Орта ғасырлық бекініс құрылыстары: Мо́тт және бейли сарайлары

Кіріспе

Ортағасырлық бекініс

Мотта және бейли қамалы – мотта деп аталатын көтеріңкі жерде орналасқан ағаш немесе тас қамалдан тұратын еуропалық бекініс, оған қоршаумен қоршалған аула немесе бейли ілесіп жатады, ал оны қорғау үшін арық пен қоршау пайдаланылған. Бұл қамалдар салыстырмалы түрде білікті жұмысшыларсыз салынуға оңай болғанымен, әскери жағынан да күшті еді. Олар 10-шы ғасырдан бастап Солтүстік Еуропаның өңірінде салынды, Францияның Нормандия және Анжу аймақтарынан бастап, 11-шы ғасырда Киелі Рим империясына және оның бақылауындағы Нидерланды аймағына тарады. Нормандар бұл үлгіні Англия мен Уэльске енгізді. Мотта және бейли қамалдары 12-13 ғасырларда Шотландияда, Ирландияда және Данияда қабылданды. 13-шы ғасырдың соңына қарай бұл үлгі көбінесе басқа бекініс түрлерімен алмастырылды, бірақ жер жұмыстары көптеген елдерде маңызды ескерткіш ретінде сақталды.

Құрылыстар

Мотта және бейли қамалы екі құрылымнан тұратын: мотта (көбінесе жасанды дөңес, үстіне ағаштан немесе тастан салынған мұнара орналасқан); және кем дегенде бір бейли (моттаның қасына салынған бекінілген қоршау). Құрылыс элементтерінің өзі ежелгі, бірақ «мотта және бейли» термині салыстырмалы түрде жаңа және орта ғасырларда пайда болмаған. «Мотта» сөзі латынша «mota» сөзінің француз тіліндегі нұсқасы. Францияда «мотта» сөзі көбінесе шөп тобын білдіріп, кейіннен шөптен жасалған қоршауды, ал 12 ғасырға қарай қамалдың дизайнының өзін атау үшін қолданыла бастады. «Бейли» сөзі нормандық француз тіліндегі «baille» немесе «basse cour» сөздерінен шыққан, ол төменгі аула деген мағынаны білдіреді. Орта ғасырлық дереккөздерде осы қамалдардағы бейли кешенін сипаттау үшін латынша «castellum» термині қолданылған. Бұл құрылымдар туралы бір замандас куәлігі 1130 жыл шамасында Жан де Кольмиеден келген, ол Солтүстік Франциядағы Кале аймасын сипаттаған. Де Кольмие ақсүйектердің «жер үйіндісін мүмкіндігінше биік етіп, оның айналына кең және терең ор қазғанын» айтқан. Үйіндінің үстіндегі кеңістік өте берік кесілген ағаштардан жасалған қоршаумен қоршалған, ал арасында олардың мүмкіндігіне қарай көптеген мұнаралармен нығайтылған. Қоршаудың ішінде бүкіл қорғаныс шеңберін бақылайтын цитадель немесе мұнара орналасқан. Қамалға кіру үшін көпір арқылы өтуге болады, ол ордың сыртынан көтеріліп, бағаналарға тіреліп, үйіндінің үстіне жетеді. Дарем қамалында замандастары мотта мен бейлидің «көтерілген жердің дөңгелегінен» пайда болғанын, мұнараның «іштен де, сырттан да мықты, жұқа ауаға» көтерілгенін, ал «барлық жағынан сұлулықпен жарқыраған берік үймен» сипаттаған.

Мотта

Мұрттар топырақтан жасалып, үстіне жалпақ етіп қаланған, сондықтан қазбасыз үйіндінің жасанды немесе табиғи екенін анықтау өте қиын болуы мүмкін. Кейбірлері ежелгі қола дәуіріндегі шатырлар сияқты ескі жасанды құрылыстардың үстінен салынған. Мотталардың көлемі айтарлықтай өзгерді, бұл үйінділердің биіктігі 3 метрден 30 метрге дейін (10-100 фут) және диаметрі әртүрлі болды. Бұл ең төменгі биіктік, әдетте, әскери мақсатқа арналмаған кішігірім үйінділерді алып тастауға арналған. Англия мен Уэльстегі мотталардың тек 7% -ы одан биік болса, 24% -ы одан биік, ал 69% -ы одан төмен болды. Моттаны айналасындағы шұңқыр қорғайды, ол әдетте үйіндіге арналған жер мен топырақ көзі болған. Көбінесе моттаның үстіне қорғандай қорған мен қабырға салынады. Кейбір қабырғалар қабырғаның айналасында жүру үшін жеткілікті үлкен болады, ал моттаның сыртқы қабырғалары мен қабырғаның жүруі ағаш қабырғалар арасындағы бос орынды топырақ пен тастармен толтыру арқылы нығайтылуы мүмкін, бұл оған көбірек салмақ алуға мүмкіндік береді; бұл гариллум деп аталды. Кішігірім мотталар бірнеше сарбазға арналған жай мұнараларды ғана қолдана алатын, ал үлкен мотталар әлдеқайда үлкен ғимаратпен жабдықталуы мүмкін. Көптеген ағаш қамалдар бретэчтермен, яғни ғимараттың жоғарғы қабаттарынан шығатын шағын балкондармен, қорғаныштарға бекініс қабырғасының негізін жабуға мүмкіндік берді. ХІІ ғасырдың басындағы Ламберт Ардрестік хроникашы Ардрес қамалындағы моттаның үстіне ағаштан жасалған қалпақты сипаттады, онда "бірінші қабат жер бетінде, онда жертөлелер мен астық қоймалары, үлкен қораптар, тондар, бочкалар және басқа да үй жабдықтары болды. Үстіңгі қабатта тұрғын үй мен жалпы қонақ бөлмелері болды, онда қоймалар, нан пісірушілер мен шарапшылар бөлмелері және мырза мен оның әйелі ұйықтаған үлкен бөлме болды. Үйдің жоғарғы қабатында - аспан бөлмелері. Қамауда отынның отқа күйіп кетуіне жол бермеу үшін, мотталардағы ағаш құрылымдарды терімен және терімен қорғауға болады. Бейли көбінесе дөңгелек моттаға сәйкес келетін бүйрек пішінде жасалатын, бірақ жер бетіне қарай басқа пішінде де жасалуы мүмкін. Бейли моттамен көпір арқылы немесе Англияда жиі көрінетіндей, моттаға кесілген сатылармен байланысты. Әдетте моттаның қазығы мен бейлі қосылып, қамалдың айналасында сегіз фигураны құрайды. Мүмкіндігінше жақын маңдағы өзендер мен өзендерді бөгеп немесе басқа жаққа бұрып, су толтырған орлар, жасанды көлдер және су қорғанысының басқа түрлері пайда болады. Іс жүзінде бұл ортақ жобаның көптеген нұсқалары болды. Қамалдың бірден көп қамалды ғимараттары болуы мүмкін: Уоркворт қасарасында ішкі және сыртқы қамалды ғимараттар салынған, немесе, керісінше, бірнеше қамалды ғимараттар моттаның екі жағын да алып жүретін, Виндзор қасарасында сияқты. Кейбір бейлдің екі моттасы болды, мысалы Линкольндегілер. Бір қазба орнына, кейде екі қазба қорғанысы, Беркхамстедте көрініп тұрғандай, салынған.

Mottes were made out of earth and flattened on top, and it can be very hard to determine whether a mound is artificial or natural without excavation. Some were also built over older artificial structures, such as Bronze Age barrows. The size of mottes varied considerably, with these mounds being 3 metres to 30 metres in height (10–100 feet), and from in diameter. This minimum height of for mottes is usually intended to exclude smaller mounds which often had non military purposes. In England and Wales, only 7% of mottes were taller than high; 24% were between , and 69% were less than tall. A motte was protected by a ditch around it, which would typically have also been a source of the earth and soil for constructing the mound itself. A keep and a protective wall would usually be built on top of the motte. Some walls would be large enough to have a wall walk around them, and the outer walls of the motte and the wall walk could be strengthened by filling in the gap between the wooden walls with earth and stones, allowing it to carry more weight; this was called a garillum. Smaller mottes could support only simple towers with room for a few soldiers, whilst larger mottes could be equipped with a much grander building. Many wooden keeps were designed with bretèches, or brattices, small balconies that projected from the upper floors of the building, allowing defenders to cover the base of the fortification wall. The early 12th century chronicler Lambert of Ardres described the wooden keep on top of the motte at the castle of Ardres, where the "first storey was on the surface of the ground, where were cellars and granaries, and great boxes, tuns, casks, and other domestic utensils. In the storey above were the dwelling and common living rooms of the residents in which were the larders, the rooms of the bakers and butlers, and the great chamber in which the lord and his wife slept In the upper storey of the house were garret rooms In this storey also the watchmen and the servants appointed to keep the house took their sleep". Wooden structures on mottes could be protected by skins and hides to prevent their being easily set alight during a siege. The bailey was often kidney shaped to fit against a circular motte but could be made in other shapes according to the terrain. The bailey was connected to the motte by a bridge, or, as often seen in England, by steps cut into the motte. Typically the ditch of the motte and the bailey joined, forming a figure of eight around the castle. Wherever possible, nearby streams and rivers would be dammed or diverted, creating water filled moats, artificial lakes and other forms of water defences. In practice, there was a wide number of variations to this common design. A castle could have more than one bailey: at Warkworth Castle an inner and an outer bailey was constructed, or alternatively, several baileys could flank the motte, as at Windsor Castle. Some baileys had two mottes, such as those at Lincoln. Instead of single ditches, occasionally double ditch defences were built, as seen at Berkhamsted.

Құрылыс және техникалық қызмет көрсету

Мотталарды салуда әр түрлі әдістер қолданылған. Табиғи төбе пайдаланылатын жерде, шыршалау арқылы қолдан жасалған үйінді жасау қажеттілігін жоққа шығарып, моттаны жасауға болады, бірақ көбінесе моттаның көп бөлігі қолмен салынуы керек еді. Кезектесу тәртібіне қарамастан, жасанды мотталарды топырақ үйіп салу қажет болды; бұл жұмыс қолмен, ағаш қашаулармен және қол арбалармен, кейінірек пішінмен де жасалды. Үлкен мотталарды салуға кіші мотталарға қарағанда, көлемдерге байланысты, едәуір көп күш жұмсалды. Қазіргі деректерде кейбір мотталардың бірнеше күн ішінде салынғаны айтылады, бірақ бұл төмен көрсеткіштер тарихшылардың бұл сандардың азайтылғанын немесе олар кейінірек аталған жерлерде көрінгенге қарағанда кішірек дизайнның құрылысына қатысты деген болжамдарына әкелді. Тарихшылар сол кездегі жұмыс күшін ескере отырып, үлкен мотталарды салуға төрттен тоғыз айға дейін уақыт кеткенін есептейді. Бұл осы кезеңдегі тас қамалдармен салыстырғанда тиімді болды, олар әдетте он жылға дейін салынуы керек еді. Мотта және Бейли қамалдарын салу үшін өте аз білікті жұмыс күші қажет болды, бұл оларды, егер Англияға Норман шапқыншылығынан кейін болғандай, мәжбүрлі шаруалар еңбегі қолжетімді болса, өте тартымды етеді. Топырақтың түрі моттаның дизайнына әсер етеді, өйткені сазды топырақтар тік моттаны қолдауы мүмкін, ал құмды топырақтар моттаға жұмсақ еңіс қажеттігін білдіреді. Моттаны нығайту үшін, оның құрылысына шөп қабаттарын қосуға болады немесе беріктік беру үшін құрылыстың ядросына тастардан жасалған өзек орнатылуы мүмкін. Осыған ұқсас мәселелер қорғаныс орларын салуға қатысты, мұнда дизайнерлер арық неғұрлым кең болса, соғұрлым терең және тік беткейлерге ие болуы мүмкін екенін анықтады, бұл оны қорғанысқа қолайлы етеді. Топырақ шаю, әсіресе тік дөңестерде, мәселе тудыратын еді, сондықтан мотталарды қорғау үшін ағаш немесе тас плиталармен қаптауға болады. Мотта және Бейли қамалдары ең танымал қамал дизайны болғанымен, олар әрқашан белгілі бір аймақта ең көп кездесетін болған жоқ. Көбінесе қолданылатын балама нұсқа - шақталған қорғанның үстіне палисадты орнату, оны арық қорғады. Мотта және Бейли немесе шақталған қорғанды таңдау ішінара жер бедеріне байланысты болды, өйткені мотталар әдетте төмен жатқан жерлерде және терең сазды және аллювиалды топырақта салынды. Тағы бір фактор жылдамдық болуы мүмкін, өйткені шақталған қорғандарды мотталардан тез салуға болады. Кейбір шақталған қорғандар кейіннен шақталған қорғанның ортасын толтыру арқылы жалпақ үстіңгі мотта жасап, мотта және Бейли дизайнына айналдырылды. Бұл шешімнің қабылдану себептері белгісіз; мотта және Бейли қамалдары беделді немесе қорғануға оңай деп саналған болуы мүмкін; басқа теория бойынша, Нидерландыдағы терпендер немесе Төменгі Рейнландтағы Ворбург және Хауптбург сияқты, қамалдың биіктігін көтеру құрғақ жерді жасау үшін жасалды. Еуропалық қамалдар алғаш рет 9-10 ғасырларда Луара және Рейн өзендері арасында пайда болды, Каролинг империясының құлдырауынан кейін оның аумағы жеке иелер мен ханзадалар арасында бөлінді, ал жергілікті аумақтарға мадьярлар мен норвегиялықтар қауіп төндірді. Осыған байланысты, мотта және Бейли дизайнының шығу тегі мен Батыс және Солтүстік Еуропаға таралуын түсіндіру үшін әртүрлі түсіндірмелер ұсынылды; академиялық қоғамдастықта бұл дизайнның пайда болуының әскери және әлеуметтік себептерін баса көрсететін түсіндірмелер арасында жиі шиеленіс болады. Бір болжам бойынша, бұл қамалдар сыртқы шабуылдан қорғау үшін салынған. Анжевиктер оларды викингтердің шабуылынан қорғау үшін салған, ал дизайн славян және венгр шекараларындағы шабуылдарға қарсы тұру үшін таралған. Тағы бір дәлел - бұл стильдің және викинг тегіне жататын норман стилі арасындағы байланысты ескере отырып, бұл іс жүзінде бастапқыда Нормандия мен Анжуға жеткізілген викинг дизайны болды. Мотта және Бейли қамалы шабуылға қарсы тиімді болды, бірақ тарихшы Андре Дебордтың айтуынша, мотта және Бейли қамалдарының әскери операцияларының тарихи және археологиялық деректері салыстырмалы түрде шектеулі болып қала береді. Басқаша көзқарас - бұл қалқанның түрі мен қоғамның феодалдық түрі деп аталатын нәрсе арасындағы байланысқа назар аударады. Мотта және Бейли қамалдарының таралуы әдетте жергілікті феодалдық иеліктер мен феодалдық жер иелерінің құрылуымен тығыз байланысты болды, ал басқарудың бұл әдісі жоқ аудандарда бұл қамалдар сирек салынды. Тағы бір теория...

Various methods were used to build mottes. Where a natural hill could be used, scarping could produce a motte without the need to create an artificial mound, but more commonly much of the motte would have to be constructed by hand. Regardless of the sequencing, artificial mottes had to be built by piling up earth; this work was undertaken by hand, using wooden shovels and hand barrows, possibly with picks as well in the later periods. Larger mottes took disproportionately more effort to build than their smaller equivalents, because of the volumes of earth involved. Contemporary accounts talk of some mottes being built in a matter of days, although these low figures have led to suggestions by historians that either these figures were an underestimate, or that they refer to the construction of a smaller design than that later seen on the sites concerned. Taking into account estimates of the likely available manpower during the period, historians estimate that the larger mottes might have taken between four and nine months to build. This contrasted favourably with stone keeps of the period, which typically took up to ten years to build. Very little skilled labour was required to build motte and bailey castles, which made them very attractive propositions if forced peasant labour was available, as was the case after the Norman invasion of England. The type of soil would make a difference to the design of the motte, as clay soils could support a steeper motte, whilst sandier soils meant that a motte would need a more gentle incline. Layers of turf could also be added to stabilise the motte as it was built up, or a core of stones placed as the heart of the structure to provide strength. Similar issues applied to the defensive ditches, where designers found that the wider the ditch was dug, the deeper and steeper the sides of the scarp could be, making it more defensive. Soil wash was a problem, particularly with steeper mounds, and mottes could be clad with wood or stone slabs to protect them. Although motte and bailey castles are the best known castle design, they were not always the most numerous in any given area. A popular alternative was the ringwork castle, involving a palisade being built on top of a raised earth rampart, protected by a ditch. The choice of motte and bailey or ringwork was partially driven by terrain, as mottes were typically built on low ground, and on deeper clay and alluvial soils. Another factor may have been speed, as ringworks were faster to build than mottes. Some ringwork castles were later converted into motte and bailey designs, by filling in the centre of the ringwork to produce a flat topped motte. The reasons for why this decision was taken are unclear; motte and bailey castles may have been felt to be more prestigious, or easier to defend; another theory is that like the terpen in the Netherlands, or Vorburg and Hauptburg in Lower Rhineland, raising the height of the castle was done to create a drier site. European castles first emerged between the Loire river and the Rhine in the 9th and 10th centuries, after the fall of the Carolingian Empire resulted in its territory being divided among individual lords and princes and local territories became threatened by the Magyars and the Norse. Against this background, various explanations have been put forward to explain the origins and spread of the motte and bailey design across western and northern Europe; there is often a tension among the academic community between explanations that stress military and social reasons for the rise of this design. One suggestion is that these castles were built particularly in order to protect against external attack – the Angevins, it is argued, began to build them to protect against the Viking raids, and the design spread to deal with the attacks along the Slav and Hungarian frontiers. Another argument is that, given the links between this style of castle and the Norman style, who were of Viking descent, it was in fact originally a Viking design, transported to Normandy and Anjou. The motte and bailey castle was certainly effective against assault, although as historian André Debord suggests, the historical and archaeological record of the military operation of motte and bailey castles remains relatively limited. An alternative approach focuses on the links between this form of castle and what can be termed a feudal mode of society. The spread of motte and bailey castles was usually closely tied to the creation of local fiefdoms and feudal landowners, and areas without this method of governance rarely built these castles. Yet another theory suggests that the design emerged as a result of the pressures of space on ringworks and that the earliest motte and baileys were converted ringworks.#tag:ref| Ringworks require an inner scarp, or sloping face; this means that the interior space is always less than a flat topped motte of equivalent height and width. In filling ringworks certainly occurred later, and may have been the initial step as well. Regardless of the reasons behind the initial popularity of the motte and bailey design, however, there is widespread agreement that the castles were first widely adopted in Normandy and Angevin territory in the 10th and 11th centuries.

Бастапқы дамуы, X және XI ғасырлар

Нормандия мен Анжедегі мотта және бейли қамалдар туралы ең алғашқы құжаттық деректер 1020 және 1040 жылдар аралығында пайда болды, бірақ құжаттық және археологиялық деректердің үйлесімділігі Винсидегі алғашқы мотта және бейли қамалының мерзімін 979 жылға дейін ықпалдайды. Осы алғашқы қамалдардың көптегені кейінгі стандарттармен салыстырғанда өте қарапайым және ауылдық болып көрінетін, құрылысшыларының күші мен мәртебесін жоққа шығаратын еді. Нормандия герцогы Уильямның көршілес Анжудан мотта және бейли дизайнын қабылдағанына сенімді. Герцог Вильгельм Consuetudines et Justicie арқылы өзінің келісімінсіз қамалдар салуға тыйым салды, оның қамалдардың заңды анықтамасы классикалық мотта және бейли ерекшеліктеріне – ор қазуға, үйінді жасауға және қоршау қоюға негізделген. 11 ғасырға қарай қамалдар бүкіл Киелі Рим империясында, яғни сол кездегі Орталық Еуропада салынды. Олар көбінесе төбедегі қоршау немесе төмендегі жерде биік, жеке тұрған мұнара (неміс тілінде Bergfried) түрінде болды. Ең ірі қамалдарда анық ішкі және сыртқы аулалар болды, бірақ мотталар болған жоқ. Мотта және бейли дизайны 11 ғасырдың бірінші жартысында Франциядан Эльзас және Солтүстік Альптерге тарала бастады, ал кейінгі жылдары Богемия мен Австрияға жетті. Бұл қамал түрі империя шегіндегі жаңа өңделген жерлерді жаулаумен тығыз байланысты болды, себебі император жаңа билеушілерге жер берді және олар жергілікті гродқа немесе қалаға жақын қамалдар салды. Мотта және бейли қамалдары жергілікті ақсүйектердің мәртебесін арттырды және олардың ерте қабылдануының себебі, биік жерде салынған беделді Höhenburgen-ді еліктеудің арзан жолы болды деген болжам бар, бірақ бұл көбінесе ықпалсыз деп есептеледі. Көптеген жағдайларда, бар қамал мұнараларын үйінділердің ішінде көму арқылы bergfrieds мотта және бейли дизайнына айналдырылды. Біріншісі – жаңа патшаның стратегиялық маңызға ие орындарда, көптеген қалаларды қоса алғанда, патшалық қамалдар құруы болды. Қалалық қамалдар қала қабырғаларын және бекіністерін пайдалана алатын, бірақ оларға орын жасау үшін жергілікті үйлерді бұзу қажет болды. Бұл үлкен зиян келтіруі мүмкін: деректерге сәйкес, Линкольн қаласында Линкольн қамалын салу кезінде 166 үй қиратылса, Норвичте 113, ал Кембриджде 27 үй қиратылған. 11 ғасырдың соңында қамал салудың екінші және үшінші толқындарын ірі магнаттар, содан кейін жаңа иеліктеріндегі кішігірім шенділер басқарды. Қамал салуда кейбір аймақтық ерекшеліктер байқалады: мысалы, Шығыс Англияда Англияның батысына немесе Марш аймақтарына қарағанда салыстырмалы түрде аз қамал салынды, бұл, мүмкін, Англияның шығысының салыстырмалы түрде орнықты және гүлденген жағдайымен және мотталар салу үшін еркін емес жұмыс күшінің жетіспеушілігімен байланысты болды. Уэльсте Норман қамалдарының бірінші толқыны мотта және бейли және сақина тәрізді құрылымдардың қоспасынан қайтадан негізінен ағаштан жасалды. Норман басқыншылары өздерінің жаңа аумақтарын басып алу үшін осы қамал түрін пайдаланып, аңғарлар бойымен жылжыды. Англия мен Уэльсті нормандықтар басып алғаннан кейін Нормандияда мотта және бейли қамалдарының құрылысы да қарқын алды, нәтижесінде Нормандық территорияда осы қамалдардың кеңінен таралуына әкелді, тек Англия мен Уэльсте 741 мотта және бейли қамалы болды.

The earliest purely documentary evidence for motte and bailey castles in Normandy and Angers comes from between 1020 and 1040, but a combination of documentary and archaeological evidence pushes the date for the first motte and bailey castle, at Vincy, back to 979. Many of these earliest castles would have appeared quite crude and rustic by later standards, belying the power and prestige of their builders. William the Conqueror, as the Duke of Normandy, is believed to have adopted the motte and bailey design from neighbouring Anjou. Duke William went on to prohibit the building of castles without his consent through the Consuetudines et Justicie, with his legal definition of castles centring on the classic motte and bailey features of ditching, banking and palisading. By the 11th century, castles were built throughout the Holy Roman Empire, which then spanned central Europe. They now typically took the form of an enclosure on a hilltop, or, on lower ground, a tall, free standing tower (German Bergfried). The largest castles had well defined inner and outer courts, but no mottes. The motte and bailey design began to spread into Alsace and the northern Alps from France during the first half of the 11th century, spreading further into Bohemia and Austria in the subsequent years. This form of castle was closely associated with the colonisation of newly cultivated areas within the Empire, as new lords were granted lands by the emperor and built castles close to the local gród, or town. motte and bailey castle building substantially enhanced the prestige of local nobles, and it has been suggested that their early adoption was because they were a cheaper way of imitating the more prestigious Höhenburgen built on high ground, but this is usually regarded as unlikely. In many cases, bergfrieds were converted into motte and bailey designs by burying existing castle towers within the mounds. The first of these was the establishment by the new king of royal castles in key strategic locations, including many towns. These urban castles could make use of the existing town's walls and fortification, but typically required the demolition of local houses to make space for them. This could cause extensive damage: records suggest that in Lincoln 166 houses were destroyed in the construction of Lincoln Castle, and that 113 were destroyed for the castle in Norwich and 27 for the castle in Cambridge. The second and third waves of castle building in the late 11th century were led by the major magnates and then the more junior knights on their new estates. Some regional patterns in castle building can be seen – relatively few castles were built in East Anglia compared to the west of England or the Marches, for example; this was probably due to the relatively settled and prosperous nature of the east of England and reflected a shortage of unfree labour for constructing mottes. In Wales, the first wave of the Norman castles was again predominantly made of wood in a mixture of motte and bailey and ringwork designs. The Norman invaders spread up the valleys, using this form of castle to occupy their new territories. After the Norman conquest of England and Wales, the building of motte and bailey castles in Normandy accelerated as well, resulting in a broad swath of these castles across the Norman territories, around 741 motte and bailey castles in England and Wales alone.

12 - 13 ғасырлардағы одан әрі кеңейту

Нормандия, Германия және Ұлыбританияда жақсы орныққаннан кейін, 12-13 ғасырларда мотта және бейли қамалдары негізінен Солтүстік Еуропада, басқа жерлерде де қабылдана бастады. Төмендік елдердегі қақтығыстар 12 ғасырдың соңынан 14 ғасырға дейін бірқатар аймақтарда қамал салуға себеп болды. Фландрияда алғашқы мотта және бейли қамалдары салыстырмалы түрде ерте, 11 ғасырдың соңында пайда болды. Ауылдық мотта және бейли қамалдары дәстүрлі үлгіге сай салынды, бірақ қалалық қамалдарда көбінесе дәстүрлі бейлилер болмады, оның орнына осы рөлді қаланың бөліктері атқарды. Фландриядағы мотта және бейли қамалдары, әсіресе Төменгі Рейн бойындағы оңтүстікте көптеп кездесті. Фрисландия жағалауындағы салыстырмалы түрде орталықтандырылмаған, теңдес қоғам бастапқыда мотта және бейли қамалдарының салынуын қолдамады, бірақ мұнаралары жоқ және әдеттегі моттадан төменірек болатын «тұрғын үйлер» салынды. Дегенмен, орта ғасырдың соңында терпендер тұрғын емес қорғаныс мұнараларына – hege wieren-ге айналды, олар көбінесе мотта сияқты үйінділерде орналасып, күшейіп келе жатқан қуатты ақсүйектер мен жер иелеріне тиесілі болды. Зеланд ақсүйектері де терпен үйінділерін салған, бірақ олар кейіннен берген деп аталатын үлкен вервен құрылыстарына айналды. Кейде терпен және вервендерді де «пана қамалдары» деп атайды. 12-13 ғасырларда бірқатар терпен үйінділері вервен мотталарына айналдырылды, ал кейбір жаңа вервен мотталары бастапқыда салынды. Қазіргі Нидерланды шекарасында осы үлгідегі шамамен 323 мотта және бейли қамалы салынған деп есептеледі. Норвегияда 11 ғасырдың бірінші жартысында салынған, Ослодағы патша резиденциясын қоса алғандағы, бірнеше мотта және бейли қамалдарынан басқа, бұл үлгі Скандинавияның солтүстігінде кеңінен таралмады. Уэльске нормандық экспансия 12 ғасырда баяулады, бірақ қалған жергілікті билеушілерге қауіп төндіре берді. Оған жауап ретінде Уэльс ханзадалары мен иелері өздерінің қамалдары, көбінесе ағаштан жасалған мотта және бейли үлгілерінде салуды бастады. Бұл 1111 жылдан бастап ханзада Кадуган ап Бледдиннің тұсында басталған болуы мүмкін, ал жергілікті Уэльс қамалы туралы алғашқы жазба деректер 1116 жылы Циммерде кездеседі. Бұл ағаш қамалдар, соның ішінде Томен и Родюдд, Томен и Фэрдре, Гаэр Пенро, сол аймақтағы нормандық қамалдарымен салыстырылатын сапаға ие болды, және кейбір нысандардың құрылысшыларын археологиялық деректерден ғана ажырату қиын болуы мүмкін. Шотландиядағы мотта және бейли қамалдары 12 ғасырда патша билігінің орталықтандырылуының нәтижесінде пайда болды. Дәуіт I норман және француз ақсүйектерін Шотландияға қоныстануға шақырды, бұл жерде феодалдық жер иелену тәсілі мен қамалдарды даулы жазықтарды бақылау құралы ретінде пайдалану енгізілді. Дәуіт пен оның алдыңғыларының билігіне қарсылық көрсеткен Галлоуэйдің жартылай тәуелсіз мемлекеті осы отарлаудың ерекше назарында болды. Бұл шотландық қамалдардың көлемі, негізінен ағаштан жасалған мотта және бейли құрылыстары, үлкен жобалардан, мысалы Инверридің Бассы сияқты, Балмаклеллан сияқты кішігірім қамалдарға дейін айтарлықтай өзгерді. Мотта және бейли қамалдары 1166 және 1171 жылдар аралығында басталған Ирландияға нормандық шапқыншылығынан кейін Ирландияға әкелінді, алғаш Ричард де Клэр, содан кейін Англияның Генрих II тұсында, Оңтүстік және Шығыс Ирландияны бірқатар англо-норман барондары басып алды. Норманның жедел табысы негізгі экономикалық және әскери артықшылықтарға байланысты болды; олардың атты әскері нормандықтардың шайқастардағы табысына мүмкіндік берді, ал қамалдар оларға жаңадан басып алынған аумақтарды бақылауға мүмкіндік берді. Жаңа иелер өздерінің иеліктерін қорғау үшін тез арада қамалдар салды; олардың көпшілігі мотта және бейли құрылыстары болды, олардың көбі жақсы қорғалған. Уэльстен айырмашылығы, жергілікті ирланд ақсүйектері сол кезеңде өздерінің көптеген қамалдарының құрылысын жүзеге асырмаған сияқты. Қазіргі кезде 350 мен 450 аралығында мотта және бейли қамалдары сақталған деп есептеледі, бірақ бұл жер жұмыстарының қалдықтарын анықтау даулы болуы мүмкін. Солтүстік Еуропадан тыс жерлерде де аздаған мотта және бейли қамалдары салынған. 12 ғасырдың соңында нормандықтар Оңтүстік Италия мен Сицилияға басып кірді; олардың заманауи дизайнды салу технологиясы болғанымен, көптеген жағдайларда жылдамдық үшін ағаштан жасалған мотта және бейли қамалдары салынды. Итальяндықтар әртүрлі қамал түрлерін мотта деп атауды бастады, бірақ Оңтүстік Италиядағы нақты мотта және бейли қамалдарының саны жазба деректеріне сүйенгенде, бұрынғыдай көп болмауы мүмкін. Сонымен қатар, 1221 жылы Бесінші крест жорығы кезінде Египетте нормандық крестшілердің құм мен ағаштан мотта және бейли салғаны туралы деректер бар.

Having become well established in Normandy, Germany and Britain, motte and bailey castles began to be adopted elsewhere, mainly in northern Europe, during the 12th and 13th centuries. Conflict through the Low Countries encouraged castle building in a number of regions from the late 12th century to the 14th century. In Flanders, the first motte and bailey castles began relatively early at the end of the 11th century. The rural motte and bailey castles followed the traditional design, but the urban castles often lacked the traditional baileys, using parts of the town to fulfil this role instead. Motte and bailey castles in Flanders were particularly numerous in the south along the Lower Rhine, a fiercely contested border. Further along the coast in Friesland, the relatively decentralised, egalitarian society initially discouraged the building of motte and bailey castles, although terpen, raised "dwelling mounds" which lacked towers and were usually lower in height than a typical motte, were created instead. By the end of the medieval period, however, the terpen gave way to hege wieren, non residential defensive towers, often on motte like mounds, owned by the increasingly powerful nobles and landowners. The Zeeland lords had also built terpen mounds, but these gave way to larger werven constructions–effectively mottes–which were later termed bergen. Sometimes both terpen and werven are called vliedburg, or "refuge castles". During the 12th and 13th centuries a number of terpen mounds were turned into werven mottes, and some new werven mottes were built from scratch. Around 323 known or probable motte and bailey castles of this design are believed to have been built within the borders of the modern Netherlands. Except for a handful of mote and bailey castles in Norway, built in the first half of the 11th century and including the royal residence in Oslo, the design did not play a role further north in Scandinavia. The Norman expansion into Wales slowed in the 12th century but remained an ongoing threat to the remaining native rulers. In response, the Welsh princes and lords began to build their own castles, frequently motte and bailey designs, usually in wood. There are indications that this may have begun from 1111 onwards under Prince Cadwgan ap Bleddyn, with the first documentary evidence of a native Welsh castle being at Cymmer in 1116. These timber castles, including Tomen y Rhodywdd, Tomen y Faerdre, Gaer Penrhôs, were of equivalent quality to the equivalent Norman fortifications in the area, and it can prove difficult to distinguish the builders of some sites from the archaeological evidence alone. Motte and bailey castles in Scotland emerged as a consequence of the centralising of royal authority in the 12th century. David I encouraged Norman and French nobles to settle in Scotland, introducing a feudal mode of landholding and the use of castles as a way of controlling the contested lowlands. The quasi independent polity of Galloway, which had resisted the rule of David and his predecessors, was a particular focus for this colonisation. The size of these Scottish castles, primarily wooden motte and bailey constructions, varied considerably, from larger designs such as the Bass of Inverurie to smaller castles like Balmaclellan. Motte and bailey castles were introduced to Ireland following the Norman invasion of Ireland that began between 1166 and 1171 under first Richard de Clare and then Henry II of England, with the occupation of southern and eastern Ireland by a number of Anglo Norman barons. The rapid Norman success depended on key economic and military advantages; their cavalry enabled Norman successes in battles, and castles enabled them to control the newly conquered territories. The new lords rapidly built castles to protect their possessions; most of these were motte and bailey constructions, many of them strongly defended. Unlike Wales, the indigenous Irish lords do not appear to have constructed their own castles in any significant number during the period. Between 350 and 450 motte and bailey castles are believed to remain today, although the identification of these earthwork remains can be contentious. A small number of motte and bailey castles were built outside of northern Europe. In the late 12th century, the Normans invaded southern Italy and Sicily; although they had the technology to build more modern designs, in many cases wooden motte and bailey castles were built instead for reasons of speed. The Italians came to refer to a range of different castle types as motta, however, and there may not have been as many genuine motte and bailey castles in southern Italy as was once thought on the basis of the documentary evidence alone. In addition, there is evidence of the Norman crusaders building a motte and bailey using sand and wood in Egypt in 1221 during the Fifth Crusade.

13-14 ғасырлардағы қайтадан дінге кіру және құлдырау

Мотта және бейли қамалдары орта ғасырдың орта кезеңінде сирек кездесетін дизайнға айналды. Францияда олар 12 ғасырдың басынан кейін салынбады, ал Англияның көп бөлігінде 1170 жылдан кейін мотталар салу тоқтатылды, бірақ Уэльсте және Марш аймағында олар құрыла берді. Көптеген мотта және бейли қамалдары салыстырмалы түрде аз уақыт пайдаланылды; Англияда көптегендері 12 ғасырға қарай тасталып, немесе күйреуге ұшырады. 13 және 14 ғасырларда Төмен елдерде және Германияда ұқсас өзгерістер болды. Мұның бір себебі – қамалдар салуға тас енгізілуі. Ең алғашқы тас қамалдар 10 ғасырда пайда болды, Каталония шекарасында және Анжедегі Ланже қамалы сияқты бірнеше мотталарда тас қамалдар салынды. Ағаш бұрынғыдай мықты қорғаныс материалы болғанымен, тас әскери және символикалық себептермен үлкен танымалдылыққа ие болды. Кейбір қазіргі мотта және бейли қамалдары тасқа айналдырылды, көбінесе қақпа және қақпа үйі бірінші болып жаңартылды. Көптеген мотталарда қалқан тәрізді қамалдар салынды, моттаның үстінде дөңгелек тас қабырғалар орналасты, кейде оларды базаның айналасындағы қосымша қорғаныш қабырғасы немесе төмен қабырға қорғады. 14 ғасырға қарай көптеген мотта және бейли қамалдары күшті тас қамалдарға айналдырылды. Жаңа қамал жобаларында мотталарға көбірек мән берілмеді. 994 жылы Ланжеде салынған алғашқы құрылыстан кейін тастан салынған шаршы нормандық қамалдар танымал болды. Олар Англия мен Уэльсте жаулаудан кейін салынды; 1216 жылға қарай елде 100-ге жуық болды. Бұл үлкен қамалдар жақсы орнатылған мотталардың үстіне орнатылған немесе олардың айналасына мотталар салынған, яғни «көмілген» қамалдар болуы мүмкін. Мотталардың, әсіресе жаңадан салынған мотталардың, ауыр тас құрылымдарды ұстау қабілеті шектеулі болды, сондықтан көптегендері жаңа жерге салынды. Бірнеше қабырғалар мен қорғаныс қабырғаларына сүйенген концентрлі қамалдар қамалдарды немесе мотталарды мүлдем пайдаланбады. Еуропа бойынша мотта және бейли құрылысы аяқталды. 12 ғасырдың соңында Уэльс билеушілері тас қамалдар салуды бастады, негізінен Солтүстік Уэльс княздығында және көбінесе мотталардың қажетті емес биік шыңдарында. Данияда 14 ғасырда мотта және бейлилер каструм курия үлгісіне жол берді, онда қамал бекінілген бейли және бекінілген үйіндімен салынды, бұл әдеттегі моттадан сәл кішкентай болды. 12 ғасырға қарай Батыс Германиядағы қамалдар жер иелігінің өзгеруіне байланысты азая бастады, ал көптеген мотталар тасталып кетті. Германия мен Данияда мотта және бейли қамалдары кейінгі вассербург немесе «су қамалы» үшін үлгі болды, бұл сумен қоршалған бекініс және бейли құрылысы және орта ғасырдың соңында кеңінен салынды.

Motte and bailey castles became a less popular design in the mid medieval period. In France, they were not built after the start of the 12th century, and mottes ceased to be built in most of England after around 1170, although they continued to be erected in Wales and along the Marches. Many motte and bailey castles were occupied relatively briefly; in England, many had been abandoned or allowed to lapse into disrepair by the 12th century. In the Low Countries and Germany, a similar transition occurred in the 13th and 14th centuries. One factor was the introduction of stone into castle buildings. The earliest stone castles had emerged in the 10th century, with stone keeps being built on mottes along the Catalonia frontier and several, including Château de Langeais, in Angers. Although wood was a more powerful defensive material than was once thought, stone became increasingly popular for military and symbolic reasons. Some existing motte and bailey castles were converted to stone, with the keep and the gatehouse usually the first parts to be upgraded. Shell keeps were built on many mottes, circular stone shells running around the top of the motte, sometimes protected by a further chemise, or low protective wall, around the base. By the 14th century, a number of motte and bailey castles had been converted into powerful stone fortresses. Newer castle designs placed less emphasis on mottes. Square Norman keeps built in stone became popular following the first such construction in Langeais in 994. Several were built in England and Wales after the conquest; by 1216 there were around 100 in the country. These massive keeps could be either erected on top of settled, well established mottes or could have mottes built around them – so called "buried" keeps. The ability of mottes, especially newly built mottes, to support the heavier stone structures, was limited, and many needed to be built on fresh ground. Concentric castles, relying on several lines of baileys and defensive walls, made increasingly little use of keeps or mottes at all. Across Europe, motte and bailey construction came to an end. At the end of the 12th century, the Welsh rulers began to build castles in stone, primarily in the principality of North Wales and usually along the higher peaks where mottes were unnecessary. In Denmark, motte and baileys gave way in the 14th century to a castrum curia model, where the castle was built with a fortified bailey and a fortified mound, somewhat smaller than the typical motte. By the 12th century, the castles in Western Germany began to thin in number, due to changes in land ownership, and various mottes were abandoned. In Germany and Denmark, motte and bailey castles also provided the model for the later wasserburg, or "water castle", a stronghold and bailey construction surrounded by water, and widely built in the late medieval period.

Бүгін

Англияда мотта және бейли жер жұмыстары кейінгі жылдары әртүрлі мақсаттарда пайдаланылды; кейбір жағдайларда мотталар 18 ғасырда бағдарламалық элементтерге айналдырылды немесе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қорғаныс ретінде қайта қолданылды. Бүгінде Еуропада мотта және бейли қамалдарының көбі қолданыста қалмаған, олардың сирек ерекшеліктерінің бірі – Виндзор қамалындағы патшалық құжаттарды сақтауға бейімделген мотта. Тағы бір мысал – Англияның солтүстігіндегі Дарем қамалы, онда дөңгелек мұнара студенттердің жатақханасы ретінде пайдаланылады. Солтүстік Еуропаның ландшафты олардың жер жұмыстарымен себілген, және олардың көптегені танымал туристік орындарға айналған.