбады. Келісімді қабылдамау Квебек пен елдің қалған бөлігі арасындағы шиеленісті күрт арттырды. Квебек тәуелсіздік қозғалысы бір кезде қайтадан қолдау тапты. Келісімнің жалпы мақсаттары Шарлоттаун келісімінде қарастырылды, бірақ ол референдумда көпшілік дауысын ала алмады.

Кіріспе

1981 жылы премьер-министр Пьер Трюдо басшылығымен конституцияны қайтару (патриаттандыру) үшін федералды және провинциялық үкіметтер арасындағы келіссөздер 1982 жылғы Конституциялық актінің негізін құрайтын келісімге әкелді. Квебек премьер-министрі Рене Левеск және Квебек Ұлттық Ассамблеясы түзетулерді бекітуден бас тарды және конституциялық вето құқығын қолданатынын жариялады. Канада Жоғарғы Соты «Квебек ветосы» ісі бойынша Квебекке вето құқығы жоқ екенін шешті, ал 1982 жылғы Конституциялық акт Квебекте күшіне енді. 1984 жылғы федералды сайлауда Брайан Малрони басқаратын Прогрессивті консерваторлар Ұлттық Ассамблеяға түзетулерді «абыроймен және ынтамен» қабылдауға рұқсат беруге уәде берді және көпшілік дауысқа ие болды. Шиеленістің азайғаны сезілген соң Левеск федералдық ынтымақтастыққа қатысты «қауіпті тәуекелге» (beau risque) баруға тырысты. Оның үкіметі жарылып, ол отставкаға кетті, ал 1985 жылғы провинциялық сайлауда оның тәуелсіздікке ұмтылған Квебек партиясы Роберт Бурассаның федералистік Квебек Либералдық партиясынан жеңіліске ұшырады. Сайлау науқанында Бурасса Квебек конституцияға «қол қоюы» үшін орындалуы тиіс бес талапты атап өтті. Олар: Квебектің ерекше ерекшелігін мойындау (негізінен католик және француз тілді), конституциялық мәселелерде Квебекке вето құқығын беру, Квебек өкілдерінің Жоғарғы Сот судьяларын тағайындауға қатысуы, Квебекке келетін иммигранттардың саны мен іріктеуін бірлесіп анықтау және федералдық қаржылық мүмкіндіктерді шектеу. Бурасса бұл талаптарды іс жүзінде мүмкін деп санайды, өйткені федералдық үкімет бұрын Квебекке осы талаптардың барлық элементтерін әртүрлі жағдайларда ұсынған болатын. Бурасса мен Малрони екеуі де бизнеске бауыр басқан, тәжірибелі саясаткерлер болғандықтан, Трюдо мен Левеске қарағанда жақсы қарым-қатынаста болды. Малрони сенатор Лоуэлл Мюррейге провинциялармен келісімге келуді тапсырды. Бурасса келіссөздер бес талап негізінде жүргізілетінін мәлімдеді, сондай-ақ «Квебектің ерекше ерекшелігін мойындау» қайта қарастырылған кіріспеде символдық ескерту емес, түсіндірмелік ереже болуы керек екенін қосты. 1986 жылдың тамызында Эдмонтонда өткен премьер-министрлер (Премьер-министр және провинциялық премьерлер) кездесуінде министрлер «Эдмонтон декларациясына» келісті. Декларацияда бес талап негізінде конституциялық келіссөздердің «Квебек кезеңі» одан әрі реформалар жүргізілгенге дейін өтетіні айтылды.

Бастапқы реакция

Халықтың алғашқы реакциясы таңқалу болды. Конституциялық талқылауға қатысқан мүдделі топтар келісімге қол жеткізілетінін білмей, кеңесу үшін үгіт бастау туралы ойламаған. Олар келісімге қол қойылғаннан кейін күтпеген жағдайға түсті. Келісімге қол қойылғаннан кейін және заңдық мәтін жазылғанға дейін қоғамдық тыңдау өткізген жалғыз провинция Квебек болды. Ұлттық сауалнамалардың нәтижесінде канадалықтардың көпшілігі ұсынылған келісімді қолдайтыны анықталды. Либералдық партияның төрағасы Джон Тернер және Жаңа демократиялық партияның төрағасы Эд Бродбент консенсусқа қолдау білдірді. Бұқаралық ақпарат құралдарында хабарланғандай, алғашқы қарсылық бұрынғы премьер-министр Трюдодан туды. 1987 жылдың 27 мамырында «Торонто Стар» және «Ла Пресс» газеттерінде жарияланған ашық хатында Трюдо келісімді провинциализмге бағыну және «Бір Канада» арманының соңы деп сынады. «Атамекендік құқықты» федералды және провинциялық үкіметтердің келіссөз жүргізу мүмкіндіктерін теңестіретін, соның арқасында Канаданың мәңгілікке дейін өмір сүруіне мүмкіндік беретін құрал ретінде қарастырған Трюдо, жаңа келісімнің билікті одан әрі провинцияларға беруге әкелетінін жазды. Ол Мулрониді «әлсіз» деп атады, провинция басшыларын «жанжалшыл» деп сипаттап, Бурассаның бұрынғы Виктория хартасынан бас тартуын, келісім Квебек пен провинциялық мүдделерге жасалған жеңілдіктердің бастамасы болады деген ойын қозғады. Трюдоның бейтарап федералист және көрнекті квебек азаматы ретіндегі танымал ұстанымы, келісімге қарсы шыққан көптеген адамдардың наразылығын білдіруге көмектесті. Оның позициясы, Хартаға қол қойған басқа да топтарды, мысалы, халықтарды, этникалық қауымдастықтарды және әйелдерді алаңдатты. Оның ұстанымы федералды және провинциялық либералдық партияларда дау-дамағай тудырып, федералды партияны тілдік принцип бойынша бөліп, Джон Тернердің бұрыннан бері тұрақсыз басшылығын әлсіретті.

Соңғы келісім

Трюдоның араласуы 1987 жылғы 2 маусымда Оттавада жасалатын соңғы келісімге сәйкес, Малронидің кеңесшісі Л. Ян Макдональдтың сөзімен, оны "он екінші қатысушы" етті. Келесі күні қол қою рәсіміне дейінгі формальдылық ретінде қарастырылған кездесу 19 сағатқа созылды. Манитобаның НДП премьері Говард Паули өзінің туған провинциясындағы консенсусқа қарсылық білдірген солшыл оппозицияға тап болғандықтан, соңғы келісімде федералдық шығындарға қатысты шектеулерге тоқталған, қысқартылған мәтін талап етті. Онтарио премьері Дэвид Петерсон, үстелдегі жалғыз либерал (Бурассаның Квебек либералдық партиясы 1955 жылы Канаданың либералдық партиясымен байланысын үзіп қойғандықтан), оның көпшілігінен (оның ішінде бас кеңесшісі Иан Скотттан) қолдау алмады. Олар консенсусқа қарсы шығып, "федералдық шығын беру құқығы" және "ерекше қоғам" баптарына түрлі түзетулер ұсынды. Паули мен Петерсон келіссөздердің сәтсіз аяқталуына ешқайсысының кінәлі болып көрінбеуі үшін, бірінен соң бірі басшылыққа сүйенуге немесе бірге бас тартуға келісті. Олар Малрониден федералдық билік мәселесінде қатаң позиция ұстауын сұрады. Трюдоның араласуына қарсылық та болды: Малрони мен қалған сегіз премьер, олардың орынсыз араласу деп санаған әрекеттеріне наразылық білдіріп, бұрынғы консенсусты белсенді түрде қабылдады. Бурасса әсіресе келісімнің негізгі қағидаларынан бас тартуға бас тартты. Келіссөздер түн бойы жалғасты. Ақырында олар "ерекше қоғам туралы бап" Жарғыға қайшы келмейтінін, көпмәдениеттілік және аборигендердің құқықтарын қорғайтынын және федералдық шығын беру құқығына қатысты қатаң шектеулерді қамтитынын уәделеген бапқа келісті. 1987 жылғы 3 маусымда таңғы сағат 4:45-те, қол қою рәсімінен бірнеше сағат бұрын, Малрони конфедерацияға қосылудың дәстүрлі тәртібіне емес, үстелдің айналасында кері бағытта дауыс беру арқылы қабылданған тәртіпті бұзып, конвенцияны қасақана бұзды. Федералды НДП лидері Эд Бродбенттің қысымынан кейін Паули келісімге мойынұсынып, мақұлдады. Петерсон, осы импровизацияланған тәртіп бойынша соңғы дауыс берген, Онтарио атынан соңғы келісімді мақұлдады. Салтанатты рәсімде премьер-министрлер келісімге қол қойды. Бурасса Квебек Канадаға қайта интеграцияланғанын мәлімдеді, бұл жағдай құрметпен қарсы алынды.

Қолдау

Келісімді қолдайтындар оның конституциялық бейбітшілікке бір буынға жеткізетінін және оны федералды үкіметке немесе Канада федерациясына елеулі құрылымдық өзгерістерсіз, қарапайым және түсінікті жолмен қамтамасыз ететінін айтты. Бурасса Квебектің 1982 жылғы келісімнен мүлдем шығарылуын "жүректегі жара" деп сипаттады, оны Квебек конституциялық мәселелерде толыққанды қатысушы бола алмас бұрын жазып бітіру қажет еді. Мулроуни және басқалар келісімнің негізінен Квебекке қатысты екенін мойындап, оны "көпір" деп атады, ол қабылданғаннан кейін Квебектің толық қатысуымен басқа топтармен одан әрі келіссөздер жүргізуге жол ашады. Мулроуни Сенат пен Жоғарғы Сот реформаларының басқа партияларға премьер-министрдің көбінесе бір жақты қабылдайтын шешімдеріне көбірек қатысуға мүмкіндік беретінін айтты. Бұл премьер-министр аппаратының тым күшті екеніне қатысты алаңдаушылықты азайтуға жасалған әрекет болды. Мулроуни Toronto Star газетіне: "Сіздер ескі, соғысқан федерализмді таңдауға болады, немесе біз жаңа ел құруға тырысатын шынайы ынтымақтастық федерализмін таңдауға болады", - деді. Конституциялық сарапшы Питер Хог сияқты қолдаушылар "ерекше қоғам" ережесінің тек "социологиялық фактіні растау" екенін мәлімдеді. Бас судья Брайан Диксон сот шешімдерінің ондаған жылдар бойы Квебектің "ерекшелігін" стандартты түрде ескергенін атап өтті.

Қарсылық

Келісімге қарсылар келіссөздер процесінің де, оның соңғы нәтижелерінің де кемшіліктерін айтты. Процеске қатысты наразылықтар келісімнің ашық емес және демократиялық емес жағдайларда келісілгеніне бағытталды: түзетулер Премьер-министр мен он Премьер-министрдің өзі екі мәжілісте дайындап, келісіп, өздерінің заң шығарушы органдарына факт ретінде ұсынды. Кейбір ғалымдар Келісімді демократиялық Канадамен үйлеспейтін «элиталық келісімге» қол жеткізудің нәтижесі деп сипаттады. Квебектен басқа, ешбір провинция келісімге қарсылық күшейгенге дейін қоғамдық тыңдаулар өткізбеді. Кейбір сыншылар «ерекше қоғам» тұжырымы федерацияны теңгерімсіз етіп, Квебекке «ерекше мәртебе» береді, бұл асимметриялық федерализмге және Квебектегі ағылшын тілді қауымдастықтың және Канаданың басқа аймақтарындағы франкофондардың ықтимал әлсіреуіне әкелуі мүмкін деді. Ұлттық азшылықтар, феминисттер және маргиналды топтар соттардың бұл ережені түсіндіріп, Квебек үкіметіне провинцияның мәдениетін сақтау атымен Құқықтар мен бостандықтар хартасының және басқа конституциялық қорғаулардың бөлімдерін елемеуге рұқсат беруі мүмкін деп алаңдады. Ұлттық азшылықтар конституциялық өзгерістерге қатысты түзетулерге қарсы болды, себебі олар келіссөздерде өкілдік етілмеді. Бұрынғы Премьер-министр Трюдо және осындай пікірдегілер билікті одан әрі бөлудің қажеті жоқ және бұл федералды үкіметпен «қолбайлылыққа» әкелмейді деп мәлімдеді. Керісінше, Келісім ұлттық мүдделердегі мәселелерде барлық канадалықтардың атынан сөйлеу мүмкіндігін азайтты. Батыс және Атлантикалық Канада, әсіресе, Сенат мүшелерін таңдау тәсілінде мағыналы реформалардың болмауына қарсы болды, өйткені Келісім провинциялардың бірауыздан келісімімен Сенат реформасын қажет етті. Екінші жағынан, Квебекке тәуелсіздік іздеген белсенділер де наразы болды; олар келісімге қарсы болды, себебі «Квебектің ерекше қоғам ретінде танылуы» орташа пайдалы ғана болады деп сенді. Олар келісімді қабылдау одан әрі өкілеттіктерді беруге кедергі келтіреді деп ойлады.

Процедуралық

Келісім Конституцияға түзетулер енгізу ережесін өзгертетін болғандықтан, үш жыл ішінде барлық провинциялық заң шығарушы органдар мен федералды парламенттің келісімі қажет болды. Келісімге қол қойған премьер-министрлер келісімді мүмкіндігінше жылдам бекітуге міндеттелді. Квебек 1987 жылғы 23 маусымда Келісімді қабылдады, соның нәтижесінде 1982 жылғы Конституциялық актінің 39(2) бабында көзделген үш жылдық мерзім басталды; осылайша 1990 жылғы 22 маусым Келісімді қабылдауға болатын соңғы күн болды. Саскачеван 1987 жылғы 23 қыркүйекте Келісімді ратификациялады, ал Альберта 1987 жылғы 7 желтоқсанда ратификациялады. Қоғамдық тыңдаулар аяқталғаннан кейін Нью-Брансуик премьер-министрі Ричард Хатфилд, Мулронидің қысымына қарамастан, Келісімді провинциялық заң шығарушы орган отырысына енгізе алмады. Хатфилдтің үкіметі 1987 жылғы қазан айындағы Нью-Брансуик сайлауында Франк Маккенна басқаратын либералдарға барлық орындарды жоғалтты. Маккенна Келісімге өзгерістер енгізуді, әсіресе Нью-Брансуиктің тілдік екітігін қорғауды талап етіп үгіт жүргізді және Нью-Брансуикте Келісімді қабылдамас бұрын өзгерістерді талап етті. Провинциялардың біртұтас келісімі жойылды, сонымен қатар Келісімнің саяси күшінің көп бөлігі де жоғалды. Манитобада Говард Паули басқаратын Жаңа демократиялық партияның көпшілік үкіметінің күтпеген жеңілісі таң қалдырды, себебі наразы болған депутат үкіметке қарсы дауыс берді, нәтижесінде 1988 жылғы сәуірде сайлау өтті. Сайлау қорытындысы бойынша Гари Филмон басқаратын Прогрессивті консервативтік партия азшылық үкімет құрды, оған Гари Доер басқаратын Жаңа демократиялық партия үндемей қолдау көрсетті. Оппозиция жетекшісі, либерал Шарон Карстерс Келісімге қарсы болды және кейбір наразы консерваторлар мен Жаңа демократиялық партия мүшелерін оған қарсы дауыс беруге көндіруге болатынына сенді. Үкіметке сенімнің тұрақсыз жағдайы үш лидердің Манитоба атынан келіссөздер жүргізуіне әкеп соқты. Трюдо Келісімді талқылау үшін Палата мен Сенат комитеттерінің тыңдауларына шақырылды, оның Сенаттағы кейінірек болған отырысы бірнеше сағатқа созылды. Сенат, оның көп бөлігін Трюдо тағайындаған мүшелер құрады, Келісімді қабылдамады, бұл Палатаны 1982 жылғы Конституциялық актінің 47-бабын қолданып, Сенаттың келісімінсіз түзетуді қабылдауға итермеледі. Келісім 1988 жылғы федералды сайлауда аз ғана рөл атқарды, себебі үш партия да Келісімді қолдады, ал Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісімі басым мәселе болып табылды. Еркін сауданы қолдаған Боурасаның либералдары федералды прогрессивті консерваторлар мен олардың келісімді қолдау жөніндегі науқанына үндемей қолдау көрсетті. Кейіннен бұл қолдау солшыл зиялылардың Келісімге деген қолдауының арасындағы үзіліс себебі болды деп болжалды, және Манитобаның Жаңа демократиялық партиясы Паули зейнеткерлікке шыққаннан кейін түзетулерге деген салқын көзқарасының себебі ретінде келтірді.

Қарсылық күшейе түседі

Көп ұзамай сайлаудан кейін Канаданың Жоғарғы Соты Форд пен Квебек ісі бойынша шешім шығарды, ол француз тілінің Хартиясындағы табельдерге қатысты бірнеше істің жиынтығы болды. Квебектің француз тіліндегі ерекшелігін қорғауды маңызды және шұғыл мақсат деп мойындаған сот, ағылшын тіліндегі табельдерге толық тыйым салу Канаданың Құқықтар мен бостандықтар Хартиясын бұзу болып табылады деп шешті және тілдік шектеулерді жоюға бұйырды. Бұл шешім Квебектегі тіл қолданысы туралы ұзақ жылдар бойы пікірталас тудырды. Ағылшын тіліндегі топтар шешімді құттықтаса, Квебек партиясы мен ұлтшыл топтар Бурассадан сот шешіміне қарсы тұрып, француз тілінің Хартиясын қолдау үшін «жоқ деу құқығын» пайдалануды талап етті. Мулруни мен Питерсон Бурассаға бұл құқықты пайдаланбауға қысым көрсетті, ал Квебектің көрнекті кабинетінің мүшесі және ұлтшыл Клод Райан бұл құқық пайдаланылмаса, отставкаға кететінін мәлімдеді. Бурасса тек «жоқ деу құқығын» ғана пайдаланбастан, 178-заң жобасын ұсынды, ол сыртқы табельдерге тыйым салуды жалғастырды. Бұл оның ағылшын тілінде сөйлейтін төрт министрінің отставкаға кетуіне және ағылшын Канадасындағы жалпы наразылыққа себеп болды. Манитобаның премьер-министрі Гэри Филмон бұл қадамды «Мич көлінің рухын» бұзу деп атады және жаңа конституциялық конференция өткізілгенге дейін келісімге қатысты қоғамдық тыңдауларды тоқтатуға және оны қараудан шығаруға бұйырды, соның салдарынан Нью-Брансуик ресми түрде келісімге қарсы шықты. Джон Тернер мен федералды либералдар, бұрынғы сайлауда Мичке қолдау білдіргеніне қарамастан, Квебекте көп қолдау таппады, Мулруниді федералдық үкіметтің 178-заң жобасын мақұлдауына, ал Люсьен Бушар мен Луи Пламондон жағдайында оны қолдауына байланысты сынға алды. 1989 жылғы Ньюфаундленд сайлауынан кейін келісім үшінші қарсыласын тапты, онда Клайд Уэллс басқаратын либералдар премьер-министр Том Риддауттың консервативтік үкіметін жеңді. Уэллс келісімге қарсы науқан жүргізді, өйткені ол Сенат реформасынан бұрын түзетулерді өзгертуге, федералдық шығындарды шектеуге және Квебек Конфедерацияда ерекше мәртебе алу үшін «ерекше қоғам» ережесін пайдаланады деп ойлады. Уэллс келісімді қайта қарауды талап етті. 1989 жылдың қараша айында өткен конференция тұйықталуды бұза алмады және Уэллс пен Мулруни арасындағы ұлттық теледидардағы ашулы пікірталасқа ұласты. Саяси пікірталас келісімнің мазмұнынан оның күйреуінің ықтимал салдарына ауысқанда, бүкіл Канадада ағылшын және француз тілдерінде сөйлейтіндер арасында айқын шиеленіс пайда болды. Бурассаның «жоқ деу құқығын» пайдалануын негізге алған Канададағы ағылшын тілін сақтау альянсы сияқты ұйымдар Саулт-Сте. Мари сияқты муниципалитеттерге француз тіліндегі қызметтерді ұсынуға тыйым салатын заңдарды қабылдауға көндірді. Онтарионың Броквилл қаласында наразылардың Квебек туын таптаған видеосы Квебек теледидарында жиі көрсетіліп, ағылшын Канадасының келісімге қарсылығын бейнеледі.

Шарест комиссиясы мен Бушар

1990 жылдың сәуір айында Уэллс 1982 жылғы Конституциялық актінің 46(2) бабын қолданып, Ньюфаундлендтің бұрынғы Келісімге қолдауын жойды. Бұл Келісімнің енді үш провинцияда – Манитоба, Нью-Брансуик және Ньюфаундлендте қабылдануын талап етті. Жаңа Брансуик бастапқы Келісімді қабылдауға мүмкіндік беру үшін қарастырылуы тиіс балама мәселелер ұсынғаннан кейін Келісімге үміт жаңарды. Бұрынғы федералды министр Жан Шарест 1990 жылдың 22 наурызында Жаңа Брансуиктің мәселелерін қарастыру жөніндегі комиссияны басқаруға тағайындалды, ол Келісім бойынша барлық партиялардың консенсусына қол жеткізуге бағытталды. Оның қарсылығына қарамастан, Либералдық партияның жетекші үміткері Жан Кретьен мәселені күн тәртібінен шығаруды көздеп, Уэллске келісімді қолдау үшін жасырын түрде қысым көрсетті. 1990 жылдың 17 мамырында комиссия Мич-Лейкпен бірге барлық провинциялар бекітетін серіктес Келісімді ұсынды; бұл бастапқы Келісімнің күшінде қалуына мүмкіндік береді, Квебек пен федералды үкіметтің беделін сақтайды, сонымен қатар басқа провинциялардың алаңдаушылықтарын шешеді. Серіктес Келісімде ерекше қоғам туралы бап Конституцияға бағынышты болады және провинциялардағы азшылық тілдерінің құқықтарын күшейтетіні айтылды. Бурасса бұл есепті жарияланған күні-ақ қабылдамады. Оның мазмұнына ашуланған Лусьен Бушар, Мулронидің Қоршаған орта министрі және Квебек өкілі, Парижден туған жері Альмадағы жиынға Квебек партиясы мен Рене Левеске мақтаулы телеграмма жіберді, оны ПК жетекшісі Жак Паризо оқыды. Бушар Канадаға оралғаннан кейін Мулрони оның бұл мәлімдемесін түсіндіруін немесе отставкаға кетуін талап етті, және Бушар 1990 жылдың 22 мамырында ұзақ хат арқылы отставкаға кетті. Université Laval-де заң факультетінде бірге оқыған бұл екі дос көп жылдар бойы сөйлеспеді, бірақ 2024 жылы Мулрони қайтыс болғанға дейін татуласты. Кабинеттен және ПК фракциясынан кеткеннен кейін Бушар тәуелсіз депутат болды. Ол бастапқы Мич-Лейк Келісімін қорғап сөйледі және егер ол болмаса, егемендік – жалғыз шешім екенін мәлімдеді. Бурасса Ұлттық Ассамблеяда Бушардың әрекетін қолдады және бұл Мич сәтсіздікке ұшыраса, ағылшын Канадасына берілетін анық ескерту екенін айтты.

"Соңғы кешкі ас" және оған ілеспе келісім

1990 жылдың 3 маусымында әр премьер-министр 24 Сассекс драйвінде премьер-министрмен жеке-жеке кездескеннен кейін, бірінші министрлер Халл қаласындағы Канада өркениет мұражайында бас қосты. Бір күндік жиын ретінде жоспарланған кездесу, нәтижесінде Ұлттық конференция орталығында және Үкіметтік конференция орталығында бір аптаға созылды. Сырттағы бұқаралық ақпарат құралдарының көптігі хаос пен жайсыз жағдай тудырды, Мулруни және басқа да федералды шенеуніктер келісімді қабылдау Канаданың өмір сүруі үшін қажет екенін қайта-қайта айтты. Процесс созылған сайын журналистер құпиялылық пен манипуляциялардың бастапқы проблемаларды тудырған алғашқы кездесулерді еске салғанын байқады. Тарихшы Майкл Блисс: «Көптеген адамдар бұл көріністі көңілсіздік тудырды» деді. Бірінші күні сәтсіз аяқталғаннан кейін МакКенна Нью-Брансуик келісімді қолдайтынын жариялап, әңгіме бастауға тырысты. Екінші күні Фильмон бастапқы келісім қабылданғаннан кейін бірнеше ай өткен соң екінші келісімге келісті, бұл барлық тараптарға икемділік танытуға мүмкіндік берді. Кездесуде Бурасса екінші келісім қабылдануы мүмкін екенін мойындады, онда ерекше қоғам гендерлік теңдікті әлсірететін немесе аумақтарға сенаторлар мен Жоғарғы Сот судьяларын тағайындауға қатысу мүмкіндігін бермейтін кепілдіктерді қамтиды. Премьерлер болашақта аборигендер мен азшылық тілдері мәселелері бойынша конференциялар өткізуге, сот шешімдерін басшылыққа алу үшін «Канада ережесін» құруға, жаңа провинциялардың құрылу тәртібіне және жаңа түзету процедурасына келісті. Алайда Уэллс ұсынылған шарттарға қанағаттанбады және конференциядан шығумен қорқытты. Альберта премьері Дон Гетти оны тоқтатып, қабылдау үшін қандай шарттар қажет екенін сұрады, ал Уэллс Сенат реформасы жүзеге асырылатынына кепілдік беруді талап етті. Онтарио делегациясы жаңа формула ұсынды: жаңа келісімге Сенат реформасы бойынша келіссөздерді 1995 жылға дейін жалғастыру туралы бап енгізілсін. Егер 1995 жылға дейін келіссөздер сәтсіз аяқталса, Онтарио Сенаттан алты орынды бас тартуға келіседі, яғни Квебекке 24 орын, Онтариоға 18, Принц-Эдуард аралына 4, ал қалған провинцияларға 8 орын бөлдіріледі. Уэллс бұл ұсынысқа принципиалды келісім білдірді. Келесі күні тағы бір қол қою рәсімі өтті, бірақ Уэллс келісім жобасынан ерекше қоғам бабына қатысты 10 жылдық қайта қарау туралы сұранысты алып тастағанын, оны хабардар етпегенін айтып наразылық білдірді. Бұл бапты федералды келіссөзшілер Квебек үшін «улы таблетка» болады деп ойлап, Бурассаның назарына әкелмегендіктен, олар оны қапатар қарастырмады. Уэллс қол қоюының жанына жұлдызша қойды, бірақ Келісім Ньюфаундленд Ассамблеясының қарауына немесе референдумға ұсынылатынын уәделеді.

Соңғы күндер

Келіссөздердің сырттай сәтті аяқталуы келесі күні Мулроунидің жариялы қатынастардағы қатесімен күшін жойды. "Глоб энд Мейл" газетіне келіссөздер процесін сипаттағанда, Премьер-министр соңғы конференцияны түзетулер қабылдануға бірнеше күн қалғанда жоспарлағанын, бұл қатысушыларға қысым жасауға және "таздықты лақтырып" келісімді күштеп қабылдауға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Сьюзан Делакорт пен Грэм Фрейзер Мулроунидің бұл сөзін жариялады, бұл саяси және қоғамдық ортада кеңінен наразылық тудырды, себебі оның бейжайдығы бұрынғы конференциядағы Мулроунидің салқын тілінен және келісімді қабылдаудың қажеттілігі туралы айтқан сөздерінен өте өзгеше болды. Фильмон мен Уэллс бұл ескертуге наразылық білдірді, ал Фильмон келісімді Манитоба заң шығарушы органының қарауына ұсынатынын, бірақ оны қоғамдық тыңдау талаптарынан босататынын мәлімдеді. Либералдық партияның жетекшісі Жан Кретьен келісімді қолдауға ниеттенген еді, бірақ бұл сөзден кейін ол бас тартты. Мулроунидің бас кеңесшісі Стэнли Харт пен Питерсон бұл ескерту келісімді қабылдау мүмкіндігін толыққанды жойды деп сенді. Уэллс референдумды қысқа мерзімде өткізудің мүмкін емес екенін анықтады және келісімді Ньюфаундленд Ассамблеясында еркін дауыс беруге ұсынды, өзі ратификацияға қарсы болды. Мулроуни, Питерсон және МакКенна ерекше әрекетпен Ассамблеяға сөз сөйлеп, келісімді қабылдауға шақырды. 12 маусымда Фильмон келісімді Манитоба заң шығарушы органының қарауына енгізуге тырысты, бірақ бұл үшін бірауыздан келісім қажет болды. Заң шығарушы органдағы жалғыз үнді миссиясының өкілі Илайджа Харпер келісімге қарсылығын білдіру үшін бүркіт қанатын көтеріп, заң шығарушы органның оны талқылауына кедергі келтірді. Фильмон келесі бірнеше заң шығару сессияларында келісімді енгізуге бірнеше рет тырысты, бірақ Харпердің қарсылығы оған мүмкіндік бермеді. Харпердің қарсылығы конституциялық талқылаулардан шеттетілгендігін сезінген үнді миссиясының өкілдері арасындағы келісімге қатысты кеңінен тараған алаңдаушылықты көрсетті. Темдеуде Нью-Брансуик келісімді 15 маусымда ратификациялады, енді Манитоба мен Ньюфаундленд ғана қарсылық көрсетіп тұрды. Фильмон 20 маусымда келісімді енгізе алды, ал шара бойынша талқылау келесі екі күн бойы жалғасты. 1990 жылдың 22 маусымында – ратификацияның соңғы күні – Манитоба заң шығарушы органы келісім бойынша дауыс бермей сессиясын аяқтады. Отырыстың уақытын ұзарту туралы ұсыныс енгізілді, оған бірауыздан қолдау қажет еді. Харпер тағы да қарсылық білдірді, нәтижесінде заң шығарушы орган келісімге дауыс бермей таратылды. Фильмон Ньюфаундлендтегі Уэллске хабарласып, жағдайды түсіндірді. Осыған сәйкес, Уэллс пен оппозиция жетекшісі Том Риддют Ньюфаундленд Ассамблеясында жоспарланған еркін дауыс беруді қажетсіз деп жоюға келісті, себебі оның нәтижесінің теріс болатынына сенді. Федералды үкімет Манитоба жалғыз қарсылық көрсеткен жағдайда Жоғарғы Соттан мерзімді ұзартуды сұрауды қарастырған еді, бірақ Уэллстің Ньюфаундлендтегі дауысын жою бұл әрекетті мәнсіз етті.

Басқа провинциялар

Онтарионың премьер-министрі Дэвид Петерсон өте ойсырап, келісімді жасауға белсенді қатысып, қарсылық күшейгеніне қарамастан оны қолдады. Бұл оның өзінің провинциясында, әсіресе басқа провинцияларға Сенаттағы орындарды беру туралы уәдесіне наразылық тудырды. Ол бірнеше айдың ішінде Боб Рейдің НДП партиясына мерзімінен бұрын өткен сайлауда жеңіліп қалды. Келісімге қатысты сынға жауап ретінде Британдық Колумбия және Альберта провинциялары болашақ конституциялық түзетулерді заң шығарушы орган бекіту алдында халық референдумына ұсынуды талап ететін заңдар қабылдады. Мулронидің беделі төмендеді. Көптеген адамдар оның келісімді басқаруын сынап, оның толыққанды және созылған пікірталастары конституциялық келіссөздерге қарсылық тудырды. 1990 жылдың қараша айында Мулрони елдің конституциялық болашағы бойынша канадалықтардың пікірін білу үшін Ұлттық бірлік жөніндегі Азаматтар форумын өткізді. Форум көбінесе төрағасы Кит Спайсердің атымен – Спайсер комиссиясы деп танылды. Конституциялық конференциялар мен бұрынғы премьер-министр Джо Кларктың күш-жігері нәтижесінде Шарлоттаун келісімі жасалды, онда көптеген ұсыныстармен қатар, халықтардың басты қатысуы қамтылды. Шарлоттаун келісімі, Мич-Лейк келісімінен айырмашылығы, референдумға (1992 жылғы 26 қазанда) ұсынылды, бірақ ол Квебек провинциясының ішінде көптеген провинцияларда жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін Конституцияға қосымша түзетулер енгізудің өте қиын екені анықталды. Содан бері Конституцияны өзгертуге қатысты ешқандай маңызды әрекет жасалмады.