Кіріспе

Компатибилизм – еркін ерік пен детерминизмнің өзара үйлесімді екендігіне және оларға бірдей сенудің логикалық тұрғыдан қайшы келмейтініне сенім. Детерминизм тезисінің еркін ерік тезисімен логикалық тұрғыдан үйлеспейтіндігі туралы қарсы пікір "үйлеспеушілік" деп аталады. Компатибилистер еркіндіктің метафизикаға қатысы жоқ себептермен жағдайларда болуы немесе болмауы мүмкін деп санайды. Яғни, себеп-салдарлық детерминизм болашақтағы мүмкін нәтижелердің рас болуына кедері келтірмейді. Еркін ерік моральдық жауапкершіліктің қажетті шарты саналғандықтан, компатибилизм көбінесе моральдық жауапкершілік пен детерминизмнің үйлесімділігін қолдау үшін пайдаланылады. Сол сияқты, саяси бостандық та метафизикалық емес ұғым. Саяси бостандық туралы мәлімдемелер, мысалы, АҚШ-тың Құқықтар туралы биллі, моральдық бостандықты: адамның өзі істегеннен өзгеше әрекет етуді таңдау мүмкіндігін қарастырады.

Тарих

Компатибилизмді ежелгі стоиктер мен ортағасырлық кейбір схоластиктер атап өтті және қолдады. Нақтырақ айтқанда, Томас Аквинский және кейінірек томистер (Доминго Банез сияқты) адамның әрекеті еркін бола алады деп түсіндіріледі, тіпті агент белгілі бір дәрежеде жасағаннан басқаша істей алмайтын жағдайда да. Аквиналық рационалды компатибилизмді (яғни, әрекетті рационалды таным арқылы анықтауға болады, бірақ ол әлі де еркін) сақтау үшін жиі түсіндіріледі, ал кейінірек Банез сияқты томистер теологиялық детерминизмнің күрделі теориясын жасады. Оған сәйкес, еркін агенттердің әрекеттері, еркін болғанына қарамастан, жоғары деңгейде қатесіз құдайлық жарлықтармен анықталады, бұл "физикалық алдын-ала іс-әрекет" (praemotio physica) түрінде көрінеді – еркін агенттің еркінен мүмкіндікті алып, оны іс-әрекетке итеру үшін Құдайдың детерминистік араласуы. Францискан дәстүрінде, әсіресе Дунс Скоттың еңбектерінде, және кейіннен иезуиттер, оның ішінде Луис де Молина мен Франсиско Суарес, еркіндікке қатысты қатаң компатибилизмге қарсы көзқарас дамытылды. Жаңа заманда компатибилизмді ағартушылық философтар (Дэвид Юм және Томас Гоббс сияқты) қолдады. 20-ғасырда компатибилистер Хьюм, Гоббс және Джон Стюарт Миллдің классикалық аргументтерінен өзгеше жаңа аргументтер ұсынды. Маңыздысы, Гарри Франкфурт компатибилизмге қарсы дәлел ретінде қазір Франкфурттың контраргументтері ретінде белгілі мысалдарды танымал етті және жоғары деңгейдегі ниеттерге негізделген компатибилистік еркін ерік туралы оң пікір жасады. Басқа "жаңа компатибилистер" қатарында Гари Уотсон, Сьюзан Р. Вулф, П. Ф. Строусон және Р. Джей Уоллес бар. Қазіргі заманғы компатибилистер қатарында философ және когнитивтік ғалым Дэниел Деннет, әсіресе оның "Elbow Room" (1984) және "Freedom Evolves" (2003) еңбектері, сондай-ақ экзистенциалистік философ Фритхёф Бергман бар. Әлдеқимде, компатибилизмнің ең танымал қазіргі заманғы қорғаушысы – Джон Мартин Фишер. 2020 жылғы сауалнама көрсеткендей, философтардың 59% компатибилизмді қабылдайды.

Еркін ерік-жігердің анықтамасы

Компатибилистер "еркін ерік" ұғымын агенттің өз ынтасына сәйкес әрекет етуге болатын жағдай ретінде жиі анықтайды. Яғни, агентке күш көрсетілмеген немесе шектеу қойылмаған. Артур Шопенгауэр атақты айтқан: "Адам қалағанын істей алады, бірақ не қалағанын қалауға құқығы жоқ". Басқаша айтқанда, агент көбінесе бір себептің ықпалымен әрекет етуге еркін болғанымен, осы себептің мәні алдын ала белгіленеді. Бұл еркін ерік туралы анықтама себептік детерминизмнің дұрыстығы немесе бұрыстығына байланысты емес. Егер компатибилист "Бәлкім, ертең барамын, бәлкім, бармаймын" десе, ол не таңдайтынын білмейтінін білдіреді – баруға деген ішкі құлшынысын орындауды таңдай ма, жоқ па.

Табиғаттық емес

Табиғи физикаға қатаң баламалар, мысалы, ақыл-дене дуализмі, онда сана немесе жан денеден бөлек болып, қабылдау, ойлау, еркін таңдау және оның нәтижесінде денеге тәуелсіз әрекет ету қабілетіне ие, дәстүрлі діни метафизиканы және сирек кездесетін жаңа үйлесімділік концепцияларын қамтиды. Бұл концепциялар автономиямен де, дарвинизммен де үйлесімді және физика заңдары шегіндегі нақты себептерге негізделген еркін жеке іс-әрекетке мүмкіндік береді. 21-ғасыр философтары арасында кең таралмағанмен, натуралистік емес үйлесімділік дерлік барлық діндерде кездеседі.

Сын

Компатибилизмді сынға алудың маңызды бір тұжырымы – Питер ван Инвагеннің салдарлы аргументі. Компатибилизмді сынаушылар көбінесе ерік бостандығының анықтамасына назар аударады: инкомпатибилистер компатибилистердің детерминизммен үйлесімді бір нәрсені көрсетіп отырғанымен келісе алады, бірақ олар осы нәрсені «ерік бостандығы» деп атаудың қате екенін ойлайды. Инкомпатибилистер «әрекет ету еркіндігін» ерік бостандығының қажетті шарты ретінде қабылдауы мүмкін, бірақ оның жеткілікті екеніне күмәнданады. Инкомпатибилистер ерік бостандығының сенімдерге, тілектерге немесе әрекеттерге қатысты нағыз (яғни, абсолютті, түпкілікті, физикалық) баламалы мүмкіндіктерді білдіретінін, жай ғана болжамдық емес, шынайы мүмкіндіктерді білдіретініне сенеді. Компатибилизмнің тікелей алдында жұмсақ детерминизм тұрды (бұл терминді Уильям Джеймс өнегелеген, және оны сыни мағынада қолданған). Иммануил Кант оны «нашар алданғандық» және «сөздермен ойын» деп атады. Канттың аргументі барлық эмпирикалық құбылыстардың анықтайтын себептерден туындауы керек деген тұжырымға негізделген, ал адам ойы табиғатта басқа еш жерде кездеспейтін нәрсені – әлемнің қалай болуы керек немесе басқаша болуы мүмкін деген тұрғыдан қарастыру қабілетін енгізеді. Кант үшін, субъективті ойлау әлемнің эмпирикалық жағдайынан қажетті түрде ерекшеленеді. «Не болу керек» пен «не бар» арасын ажырата алу қабілетінің арқасында, ойлау өзінің алдындағы жағдайларға тәуелді болмай, жаңа оқиғаларды «өздігінен» тудыруы мүмкін. Осыған сүйене отырып, Кант компатибилизмнің бір түріне қарсы шығады, мысалы, қылмыскердің әрекеттері анықтайтын күштер мен еркін таңдаудың қосындысы ретінде түсіндіріледі, бұл Канттың пікірінше, «ерік» сөзін дұрыс қолданбау болып табылады. Канттың пікірінше, компатибилистік көзқарасты қабылдау, мақсатталған әрекеттің бағытын «қалай болу керек» деген тұрғыдан қайта қарастырудың ерекше субъективті қабілетін жоққа шығаруды білдіреді.