Сахалин облысы: географиясы, тарихы және халқы

Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі

Сахалин облысы – Ресейдің алыс шығысындағы Сахалин аралы мен Курил аралдарын қамтитын Ресей Федерациясының құрамындағы субъекті (облыс). Облыстың ауданы – . Әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы – Южно-Сахалинск. 2021 жылғы халық санауы бойынша облыстың халқы шамамен 500 000 адамды құрайды. Облыс тұрғындарының басым көпшілігі – этникалық орыстар, ал аз бөлігі – сахалиндік корейлер. Сахалин облысы табиғи газ бен мұнайға бай, Ресейдің ең бай облысы және төртінші бай федералды субъектісі болып табылады. Оңтүстігінде Жапонияның Хоккайдосымен, батысында Хабаровск өлкесімен және солтүстігінде Камчатка өлкесімен теңіз арқылы шектеседі.

Тарих

Сахалиннің этимологиясы "Қара өзен" (яғни Амур өзені) үшін маньчжур тіліндегі Сахалиян Ула (маньчжур: ᠰᠠᡥᠠᠯᡳᠶᠠᠨᡠᠯᠠ) деген гидрониміне байланысты. Сахалин осы этимологияны Қытайдың Хэйлунцзян провинциясымен (қытайша "қара есау өзені", қытайша: 黑龙江, Hēilóngjiāng) бөліседі. Сахалиннің түпкі халқы – нивхтер, ороктар және айнулар. Сахалин аралының суларын алғаш зерттеген еуропалықтар Иван Москвитин мен Мартин Герритс де Врис (1600 жылдардың ортасы), Жан-Франсуа де Лаперуз (1787) және Адам Иоганн фон Крузенстерн (1805) болды. Сахалиннің ерте карталарында осы кездегі құрлықтың Азияға жалғасқан-жалғаспағаны туралы белгісіздік көрінеді. 1809 жылы Сахалинды зерттеп, картаға түсірген Мамия Ринзо бұл жердің байланысы жоқ екенін нақтылады, ал 1849 жылы орыс теңізшісі Геннадий Невельский оны ресми түрде жазды. Сахалинге жапондықтардың қоныстануы Эдо дәуірінен бастау алады. Отомари 1679 жылы құрылған деп есептеледі, ал Мацумаэ доменінің картографтары аралды картаға түсіріп, "Кита Эзо" деп атады. Мин және Цин әулеттері кезінде Қытай аралды өзінің империясының бір бөлігі деп санап, Сахалин халқын "бағындырылған халықтар жүйесіне" енгізді. Бірақ аралда императорлық әскери күш орнатуға ешқандай әрекет жасалмады. Ресейдің Солтүстік-Шығыс Азиядағы кеңеюінен алаңдаған Жапония 1845 жылы бүкіл аралға бір жақты егемендік жариялады. Ресейлік қоныс аударушылар бұл талапты (және Қытайдың ұқсас талабын) елемеді, бірақ 1850 жылдардан бастап аралда көмір шахталары, әкімшілік ғимараттар, мектептер, түрмелер мен шіркеулер салды. 1855 жылы Ресей мен Жапония Шимода шартына қол қойды, онда екі елдің азаматтары аралда тұруы мүмкін екені айтылды: ресейліктер солтүстікте, жапондықтар оңтүстікте, араларында нақты шекара болмады. Ресей сондай-ақ Отомаридегі әскери базасын жабуға келісті. Екінші Опиум соғысынан кейін Ресей Циньді Айгүн шарты мен Пекин конвенциясына қол қоюға мәжбүр етті, осылайша Қытай Ресейге Сахалинді қоса алғанда, Хэйлунцзяннан (Амур) солтүстікке және Уссуриден шығысқа қарайғы барлық аумақтарын жоғалтты. 1857 жылы патшалық жазалау колониясы құрылды, бірақ аралдың оңтүстік бөлігі 1875 жылғы Санкт-Петербург шарты бойынша Курил аралдарына алмастырылғаннан кейін жапондықтардың иелігінде болды. 1905 жылғы Портсмут шартында Ресей мен Жапония келісімге келді, нәтижесінде аралдың 50° солтүстік градустан төменгі бөлігі Жапонияға өтті, ал қалған үш бөлігі Ресейде қалды. Оңтүстік Сахалин Жапониямен Карафуто чо (樺太庁) ретінде басқарылды, астанасы Тойохара, қазір Южно-Сахалинск деп аталады. Ресейдегі революциядан және одан кейінгі азаматтық соғыстан кейін солтүстік Сахалин Ресейдің Шығыс Қазақстан облысының (1922–1926), Шығыс Қазақстан аймағының (1926–1938) және Хабаровск өлкесінің (1938–1947, Сахалиннің Ресей басқаруындағы аумақтары кірді) бөлігі ретінде Ресейдің КСР-і басқаруына көшті. Сахалин облысы 1932 жылғы 20 қазанда Шығыс Қазақстан аймағының бір бөлігі ретінде құрылды және 1938 жылы Хабаровск өлкесі құрылған кезде оның құрамына кірді. 1945 жылдың тамызында Кеңес Одағы Сахалин мен Курил аралдарының толық бақылауын алды. Оңтүстік Сахалинге совет әскерінің шабуылы 1945 жылғы 11 тамызда, Екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияның капитуляциясына бір ай бұрын басталды. 79-шы атқыштар дивизиясы, 2-ші атқыштар бригадасы, 5-ші атқыштар бригадасы және 214-ші танк бригадасынан тұратын 56-шы атқыштар корпусы жапондық 88-ші дивизияға шабуыл жасады. Қызыл Армия жапондықтардан үш есе көп болғанымен, жапондықтардың қарсыласуына байланысты алға жылжуға мүмкін болмады. 113-ші атқыштар бригадасы мен 365-ші тәуелсіз теңіз жаяу әскері атқыштар батальоны 16 тамызда Батыс Сахалиннің жағалау ауылы Тороға (塔路) түскеннен кейін ғана совет әскері жапондық қорғаныс шебін бұзды. Осы түсуден кейін жапондықтардың қарсыласуы әлсіреп кетті. Нақты шайқастар 21 тамызға дейін жалғасты. Дегенмен, бұл шектеулі ауқымда болды. 22-23 тамыз аралығында қалған жапондық бөлімдердің көпшілігі бітім туралы мәлімдеді. Кеңес Одағы 1945 жылғы 25 тамызда Сахалиннің астанасын басып алып, оны Тойохара деп атады. Жапондық деректерге сәйкес, шабуыл кезінде 20 мыңнан астам бейбіт тұрғын қаза тапты.

The etymology of Sakhalin can be traced back to the Manchu hydronym Sahaliyan Ula (Manchu: ᠰᠠᡥᠠᠯᡳᠶᠠᠨᡠᠯᠠ) for "Black River" (i. e. the Amur River). Sakhalin shares this etymology with the Chinese province of Heilongjiang (Chinese for "black dragon river (Chinese: 黑龙江, Hēilóngjiāng)"). The indigenous people of Sakhalin are the Nivkhs, Oroks, and Ainu minorities. The first Europeans to explore the waters around Sakhalin Island were Ivan Moskvitin and Martin Gerritz de Vries in the mid 1600s, Jean François de La Pérouse in 1787 and Adam Johann von Krusenstern in 1805. Early maps of Sakhalin reflect the uncertainty of the age as to whether or not the land mass was attached to the Asian continent. The fact that it is not connected was conclusively established by Mamiya Rinzō, who explored and mapped Sakhalin in 1809 and definitively recorded by Russian navigator Gennady Nevelskoy in 1849. Japanese settlement on Sakhalin dates to at least the Edo period. Ōtomari was supposedly established in 1679, and cartographers of the Matsumae domain mapped the island, and named it "Kita Ezo". During the Ming and Qing dynasties China considered the island part of its empire, and included the Sakhalin peoples in its "system for subjugated peoples". At no time though was any attempt ever made to establish an Imperial military presence on the island. Japan, concerned about Russian expansion in northeast Asia, unilaterally proclaimed sovereignty over the whole island in 1845. Russian settlers ignored the claim (and the similar claim of China), however, and, beginning in the 1850s, established coal mines, administration facilities, schools, prisons and churches on the island. In 1855, Russia and Japan signed the Treaty of Shimoda, which declared that both nationals could inhabit the island: Russians in the north, and Japanese in the south, without a clear boundary between. Russia also agreed to dismantle its military base at Ōtomari. Following the Second Opium War, Russia forced the Qing to sign the Treaty of Aigun and Convention of Peking, under which China lost all territories north of Heilongjiang (Amur) and east of Ussuri, including Sakhalin, to Russia. A Czarist penal colony was established in 1857, but the southern part of the island was held by the Japanese until the 1875 Treaty of Saint Petersburg, when they ceded it to Russia in exchange for the Kuril islands. After the Russo Japanese War, Russia and Japan signed the Treaty of Portsmouth of 1905, which resulted in the southern part of the island below 50° N passing to Japan; the Russians retained the other three fifths of the area. South Sakhalin was administered by Japan as Karafuto chō (樺太庁), with the capital Toyohara, now known as Yuzhno Sakhalinsk. After the Russian Revolution and subsequent civil war northern Sakhalin ultimately became governed by the Russian SFSR as a part of Far Eastern Oblast (1922–1926), Far Eastern Krai (1926–1938) and Khabarovsk Krai (included Russian administered territories of Sakhalin in 1938–1947). Sakhalin Oblast was established on 20 October 1932 as a part of Far Eastern Krai, and became part of Khabarovsk Krai upon the latter foundation in 1938. In August 1945, the Soviet Union took over the control of the entire Sakhalin and Kuril Islands. The Soviet attack on South Sakhalin started on August 11, 1945, about a month before the Surrender of Japan in World War II. The 56th Rifle Corps consisting of the 79th Rifle Division, the 2nd Rifle Brigade, the 5th Rifle Brigade and the 214th Tank Brigade attacked the Japanese 88th Division. Although the Red Army outnumbered the Japanese by three times, they could not advance due to strong Japanese resistance. It was not until the 113th Rifle Brigade and the 365th Independent Naval Infantry Rifle Battalion from Sovietskaya Gavan (Советская Гавань) landed on Tōrō (塔路), a seashore village of western Sakhalin on August 16 that the Soviets broke the Japanese defense line. Japanese resistance grew weaker after this landing. Actual fighting continued until August 21. However, this was relatively limited in scope. From August 22 to August 23, most of the remaining Japanese units announced truce. The Soviets completed the conquest of Sakhalin on August 25, 1945, by occupying the capital of Sakhalin, then known as Toyohara. Japanese sources claim that 20,000 civilians were killed during the invasion.

Соғыстан кейінгі

Кеңес әскерлері басып алған Оңтүстік Сахалин және Курил аралдарының аумақтары 1946 жылғы 2 ақпандағы жарлық бойынша Оңтүстік Сахалин облысы деп жарияланды. Шамамен бір жылдан кейін, 1947 жылғы 2 қаңтарда Оңтүстік Сахалин облысы таратылып, Сахалин облысының құрамына қосылды, осылайша оның қазіргі шекарасы қалыптасты. Сол күні Сахалин облысы Хабаровск өлкесінен бөлініп шықты. Бұл жерде бұрын тұрған жапондықтардың көпшілігі Жапонияға қайтып оралды, бірақ кем дегенде үштен бірі корейлердің қайта оралуына рұқсат берілмеді; олар аралда қалды және олар мен олардың ұрпақтары Сахалин корейлері деп белгілі болды. Жапония 1949 жылғы 1 маусымда Қарафуто префектурасын заңды тұлға ретінде жойды. Сан-Франциско келісімі (1952) Жапонияның «Курил аралдарына, сондай-ақ 1905 жылғы 5 қыркүйектегі Портсмут келісімі нәтижесінде Жапонияның егемендігіне өткен Сахалиннің және оған жақын аралдардың бөлігіне қатысты барлық құқықтардан, титулдардан және талаптардан бас тартатынын» қарастырады. Дегенмен, Оңтүстік Курил аралдарының мәртебесі даулы болып қала береді, себебі Жапония оларды Курил аралдарының бір бөлігі деп санамайды (оларды «Солтүстік аумақтар» деп атайды) және осылайша 1952 жылғы бас тартуға қатысты емес деп оларға егемендік құқығын талап етеді. Бұл мәселе жапон-ресей қарым-қатынасындағы маңызды шиеленіс тудырады. Екі елдің арасында әлі күнге дейін ресми бейбітшілік шарты жасалмаған. Сонымен қатар, келісім-шартта бас тартқан аумақтарды Кеңес Одағына беру туралы нақты көрсетілмегендіктен, Жапония Оңтүстік Сахалин мен Солтүстік Курил аралдарын иесі анықталмаған аумақтар деп санайды және осы аумақтар жапон карталарында ақ түспен «Ешкімнің жері» деп белгіленеді, бірақ Жапонияның қазіргі уақытта бас тартқан аумақта орналасқан Сахалин облысының орталығы Южно-Сахалинск қаласында Бас консулдығы бар. 1983 жылғы 1 қыркүйекте Кеңес Одағы Сахалин аралының батысында, кішігірім Монерон аралының жанында 269 жолаушысы бар, оның ішінде АҚШ конгрессмені Ларри Макдональдты тасымалдаған Korean Air Lines 007 рейсін құлатты. 1995 жылы 7,0 балдық Нефтегорск жер сілкінісі бұрынғы Нефтегорск қалашығын қиратты, Меркалли шкаласы бойынша интенсивтілігі IX (Аса күшті) болды. Жалпы зиян 64,1–300 миллион долларды құрады, нәтижесінде 1989 адам қаза тауып, 750 адам жарақат алды. Қалашық қайта жаратылған жоқ. 1996 жылғы 24 сәуірде Сахалин облысы Ростов облысымен бірге федералды үкіметпен билікті бөлісу туралы келісімге қол қойды, оған автономия берілді. Бұл келісім 2002 жылғы 4 наурызда күшін жойды.

Soviet conquered areas of South Sakhalin and Kuril Islands were declared a South Sakhalin Oblast by the Soviet authorities in a decree issued on 2 February 1946. Almost a year later, on January 2, 1947, the South Sakhalin Oblast was disbanded and included into Sakhalin Oblast, forming present day boundary of the latter. On the same day Sakhalin Oblast was excluded from Khabarovsk Krai. The Japanese who had been living there before mostly repatriated to Japan, but at least one third of Koreans were refused repatriation; stuck on the island, they and their descendants became known as the Sakhalin Koreans. The Karafuto Prefecture was abolished by Japan as a legal entity on June 1, 1949. The Treaty of San Francisco (1952) provides, that Japan renounces "all right, title and claim to the Kurile Islands, and to that portion of Sakhalin and the islands adjacent to it over which Japan acquired sovereignty as a consequence of the Treaty of Portsmouth of September 5, 1905". However, the status of the southern Kuril Islands remains disputed, as Japan does not consider them to be a part of the Kuril Islands (calling them "Northern Territories" instead) and, thus, claims sovereignty over them as "unaffected" by the 1952 renunciation. The issue remains a major strain on Japanese Russian relations. Even now, no official peace treaty has been signed between the two nations. In addition, because the treaty did not explicitly specify cession of the renounced areas to the Soviet Union, Japan officially considers South Sakhalin and northern Kuril Islands to be a territories of undetermined ownership and these areas are marked as No Man's Land with white color on Japanese maps, although Japan currently has a Consulate General in Sakhalin's capital city of Yuzhno Sakhalinsk, located on the renounced territory. On September 1, 1983, the Soviets downed Korean Air Lines Flight 007, carrying 269 occupants, including U. S. Congressman Larry McDonald, west of Sakhalin Island near the smaller Moneron Island. In 1995 the 7.0 Neftegorsk earthquake shook the former settlement of Neftegorsk with a maximum Mercalli intensity of IX (Violent). Total damage was $64.1–300 million, with 1,989 deaths and 750 injured. The settlement was not rebuilt. On 24 April 1996 Sakhalin Oblast, alongside Rostov Oblast, signed a power sharing agreement with the federal government, granting it autonomy. This agreement would be abolished on 4 March 2002.

Айнұ

2002 жылғы халық санағы бойынша, облыста 333 тұрғын өзін жапон ұлтынан екенін көрсеткен. Ресейде тұратын 888 жапонның көп бөлігі (2010 жылғы халық санағы) жапон-айну тегінен туған, бірақ олар мұны мойындамайды (толық жапондық тегі оларға визасыз Жапонияға кіруге мүмкіндік береді).

Соғыстан кейінгі халық

1959 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы совет халық санауы бойынша облыстың халқы 649 405 адамды құрады. 1970 жылы бұл көрсеткіш 615 652 адамға төмендеді, 1979 жылы 661 778 адамға дейін өсті және 1989 жылы 710 242 адамға жетті. Осы кезеңде ресейліктердің үлесі 1959 жылы 77,7% болса, 1989 жылы 81,6% құрады. 1991 жылы КСРО тарағаннан кейін облыстың халқы күрт азайды. 1989 жылғы КСРО халық санауымен салыстырғанда, 2002 жылғы Ресей халық санауы бойынша облыс халқы 163 547 адамға немесе 23,0% төмендеп, 546 695 адамды құрады. 2010 жылы тіркелген 497 973 адам – облыс құрылғаннан бергі ең төмен көрсеткіш, алайда бұл төмендеу 1990-жылдармен салыстырғанда аз болды (8,9%).

Мұнай, газ және көмір

Ресей, Франция, Оңтүстік Корея, Ұлыбритания, Канада және Америка мұнай және газ компаниялары 1990 жылдардың ортасынан бері аралда мұнай мен газ бұрғылап немесе іздеу жұмыстарын жүргізіп келеді. Совет билігі 1920 жылдан бері аралдан көмір және мангани қазып шығарған.

Саясат

Губернатор Александр Хорошавин 2007 жылдың 9 тамызында тағайындалды. 2015 жылдың 25 наурызында оны Олег Кожемяко ауыстырды, ал 2018 жылы Валерий Лимаренко орнына келді.

Туризм

Шектеулерге байланысты, Сахалин облысының және оның ішкі және аумақтық суларының барлығы, Южно-Сахалинск қаласынан басқа, шекаралық аймақ деп есептеледі. Бұл, шетел азаматтарының еркін қозғалысы күрт шектеледі дегенді білдіреді және Южно-Сахалинсктен тысқары кез келген қозғалыс үшін Федералдық қауіпсіздік қызметіне (ФСБ) және Шекара қызметіне тіркелу қажет. Суға түсу және теңіз жағасында демалуға рұқсат тек Шекара қызметі белгілеген орындарда ғана беріледі.

Дін

2012 жылғы сауалнама бойынша Сахалин облысы халқының 21,6% орыс православие шіркеуіне жатады, 4% -ы дінге жатпайтын христиандар, 2% -ы басқа православие шіркеулеріне немесе ешбір шіркеуге мүше болмайтын православие сенімділері, 1% -ы славянның ежелгі дініне (Родновери) немесе Сібірдің жергілікті діндеріне жатады, 1% -ы протестантизмнің түрлеріне сенеді. Бұдан өзге, халықтың 37% -ы «рухани, бірақ діни емес» екенін айтса, 15% -ы атеист, ал 18,4% -ы басқа діндерді ұстанады немесе сұраққа жауап берген жоқ.