Кіріспе

Хелен Хант Джексонның "Рамона" (1884) романы – Хелен Хант Джексонның американдық романы. Мексика-Америка соғысынан кейін және осы аумақтың АҚШ-қа қосылуынан соң Оңтүстік Калифорнияда өтетін оқиға, шотланд-үнді нәсілді жетім қыздың өмірін зерттейді. Бұл туынды Хьюго Рид пен Виктория Ридтің некесінен шабыттанды. Алғашқыда "Христиан одағында" апта сайын жарияланған роман тез арада үлкен танымаллыққа ие болды. Одан 300-ден астам басылым жарық көрді және бес рет фильмге түсірілді. 1923 жылдан бері жыл сайын ашық ауада спектакль қойылып келеді. Джексон осы роман арқылы халықтың назарын аударып, олардың жағдайын жақсартуға ұмтылды, дәл сол сияқты Гарриет Бичер Стоудың "Том ағаның қалыбы" романы құл африкалық американдықтардың жағдайына назар аударған болатын. Бірақ бұл жолығысқан сәттілік шектеулі болды. Джексон "Рамонаның" оқырманның сезімдеріне тікелей әсер етуін қалаған. Романның саяси сын-ескертпелері анық болғанымен, көптеген оқырмандар испан және мексикалық Калифорнияның романтикалық бейнесіне әсерленді. Джексон Калифорниядағы испан миссияларына ғашық болды және оларды романтикалық тұрғыдан бейнеледі. Романға Францискан шіркеу қызметкерлері, сеньориталар мен кавалерлер туралы көркем суреттер енгізіліп, оқырмандардың қиялын баурады. Оның романы американдықтарды жамандыққа толы, ал үндістерді "асыл жабайылар" деп сипаттады. Калифорнияға көшіп келген көптеген американдықтар онда тұратын мексикалықтарға деген ықылассыздық танытты. Солтүстік және орталық штаттардан келген жаңа қоныс аударушылар үлкен жерлерді иеленген, жұмсақ климатты және өте құнарлы топырақты аймақта өмір сүрген, сондай-ақ үнді жұмысшыларына көп көңіл бөлген латын элитасының демалысқа және ойын-сауыққа құштар мәдениетін сынай қарады. Жаңа қоныстанушылар протестанттық еңбек этикасын жақтады. Дегенмен, бұл көзқарас баршаға бірдей қабылданбады. Көптеген американдық қоныстанушылар мен басқа аймақтардағы оқырмандар Джексонның испан және мексикалық қоғамын бейнелеуіне риза болды. Оқырмандар Калифорния аристократиясын суреттелгендей қабылдады, осылайша "Рамона" аңызы дүниеге келді.

Қабылдау

Рамона 1884 жылы жарық көргеннен кейін бірден үлкен танымалдыққа ие болды, Джексонның 1885 жылы қайтыс болуына дейінгі он айдың ішінде 15 000-нан астам данасы сатылды. Ол қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, «Солтүстік Америкалық шолу» журналы оны «американдық әйел жазған ең жақсы роман» деп атап, оны «Том ағаның қабірісімен» бірге 19 ғасырдың ең этикалық романдарының бірі деп салды. Жарық көргеніне алпыс жыл өткен соң, 600 000 данасы сатылды. Бүгінгі күнге дейін 300-ден астам қайта басылымдары жарық көрді және кітап ешқашан басылымнан шыққан емес. 1975 жылы жарық көрген «Ашулы Құдаймен кездесу» атты автобиографиясында (176-бет), Каробет Лейрд өзінің үнді шаңырағындағы күйеуінің романға деген реакциясын былай сипаттайды: «Оған Хелен Хант Джексонның «Рамона» романын оқып беруге тырысқанда, ол мазасыз болып, орала-бұрала жүріп, ақырында ақ әйелдің үндістер туралы ештеңе білмейтінін айтты». Джексон Калифорниядағы үндістердің күресіне қатысты қоғамдық назарды аудара алмағанына өкінді, себебі оқырмандар Калифорния қоғамының романтикалық бейнесіне қызығушылық танытты. Тарихшы Антуанетта Мэй өзінің 1989 жылғы «Түсіндірмелі Рамона» кітабында, романның танымалдылығының 1887 жылы Конгрестің Доуз заңын қабылдауына ықпал еткенін айтады. Бұл – үнділердің жер құқықтарын қарастырған алғашқы американдық заң, бірақ оның мақсаты – үнді отбасыларын ассимиляциялау. Ол ортақ жерлерді таратуға және жеке шаруашылықтарға бөлінген жер участақтарын қайта бөлуге мәжбүр етті. Үкімет қалған резервациялық аумақты «артық жер» деп белгілеп, оны жергілікті емес адамдарға сатуға рұқсат берді. Камулосқа сапар жасау салыстырмалы түрде оңай және қолжетімді болды. Соңында, Камулостағы Дель Валле отбасы туристерді қарсы алды: олар бұл байланысты өз өнімдерін сатуда пайдаланды, апельсиндері мен шараптарын «Рамонаның үйі» деген брендпен таңбалады. Керісінше, Гуахоме 1894 жылы «Rural Californian» журналында жарияланған мақала бұл туралы мәлімдегенге дейін «Рамонамен» ашық түрде байланыспады. Алайда, үйге ең жақын Санта-Фе теміржол стансасынан шамамен 6 шақырым қашықтықта болғандықтан, ондағы жол оңай болған жоқ. Сонымен қатар, мүліктің иесі болған Коутс отбасы, мүмкін, автор Джексон мен Сенора Коутс арасындағы келіспеушілік салдарынан, жерге туристердің көптеп келуіне құштар емес еді. Оның өмірі ойдан шығарылған Рамонаның өміріне ұқсас еді. Лубо қайтыс болғаннан кейін он алты жыл өткен соң, 1938 жылы жергілікті тұрғындар оның қабірінде «Рамона ескерткіші» орнатты. Романның ерекше танымалдығының арқасында, көпшіліктің санасында шындық пен қиял араласып кетті. Калифорния тарихшысы Уолтон Бин былай жазды: «Бұл аңыздар Оңтүстік Калифорния мәдениетіне соншалықты сіңіп кеткендіктен, олар көбінесе шындық деп қабылданатын». Кейінгі жылдары Сан-Диегодағы «Рамонаның туған жеріне» немесе Хеметтегі (Сан-Диегодағы 80 миль солтүстікке қарай) жыл сайынғы «Рамона шеруіне» барған көптеген адамдар, «Рамонаның» өмірбаян емес, роман екенін білгенде таңғалып, көңілі қалды. Роман Оңтүстік Калифорнияның және бүкіл Оңтүстік-Батыстың бірегей мәдени сәйкестігіне үлкен үлес қосты. Миссиялардың сәулеті жақында ғана ұлттық назарға ілікті және жергілікті қалпына келтіру жобалары жаңадан басталды. Оңтүстік Калифорнияға теміржол желілері жаңадан салынды және романнан туындаған сезімдермен бірге бұл аймақ кенеттен ұлттық назарға ілікті. Миссиялық жаңғыру стиліндегі сәулет 1890 жылдан 1915 жылға дейін танымал болды. Көптеген мысалдары бүгінгі күнге дейін Калифорнияда және басқа да Оңтүстік-Батыс аймақтарында сақталған.