Кіріспе

Китотәрізділер отрядындағы дельфиндер туысы.

Пилот киттері – Globicephala туысына жататын киттер. Қазіргі кезде екі түрі бар: ұзын қанатты пилот киті (G. melas) және қысқа қанатты пилот киті (G. macrorhynchus). Теңізде оларды айыру қиын, ал түрлерді ажыратудың ең сенімді жолы – бас сүйектерін талдау. Бұл екі түр де дерлік бүкіл әлемде таралған, ұзын қанатты пилот киттері салқын суларда, ал қысқа қанатты пилот киттері тропикалық және субтропикалық суларда мекендейді. Пилот киттері – мұхит дельфиндерінің ішіндегі ең ірілерінің бірі, олардың мөлшері тек қана косаткадан ғана асып түседі. Олар және дельфин тұқымдасының басқа да ірі өкілдері «қара балық» деп те аталады. Пилот киттері негізінен кальмарлармен қоректенеді, бірақ сондай-ақ треска және камбала сияқты ірі демекшіл балықтарды да аулайды. Олар өте әлеуметтік жануарлар және өмір бойы туған тобымен бірге қалуы мүмкін. Қысқа қанатты пилот киттері – аналықтары менопаузаға енетін сирек сүтқоректілердің бірі, және олар өршігеннен кейін де тобына үлес қосуын жалғастырады. Пилот киттері жағалауға жатақтап қалуымен белгілі, бірақ мұның себебі толыққанды түсініксіз. Дегенмен, теңіз биологтары бұл құбылыстың себебін сүтқоректілердің ішкі құлағының (олардың негізгі навигациялық сонары) жүк кемелері немесе әскери жаттығулар сияқты мұхиттың шуынан зақымдануымен байланысты екенін анықтады. Ұзын және қысқа қанатты пилот киттерінің сақталу статусы «қауіпсіз» деп саналады.

Атау беру

Бұл жануарлар "ұшқыш киттер" деп аталды, себебі топтардың жетекшісімен "басқарылатынына" сендірілді. Оның ғылыми атауы ақырында Globicephala melaena болып өзгертілді. 1986 жылдан бері ұзын қанатты ұшқыш киттердің түрлік атауы бастапқы түріне – melas деп өзгертілді. Басқа түрлер жіктемелері ұсынылды, бірақ олардың тек екеуі ғана қабылданды. Жапонияның шығыс жағалауында қысқа қанатты ұшқыш киттердің географиялық түрлері кездеседі, олар генетикалық тұрғыдан оқшауланған популяцияларды құрайды. Флоридадағы плейстоцендік шөгінділерде жойылған туысы – Globicephala baereckeii-дің қазба қалдықтары табылды. Бұл түрдің пайда болуына 12 ғасырда Солтүк Тынық мұхитында ұзын қанатты ұшқыш киттердің жойылуы себеп болуы мүмкін екені көрсетілді, онда Магонду, кіші, оңтүстік түрі, бұрынғы ұзын қанатты ұшқыш киттердің экологиялық нишаларын толтырып, суық суларға бейімделіп, таралу алған болуы мүмкін.

Сипаттама

Кашалоттар көбінесе қара сұр, қоңыр немесе қара түсті болады, бірақ арқалық қанатының артында сұр дақтар кездеседі. Ұзын және қысқа қанатты кашалоттар өте ұқсас, сондықтан екі түрді ажырату қиын. Олардың дене салмағы аналықтарында 1300 кг-ға дейін, ал аталықтарында 2300 кг-ға дейін жетеді. Қысқа қанатты кашалоттардың ересеген аналықтарының дене ұзындығы шамамен 5,5 м, ал аталықтары 7,2 м-ге жетеді және салмағы 3200 кг-ға дейін болуы мүмкін. Тынық мұхитының шығыс тропикалық бөлігінде шамамен 150 000 жеке тұлға табылған. Жапония жағалауындағы Батыс Тынық мұхитында 30 000-нан астам жануар бар деп есептеледі. Кашалоттар көбінесе көшпелі болып келеді, бірақ кейбір популяциялары Гавайи және Калифорнияның кейбір аймақтарында жыл бойы тұрады. 2014 жылдың қазан айында Калифорниядағы Дана Пойнт маңында бірнеше кеме экипажы мен жолаушылары 50-200 кашалоттан тұратын топты байқады. Кашалоттар жемдерінің таралуына байланысты маусымдық жағалауға жақын және теңізге қарай қозғалыс жасайды. Кашалоттар әдетте бірнеше минутқа суға батпай тұрып, бірнеше рет дем алады. Тамақтануға бату он минуттан астам уақытқа созылуы мүмкін. Олар 600 метрге дейін тереңдікке сүңгіп түсе алады, бірақ көптеген батулар 30-60 м тереңдікте жүзеге асырылады. Шамалы тереңдіктегі батулар күндіз, ал тереңірек батулар түні бойы жүзеге асырылады. Терең суға батқанда кашалоттар секілді жылдам қозғалатын жемді ұстау үшін жылдам жүгіріп, шабуылдайды. Спермалық кашалоттармен және тұмсықты кашалоттармен салыстырғанда, жем іздейтін қысқа қанатты кашалоттар бірдей тереңдікте көбірек энергия жұмсайды. Суға батудың соңына жеткенде кашалоттар жылдамдап, мүмкін жемді ұстап алу үшін, содан кейін бірнеше рет дыбыс шығарады. Кашалоттар көбінесе кит бітесімен, цестодалармен және нематодалармен зарарланады.

Әлеуметтік құрылым

Екі түр де 10–30-ға дейін жететін топтарда өмір сүреді, бірақ кейбір топтардың саны 100-ден асып кетуі мүмкін. Деректер пилот киттердің топтарының әлеуметтік құрылымының "тұрақты" қашалоттардың құрылымына ұқсас екенін көрсетеді. Топтар өте тұрақты және мүшелерінің тектік байланысы жақын. Көптеген топтар уақытша жиналады, бұл әртүрлі топтардан келген жекелеген киттердің өзара әрекеттесуіне және жұптасуына мүмкіндік береді. Деректер еркектер мен ұрғашылар өмір бойы анасының тобында қалады дегенді көрсетеді; алайда, топ ішінде туысқандық көбейіп кеткені байқалмайды. Еркектердің көбелекке ие болуы немесе жұптасу үшін бәсекелестік байқалмайды. Жұптасқаннан кейін, пилот кит еркегі әдетте ұрғашымен бірнеше ай ғана бірге болады, ал бір кит бір топта бірнеше баланың әкесі болуы мүмкін. Топтар тараған кезде еркектер өз топтарына оралады және олардың болуы топтың басқа мүшелерінің тірі қалуына көмектеседі. Саяхаттап немесе аң ауған топтарда киттер екі шақырымға дейін созылатын тізім құрайды, олардың астында тек бірнеше кит болады. Бұл топтарда жыныс және жас бойынша бөліну байқалады. Оңтүстік жарты шарда қысқа қанатты пилот киттердің тууы көктем мен күз айларында ең жоғары болады, ал Солтүстік жарты шарда туудың ең жоғары уақыты популяцияға байланысты өзгеруі мүмкін, бірақ бұл ұзын қанатты пилот киттердің ұрғашыларында осылай жиі кездеспейді. Өмірлік цикл аяқталған ұрғашылар жас киттердің тірі қалуына маңызды рөл атқарады. Өмірлік цикл аяқталған ұрғашылар сүт беруді және балаларын күтуді жалғастырады. Өздері бала туа алмаса да, бұл ұрғашылар азықтандыруға мүмкіндік беру арқылы жас киттерге инвестиция жасайды, тіпті олар өз балалары болмаса да. Ұзын қанатты пилот киттерге қарағанда, қысқа қанатты пилот киттердің шақырулары тар жиілік диапазонымен салыстырмалы түрде төмен жиілікте болады. Тынығу немесе "айналу" кезінде қарапайым үскіріктер шығарылады. Кейінгі зерттеулер 800 метр тереңдікте азық іздеген кезде, қысқа қанатты пилот киттердің тонды шақырулар жасайтынын анықтады. Шақырулардың саны мен ұзақтығы тереңдікпен бірге төмендейді, тіпті олар беттегі өз тектілерінен алыс болса да. Осылайша, су қысымы шақырулардың энергиясына әсер етеді, бірақ жиілік деңгейлеріне әсер етпейді. Австралияның оңтүстік жағалауында ұзын қанатты пилот киттер, тондардан қашу үшін тамақ іздеп жүргенде, қашалоттардың шақыруларын имитациялайды. Бұл мінез-құлық қашалоттардың пилот киттерге жақындауына кедерілгі келтіреді деп есептеледі.

Басқа түрлермен өзара әрекеттесу

Кейде кашалоттар басқа киттерді қудалаған немесе тоқсыратып шабуылдаған жағдайлар байқалған. Әлемнің бірнеше аймағында, оның ішінде Исландия жағалауларында, ұзын қанатты кашалоттардың қасқыр киттерді қуып жүргені жиі тіркелді. Осы қудалаудың себептері әлі белгісіз, бірақ бұл олжа үшін бәсекелестік немесе жыртқыштардан қорғану стратегиясы болуы мүмкін деген болжам бар. 2021 жылы Батыс Исландияда жаңа туған кашалотпен бірге жүрген ересек қасқыр кит байқалды, бұл ғалымдарды осы екі түрдің арақатынасы бұрынғыдай қарапайым болмауы мүмкін деген ойға жетертті. Жаңа туған кашалотты асырап алған ба, әлде ұрлап кеткен ба белгісіз, бірақ осы қасқыр кит бір жылдан кейін үлкен топтағы кашалоттармен әрекеттескені көрінді.

Желкені

Киттердің ішінде қанатты киттер ең көп жағаға шығатын түрлердің бірі. Олардың мықты әлеуметтік байланыстарының арқасында, қанатты киттердің толық топтары жағаға шығуы мүмкін. Жеке-жеке жағаға шыққандар да тіркелген, және олар көбінесе ауруға шалдыққан. Жаңа Зеландиялық зерттеушілер екіншілік әлеуметтік реакцияларды пайдаланып, ұзын қанатты киттердің жағаға қайтып оралмауын қамтамасыз етуге қол жеткізді. Бұған қоса, топтың жас мүшелері теңізге алыс шығарылып, буйларға бекітілді, ал олардың дабыл сигналдары ересек киттерді қайта теңізге шақырып алды.

Адаммен қарым-қатынас

IUCN Қызыл тізімінде ұзын қанатты пилот киттер "қауіпсіздік деңгейі ең төмен" деп тіркелген. Солтүстік және Балтық теңіздеріндегі ұзын қанатты пилот киттердің тізімі, жабайы хайуанаттардың қоныс аударуының қорғалуы жөніндегі конвенцияның (ЖЖҚ) II қосымшасында келтірілген. Солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс Атлантикадағылары да ЖЖҚ-ның II қосымшасына енгізілуі мүмкін. Солтүстік Атлантиканың басқа аймақтарында, мысалы Норвегияда, Батыс Гренландияда, Ирландияда және Кейп-Кодта да пилот киттер ауланған, бірақ олардың саны аз болған. Кейп-Кодтағы бір балық аулау шаруашылығы 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында жылына 2000–3000 кит аулаған. Ньюфаундлендтегі ұзын қанатты пилот киттерді аулау 1956 жылы ең жоғары деңгейге жеткен, бірақ одан кейін тез төмендеген.

IUCN мәліметінше, Фарер аралдары мен Гренландияда осы түрдің тағамдық мақсатта аулануы олардың санының байқалатын азаюына әкелмеген. Қысқа қанатты пилот киттер де көп ғасырлар бойы ауланған, әсіресе жапон балық аулаушылары оларды аулаған. 1948 мен 1980 жылдар арасында Хоккайдо мен Санрикуде (солтүстікте) және Тайжи, Идзу мен Окинавада (оңтүстікте) жүздеген киттер ауланды. 1990 жылдары бұл көрсеткіш жылына шамамен 400 китке дейін төмендеді. Пилот киттер де кездейсоқ аулаудың құрбаны болған. Бір жылы Оңтүстік Калифорнияда кальмар аулау кезінде 30-ға жуық қысқа қанатты пилот кит ұсталған. Сол сияқты, Калифорнияның жүзбелі тормен балық аулауы 1990 жылдардың ортасында жылына шамамен 20 кит аулаған. Фарер аралдарындағы киттердің етінде кадмий мен сынаптың жоғары деңгейі анықталған. Алайда, Ньюфаундленд пен Тасманиядан алынған киттерде ДДТ деңгейі өте төмен болған. Киттің майы тері астындағы майлы қабатында жиналады, ал еті миоглобинге бай болғандықтан, етінің түсі қою қызыл болады. Жапония мен Фарер аралдарында етте сынап пен кадмийдің болуы оны жиі жейтіндер үшін, әсіресе балалар мен жүкті әйелдер үшін денсаулыққа қауіп тудырады. 2008 жылдың қарашасында New Scientist журналында жарияланған мақалада Фарер аралдарында жүргізілген зерттеулер нәтижесінде екі бас дәрігер пилот киттерінің етін жеуден бас тартуды ұсынған, оны тым улы деп есептеген. 2008 жылы жергілікті билік ластану салдарынан пилот киттерінің етін жеуден тоқтауды ұсынды. Фарер аралдарының денсаулық сақтау саласының жоғары лауазымды өкілінің мәлімдемесіне сәйкес, бұл тұтынудың азаюына әкелді.

Тұтқындық

Қысқа қанатты балық аулаушы киттер көбінесе әртүрлі теңіз саябақтарында тұтқын күйде ұсталып келген, бұл шамамен 1940 жылдардың соңында басталған. 1973 жылдан бері Жаңа Англия суларынан ұзын қанатты балық аулаушы киттердің кейбіреулері ұсталып, уақытша тұтқынға алынды. Оңтүстік Калифорния, Гавайи және Жапониядағы қысқа қанатты балық аулаушы киттер аквариумдар мен океанариумдарда ұсталып келген. 1960 жылдары мен 1970 жылдардың басында Оңтүстік Калифорния мен Гавайиден бірнеше балық аулаушы киттер тұтқынға алынып, олардың екеуі SeaWorld San Diego-ға жеткізілді. 1970 және 1980 жылдардың басында алты балық аулаушы кит тірідей ауланып, жұртқа көрсету үшін алынды. 1968 жылы Морган деп аталған балық аулаушы кит ұсталып, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Терең операциялар» бөлімінде теңіз түбінен тереңге батқан заттарды алып келгенге үйретілді. Ол 1654 фут рекордтық тереңдікке сүңгіп, 1971 жылға дейін оқу үшін пайдаланылды.

Фильмдер

Екі деректі фильм толығымен қашалоттарға арналған. "Тереңдіктегі гепардтар" (49’, 2014, режиссері Рафа Эрреро Массиу) – Канар архипелагындағы Тенерифе және Ла Гомера аралдары арасында тіршілік ететін, көшпейтін қысқа қанатты қашалоттар тобының өмір салты, әлеуметтік өзара әрекеттесу ерекшеліктері, аң аурудың, ойындар мен көбеюдің құпиялары туралы баяндайды. Фильмнің ерекшелігі: "Барлық теңіз сүтқоректілері суға батып түсіру арқылы түсірілген". "Менің қашалотым, Уит" (28’, 2014, режиссерлері Александр және Николь Гратовски) адам мен табиғатта еркін тіршілік ететін қашалоттардың араласу мүмкіндігін көрсетеді, көрерменге киттерге қатысты философиялық сұрақтар қояды: олардың әлемге деген көзқарасы қандай, біздің ортақ жақтарымыз не, және біз – адамдар – олардан не үйрене аламыз және т.б. Фильм халықаралық кинофестивальдерде бірнеше жүлде алды.