Кіріспе
Қырық бестенің (аукциондық қырық бестенің, аукциондық 120-ның, 120-ның және Growl) – Ирландияда пайда болған, карта алуға негізделген карта ойыны. Ойын Атлантикалық Канаданың көптеген аймақтарында (Нью-Брансуик, Ньюфаундленд, Нова-Скотия, Принс-Эдвард аралы) сондай-ақ Квебек провинциясының Гаспе жағалауында кең таралған. Қырық бестенің ойыны АҚШ-тың Жаңа Англия штатындағы Массачусетс және Нью-Гэмпшир штаттарының оңтүстігінде, сондай-ақ Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында да ойналады. Ойынның бірнеше аймақтық нұсқалары бар. Дәстүрлі қырық бестенің ойыны 45 ұпайға дейін ойналады, сондықтан ойын осылай аталған. Аукциондық қырық бестенің нұсқасында ұпай 120-ға дейін есептеледі және бәсекелестік (аукцион) қажет. Канададан тыс аймақтарда аукциондық қырық бестен жай ғана қырық бестен деп аталады. Сан 45 аукциондық қырық бестенің өзіне ешқандай қатысы болмаса да, атауы сақталған. Аукциондық қырық бестен ойыны бір жүз он ойынымен тығыз байланысты.
Forty fives (also known as Auction Forty Fives, Auction 120s, 120, and Growl) is a trick taking card game that originated in Ireland. The game is popular in many communities throughout Atlantic Canada (New Brunswick, Newfoundland, Nova Scotia, Prince Edward Island) as well as the Gaspé Coast in Québec. Forty fives is also played in parts of Massachusetts and southern New Hampshire in New England, United States, as well as in the South Island of New Zealand. There are several regional variations. Traditional Forty Fives goes to a score of 45 points, hence the name of the game. In the Auction Forty Fives variant the score goes to 120 points and requires bidding. In many areas outside of Canada, Auction Forty Fives is simply referred to as Forty Fives. Although the number 45 has no relevance to Auction Forty Fives, the name persisted. Auction Forty Fives is closely related to the game One hundred and ten.
Ерте тарих
Forty fives – ирландтық Twenty five ойынының ұрпағы, ол Spoilt Five ойынының бір түрі. Ал Spoilt Five ойынының өзі, 17 ғасырда Шотландия королі Джеймс VI танымал еткен Maw ойынының ұрпағы. Шотландиядан Атлантикалық Канадаға көшіп келгендер бұл ойынның сол аймақта танымал болу себебін түсіндіруі мүмкін. Maw ойыны кем дегенде 1548 жылға дейін бар екендігі мәлім, және 1650 жылға дейін осы ойын туралы хабарлар жиі кездеседі. 1576 жылға қарай жазылған ең алғашқы ережелер, толық емес "Маудағы күйеу жігіт Портердің заңдары", Шотландияда пайда болған болуы мүмкін. Джеймс VI 1588 жылы Рождествода Киннел үйінде "Maye" ойыны ойнағаны жазылған. Елизавета Китсонның қыздары Мег пен Мэри 1572 жылы Рождествода Хенграв залында Maw ойыны ойнады.
19 ғасыр
1831 жылға қарай, ойын Америкаға жеткен, себебі Элиза Лесли сол жылы американдық қыздарға арналған кітабында "Five and Forty" деп аталатын ойынның қарапайым нұсқасын тіркеген. Толық жиын қолданылады. Кез келген ойыншы қатыса алады және бірінші дилер карта кесу арқылы анықталады; ең жоғары карта жеңіске жетеді (туз ең жоғары). Карталар шайқалып, дилер келесі картаны ашудан бұрын әр ойыншыға 5 картадан таратады. Алғашқы ойынды ең үлкен картасы бар ойыншы бастайды және ойыншылар кез келген картаны ойнауға құқылы. Трюкті ең жоғары козы картасы жеңіп алады, егер козы ойналмаса, онда бастаған түстің ең жоғары картасы жеңіске ие болады. Трюк жеңімпазы трюкті өзіне қосып, келесі трюкті бастайды. Әрбір жеңілген трюк 5 ұпайға бағаланады және 45 ұпай жинаған ойыншы жеңіске жетеді.
Жақында болған тарих
1920 жылдары Массачусетс және Нью-Гэмпширге көшіп келген француз-канадтық экономикалық эмигранттар бұл ойынды таныстырды, ол бүгінге дейін танымал, кейде француз тіліндегі quarante cinq атауымен аталады. Бұл аймақта ойын Нью-Гэмпширдің оңтүстігінде және Массачусетс штатының солтүстік-шығысындағы Мерримак аңғарында ең көп таралған. Онда "қырық бес" турнирлері де жиі өткізіледі. Мысалы, Жаңа Англияның "Қырық бес" академиясы Плейстоу қаласында (Нью-Гэмпшир штаты) турнирлер ұйымдастырады, ал Мерримак аңғарында орналасқан Метхен қаласында жақында "Қырық бес" турнирі өтті. Аудандық деңгейде Ньюберидегі Ит жағалауындағы танымал ойын-сауық – жасыл бас маусымында су тасқан кезде аукциондық "қырық бес" ойнау. Нью-Брансуикте "қырық бес" 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында ағаш кесу лагерьлерінде, сондай-ақ дүкендерде жиналған ер адамдар арасында танымал кешкі ойын болды. Аукциондық "қырық бес" провинция бойынша қоғамдық "карталық кештерінде" танымал. Мысалы, үлкен Харви стансасы (GHA) маңында, Нью-Брансуик аймағында көктем мен күз айларында Лэди Оранж қайырымдылық қоғамының (L.O.B.A.) Твидсайд клубында екі апта сайын карталық кештері өткізіледі. GHA-да апта сайын 50+ клубында, Принс Уильямда жиналыстар ұйымдастырылады. Кейп-Бретон аралында, Жаңа Шотландияда, әсіресе Ричмонд округінде, барлық ауылдық елді мекендерде 45 карта ойыны ойналады. Бұл ойынға ұтыс сомасына байланысты ондаған немесе жүздеген адам қатысуы мүмкін. Әдетте, бір кешке 25 партия ойналады, тек жұптар қатысады, бұл ойын көбінесе екі сағатқа созылады. Жеңімпаз командалар бөлмеде ауысып отырады, ал жеңілгендер өз орындарында қалады. Жеңімпаздар әрқашан бірінші болып карта таратады. Әр жұптың 1-ден 25-ке дейінгі сандар жазылған кішкентай карточкасы болады, жеңімпаздардың ұтыстарын тесік қағып белгілейді. Көбінесе кешке үш жеңімпаз анықталады, ең көп партия жеңген командалар. Тең түскен жағдайда жүлдені бөлісуге, төмен картаны анықтау үшін колоданы кесуге немесе қосымша партия ойнауға болады. Егер бір тарап қосымша партия ойнағысы келсе, екінші тарап ойнайды немесе бас тартады; бөлісу үшін бірауыздан келісім болуы керек. Егер екі жұптың 18 партиясы, үшінші жұптың 16 партиясы, ал төртінші және бесінші жұптың 15 партиясы болса, үшінші жұп автоматты түрде екінші орынды иеленеді. Бірінші және үшінші орынды алғандар жүлдені бөліседі, немесе колода кесіледі, немесе қосымша партия ойналады. Кейде ең аз партия жеңген командаға жұбаныш жүлдесі беріледі. "Қырық бес" ойыны Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының батыс жағалауында кең таралған. 45-ші турнирлер жұмысшы клубтары мен RSA ғимараттарында көңіл көтеру кешін ұйымдастыру үшін өткізіледі. Жыл сайын ірі жарыстар ұйымдастырылады. Батыс жағалауда ирланд иммигранттарының үлесі жоғары болды, колониялық дәуірде Жаңа Зеландияның осы аймағына көшіп келгендердің үштен бірін құрады, ал "қырық бес" ойыны осы иммигранттардың арасында пайда болды. "Қырық бес" ойыны әлі де Ирландияның көптеген жерлерінде ойналады, турнирлер "45 Card Drives" деп аталады.
120 балл
120 ұпайлық нұсқада ойын 120 ұпайға жетеді.
Бір жүз он
Бір жүз он (110) Мерримак аңғарының қырық бес нұсқасына ұқсас. Ойында дилер үстелдің ортасына төмен қаратып қосымша қол береді. Трамп картасы ашылмайды. Барлық қолдар таралғаннан кейін, дилердің сол жағындағы ойыншыдан бастап "байқау" басталады және үстел бойынша кезекпен жалғасады. Әр ойыншы кемінде он бес ұпай және алдыңғы ең жоғары ұсыныстан бес ұпай артық ұсынуы керек немесе бас тартуы керек. Бұл ереженің ерекшелігі – дилер, ол ең жоғары ұсынысты қабылдап (теңестіріп), басқа ойыншыларды өзінің ұсынысын арттыруға немесе бас тартуға мәжбүрлей алады. Байқау барлық ойыншылар "бас тартқанша" (яғни, бір ойыншы кезекпен ұсыныс бере алады, ұсыныс арттырылып, қайта арттырылуы мүмкін) үстел бойынша айналып тұрады. Байқау аяқталғаннан кейін ең жоғары ұсыныс берген ойыншы қандай масть жеңіске жететінін жариялайды. Ол содан кейін үстелдің ортасында төмен қаратып берілген қолды алып, екі қолдың комбинациясынан ең жақсы бес картасын таңдайды. Ал қалған ойыншылар өз қолдарынан бірінші карталарын тастап, колодадан үш картаға дейін алуға құқылы. Барлық ойыншылар қолдарын алғаннан кейін, ең жоғары ұсыныс берген ойыншы бірінші ойнауды немесе сол жағындағы ойыншыдан бірінші ойнауды талап етуге құқылы. Егер ойыншыдағы трамптың туы бар болса, ол колодадағы қалған карталарды бірінен соң бірін, трамп картасы ашылғанша аша алады, содан кейін ең нашар картасын трамп картасына алмастыра алады немесе алмастырмауды таңдай алады. Раунд барысында ең жоғары картаны ойнаған ойыншыға бес ұпайлық бонус (бонус трюк) беріледі, сондықтан ұсынылатын немесе алынатын ең жоғары сома 30-ды құрайды. Егер ұсыныс беруші өзінің ұсынысын орындаса немесе одан асып кетсе, оның ұпайы сол сомаға артады, егер ұсынысына жетпесе, оның ұпайы ұсыныс сомасына дейін азаяды. Басқа ойыншылар көбінесе (келісімсіз) ұсыныс берушінің ұсынысын орындауына кедергі келтіру үшін бірігіп жұмыс істейді, бірақ жеке мүдделер бұған басымдық бере алады. Ойыншы сауда-саттық жасамаса, 105-тен жоғары ұпай жинамайды. Егер ойыншы басқа ойыншының байқауы кезінде трюктер жеңсе, бұл оның ұпайларын 105-тен асырады, онда бұл ұпайлар есептелмейді және басқа ойыншыларға тағайындалмайды. Бұл қалған ойыншыларды жүз онға жақындаған ойыншыға қарсы байқау жасауға ынталандырады, осылайша ол байқауды арзан бағамен жеңуі қиын болады. Ойыншының ойыннан шығарылуы үшін белгілі бір шекті ұпай (көбінесе минус 80) белгіленеді. Бірінші 110 ұпайға жеткен ойыншы жеңіске жетеді. 110-ның бірнеше нұсқасы бар. Оларға трамптың туының ережесін жою, жокерлерді пайдалану (әдетте трамптың джектерінен (knave) төмен бағаланады), қоңырау ережесі (онда 30 сәтті шақыру 60 ұпай береді) және түрлі ренегге нұсқалары кіреді.