Кіріспе

Нгуни тілдері – Нгуни халқының Оңтүстік Африкаға (негізінен Оңтүстік Африка, Зимбабве және Эсватини Корольдігі) тән банту тілдерінің тобы. Нгуни тілдеріне кхоса, хлуби, зулу, ндебеле және свати тілдері жатады. "Нгуни" атауы Нгуни мал тұқымынан шыққан. Нгони (төменде қараңыз) – бұл көне немесе өзгерген түрі. Кейде "Нгуни" терминін жалпылама қолдану, бұл халықтың тарихи тұтастығын көрсетеді деген пікір айтылады, бірақ шындығында жағдай одан да күрделі болуы мүмкін. Тіл білімінде бұл термин (банту тілдерінің бір тобын білдіретін) салыстырмалы түрде тұрақты қолданысқа ие. Ағылшын тіліндегі редакциялық тұрғыдан алғанда, "a" және "an" артикльдері "Nguni" сөзімен қолданылады, бірақ "a Nguni" жиірек және дұрыс, әсіресе "Nguni" /ŋˈɡuːni/ деп айтылғанда.

Жіктеу

Оңтүстік банту тілдерінің бір тобында "нгуни" атауы генетикалық (тіл білімінде) және типологиялық (тарихи маңызынан тәуелсіз) мағынада қолданылады. Нгуни тілдері өте жақын, және көп жағдайда әртүрлі тілдер бір-бірін түсіне алады; осы себепті, нгуни тілдерін жеке тілдер жиынтығы емес, диалектік континуум ретінде қарастыру дұрыс болар. Бірнеше рет нгуни тілін біріктіру жөніндегі ұсыныстар жасалған. Оңтүстік Африка тілдері туралы ғылыми әдебиетте "нгуни" лингвистикалық жіктелу санаты дәстүрлі түрде екі кіші топты қамтиды: "зунда нгуни" және "текела нгуни". Бұл бөлініс негізінен сәйкес келетін тілдік дыбыстар арасындағы айқын фонетикалық ерекшелікке негізделген: "зунда" және "текела" (сол себепті суати тілінің түпкілікті атауы және кең танымал зулу тілінің "суази" түрі), бірақ осы екі нгуни тармағын анықтауға мүмкіндік беретін көптеген қосымша тілдік факторлар бар.