Кіріспе

Халықтық сенімдерде 13-ші жұма күні бақытсыз күн деп есептеледі. Бұл Грегориан күнтізбесі бойынша айдың 13-ші күні жұмаға келген кезде болады, және жылына кем дегенде бір рет, бірақ бір жылы үш рет те болуы мүмкін. Мысалы, 2015 жылы ақпан, наурыз және қараша айларында 13-ші жұма болды, және бұл 2026 жылы қайталанады; 2017 жылдан 2020 жылға дейін және 2023 жылы екі рет 13-ші жұма болды; 2016, 2021 және 2022 жылдары бір рет 13-ші жұмаға то келді, сондай-ақ 2025, 2027 және 2028 жылдары да бір рет болады; ал 2024 жылы екі рет 13-ші жұма болады. Айдың 13-ші күні жұмаға то ғана егер ол жексенбі күні басталса.

"13" санының бақытсыздығы

"13" санының бақытсыз саналғаны туралы бір дерек – 12 құдайдың Вальгаллада кешкі ас өткізгендігі туралы скандинавия мифі. Шақырылмаған Локи 13-ші қонақ ретінде келді де, Ходрға жиде ұшы бар жебемен Балдерді аттыруға себепкер болды. Досси: "Балдер қайтыс болды, бүкіл Жер қараңғылыққа толып кетті. Әлемнің бәрі көңіл көшірді. Бұл өте жаман, бақытсыз күн болды." Скандинавия мифологиясындағы осы маңызды оқиға "13" санын бақытсыз деп есептеуге алып келді.

Мәсіхшілер қауымы

Бұл ырым әр түрлі нәрселермен байланысты сияқты, мысалы, Исаның соңғы кешкі асы мен айқышқа шегелену оқиғасы, онда оның Қайырлы жұма күні өлімінен бұрын Нисан айының 13-і күні, Маунди бейсенбісінде Жоғарғы Бөлмеде 13 адам болған.

19 ғасыр

Францияда 13-ші жұма күні 19 ғасырдың бірінші жартысында-ақ қайырлы болмауымен байланысты болған. 1834 жылғы "Грибюйльдің сән-салтанаты" пьесасының кейіпкері: "Мен 1813 жылғы 13 желтоқсанда жұма күні дүниеге келдім, менің барлық бақытсыздықтарым содан басталды", – дейді. Ағылшын тіліндегі алғашқы жазба дерек Г. С. Эдвардстың Джоачино Россинидің өмірбаянында кездеседі, ол 1868 жылғы 13 қарашада жұма күні қайтыс болды: "Россини өмірінің соңына дейін оны сыйлайтын достарымен бірге болды; және егер ол көптеген итальяндықтар сияқты жұма күнін бақытсыз күн, ал он үшті бақытсыз сан деп есептесе, онда 13 қарашада жұма күні қайтыс болғаны таң қалдырады".

Тарату

1907 жылы Т. В. Лоусонның «Жұма, он үшінші» атты танымал романының жарық көргені осы ырымның кеңінен тарауына себеп болуы мүмкін. Романда, адал емес брокер 13 жұма күні Уолл-Стритте дүрлік тудыру үшін осы ырымды пайдаланады. Гректер сейсенбі күнін (әсіресе 13-ін) бақытсыз күн деп санайды. Сейсенбіде соғыс құдайы Арес (немесе римдік Марс) үстемдік етеді деп есептеледі. Константинопольдің төртінші крест жорығынан құлауы 1204 жылдың 13 сәуірінде, ал Османдықтарға Константинопольдің құлауы 1453 жылдың 29 мамырында болды. Бұл оқиғалар сейсенбіге қатысты ырымды күшейте түседі. Сонымен қатар, грек тілінде осы күнді білдіретін сөз – Трити (Τρίτη) – «үшінші» (апта күні) деген мағынаны білдіреді, бұл да ырымға салмақ қосады, себебі жаман сәттілік «үштен келеді» делінеді. Осы сенімнің бастауы римдік сандардағы 17 санының жазылуында ізделуі мүмкін: XVII. Санның цифрларын шатастыру арқылы латын тіліндегі vīxī («Мен өмір сүрдім», қазіргі уақытта өлімді білдіреді) сөзін алуға болады, бұл жаман сәттіліктің белгісі. Шындығында, Италияда 13 саны көбінесе бақытты сан деп есептеледі, бірақ кейбір адамдар американдық әсерге байланысты 13 санын бақытсыз деп санауы мүмкін. 2000 жылы Италияда «Жұма, он үшінші күні мен не істегенімді білсең, айқайла» атты пародиалық фильм «Shriek – Hai impegni per venerdì 17?» («Шыңғырлап айқайла – сендердің жұма күні 17-сіне жұмыстарың бар ма?») деген атаумен шықты. Айдың бірінші күні шаршембіге келетін айларда 17-сі жұма күніне дейін жетеді.

Әлеуметтік әсері

Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласындағы Стресс менеджменті орталығы мен фобия институтының мәліметінше, АҚШ-та шамамен 17–21 миллион адам осы күннен қорқады, бұл оны тарихтағы ең қорқынышты күн мен датаға айналдырады. Кейбір адамдар қорқыныштан қатты шаршап, жұмыстық істерінен, ұшудан, тіпті төсектен тұрудан да қашады. Бұл күні шамамен 800–900 миллион АҚШ доллары көлемінде бизнес шығындары туындайды деп есептеледі. Дегенмен, Delta Air Lines және Continental Airlines (қазір United Airlines-ке біріктірілген) өкілдері олардың әуе компанияларында осы жұма күндері саяхаттардың айтарлықтай азаймағанын мәлімдеді. Финляндияда әлеуметтік қорғау және денсаулық сақтау министрлігі жетекшілігіндегі мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың консорциумы автокөліктік қауіпсіздік туралы хабардарлықты арттыру мақсатында Ұлттық Апат Күнін (kansallinen tapaturmapäivä) өткізеді, ол әрдайым жұманың 13-іне сәйкес келеді. Іс-шараны Финляндияның Қызыл Кресті ұйымдастырады және 1995 жылдан бері жалғасып келеді.

Жиілігі

Жыл сайын кем дегенде бір жұма күні 13-і болса да, екі жұма күні 13-і арасында 14 айға дейін уақыт өтуі мүмкін. Жұма күні 13-і жоқ ең ұзақ кезең – 14 айды құрайды, бұл келесі жылдың шілдесінен қыркүйегіне дейін, сейсенбіде басталатын кәдімгі жыл болғанда (F) (мысалы, 2001–2002, 2012–2013 және 2018–2019), немесе келесі жылдың тамызынан қазанына дейін, сенбіде басталатын кезеңді жыл болғанда (BA) (мысалы, 1999–2000 және 2027–2028) кездеседі. Жұма күні 13-і болатын ең қысқа кезең – бір ай ғана, ақпаннан наурызға дейін, бейсенбіде басталатын кәдімгі жылда (D) (мысалы, 2009, 2015 және 2026). Орташа есепте, жұма күні 13-і 212,35 күнде бір рет туындайды. Жұма күні 13-і жылына орташа есеппен 1,7218 рет немесе біздің заманымыздың 1-ші жылынан бері шамамен 3477 рет кездеседі.