Кіріспе

Франциядағы патшалық, 1830–1848 жылдар. Шілде монархиясы, ресми түрде Франция Корольдігі, Луи-Филипп I билігінде 1830 жылғы шілде революциясымен 1830 жылғы 26 шілдеде басталып, 1848 жылғы 23 ақпанда 1848 жылғы революциямен аяқталды. Бұл Бурбон реставрациясының (1814–1830) соңына белгі салады. Ол Бурбон әулетінің соңғы патшасы, консерватор Карл X-тің билігін құлатумен басталды. Луи-Филипп, Бурбон әулетінің көбірек либералды Орлеан тармағының мүшесі, өзін "Францияның патшасы" емес, "Француздардың патшасы" (Roi des Français) деп жариялады, бұл оның билігінің халықтық бастауын көрсетуге бағытталған қадам болды. Патша Карл X-тің консервативті жақтастары мен солшыл радикалдардың екстремизмдерінен аулақ болып, "juste milieu", яғни орталық жолды ұстануға уәде берді. Шілде монархиясының құрамында бай буржуазия және көптеген бұрынғы Наполеон шенеуніктері болды. Ол консервативті саясатты ұстанды, әсіресе Франсуа Гизоның ықпалымен. Патша Ұлыбританиямен достық қарым-қатынасты нығайтып, отарлық экспансияны, атап айтқанда Францияның Алжирді жаулап алуын демеушілік етті. 1848 жылы, көптеген еуропалық мемлекеттерде революция болған жылы, патшаның халыққа деген беделі құлдырап, ол тақтан бас тарты.

Шолу

Шілде монархиясы (1830–1848) көбінесе жоғары буржуазияның үстемдік құрған кезеңі ретінде қарастырылады және контрреволюциялық легитимистерден орлеанистерге ауысуды белгіледі. Орлеанистер 1789 жылғы революцияның салдарымен келісімге келуге дайын болды. Мысалы, Луи-Филипп «Францияның королі» емес, «Француздардың королі» деп таж кигізілді: бұл оның халықтық егемендікті қабылдағанын көрсетті. Жастығында либерализмге бейім болған Луи-Филипп Бурбондардың салтанаты мен рәсімдерінен бас тартып, өзін саудагерлер мен банкирлермен қоршады. Дегенмен, шілде монархиясы дүрбелең заманында билік жүргізді. Оң жақтағы легитимистердің көп тобы Бурбондардың таққа қайта оралуын талап етті. Сол жақта республикашылдық, кейін социализм күшті күш болып қала берді. Патшалықтың соңында Луи-Филипп күрт қаталданып, догматикалыққа ұшырады және халық арасында өте жақтырмас президенті Франсуа Гизоны қызметтен алудан бас тартты. Жағдай біртіндеп ушықты, 1848 жылғы революциялар монархияның құлауына және Екінші Республиканың құрылуына әкелді. Билігінің алғашқы жылдары Луи-Филипп заңды, кең негізді реформаларды жүзеге асыруға тырысты. Үкімет өзінің заңдылығын 1830 жылғы Жарғыда тапты, оны реформаға ұмтылған Депутаттар палатасының мүшелері жазды және католиктер мен протестанттар арасындағы діни теңдікке, Ұлттық гвардияны қайта құруға, сайлау реформасына, теңдік жүйесін реформалауға және патша билігін шектеуге берілді. Луи-Филипп және оның министрлері конституцияның негізгі қағидаларын қолдайтын сияқты саясат ұстанды. Алайда, осы саясаттың көп бөлігі француз халқының кең ауқымы үшін теңдік пен мүмкіндіктерді ілгерілетуге бағытталған емес, үкімет пен буржуазияның билігі мен ықпалын нығайтуға жасалған жасырын әрекеттер болды. Осылайша, шілде монархиясы реформаға қарай жылжуда болғандай көрінсе де, бұл қозғалыс көбінесе сыңарлы болды. Шілде монархиясы жылдарында сайлау құқығы шамамен екі есеге өсті, Карл X тұсында 94 000-нан 1848 жылға қарай 200 000-нан астам адамға дейін. Бірақ бұл көрсеткіш халықтың бір пайызын ғана құрады және осы жастағы ер адамдардың шағын бөлігін қамтыды. Сайлау құқығының кеңеюі басқа топтарға қарағанда бай саудагер буржуазиясына көбірек артықшылық берді, өйткені дауыс беруге қабілетті болу үшін белгілі бір деңгейде салық төлеу қажет болды. Бұл сайлау кеңеюі Депутаттар палатасына көбірек буржуазия өкілдерінің сайлануына әкелді, сонымен қатар буржуазия заң шығару мәселелерінде дворяндарға саяси қарсылық көрсетуге мүмкіндік берді. Осылайша, Луи-Филипп сайлау құқығын кеңейтуге берген уәдесін орындағандай көрінсе де, ол негізінен өзінің жақтастарын күшейту және француз Парламентіне ықпалын арттыру үшін әрекет етті. Тек ең бай адамдардың сайлануы Парламентте радикалды фракцияның өсуіне кедергі келтірді және әлеуметтік консервативті мақсаттарға қызмет етті. 1830 жылғы реформаланған Жарғы патшаның билігін шектеді, оны заң шығару және жарлық шығару қабілетінен айырып, сондай-ақ оның атқарушы билігін шектеді. Алайда, Луи-Филипп патшаның сайланған Парламент үшін тек бейнелі ғана емес, одан артық болатын монархияның бір түріне сенді, сондықтан ол заң шығару ісіне терең араласты. Оның үкіметін құрудағы алғашқы қадамдарының бірі консервативті Казимир Пьер Периерді өзінің кабинетінің премьер-министрі етіп тағайындау болды. Периер банкир болғандықтан, режимнің алғашқы жылдарында құрылған республикалық құпия қоғамдар мен еңбек одақтарының көпшілігін жабуда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, ол радикалды идеологияларды тым қолдаушы болып шыққаннан кейін Ұлттық гвардияны таратуды қадағалады. Ол бұл әрекеттерді патшаның рұқсатымен жүргізді. Бірде ол француздар төңкеріс болды деген сенімнен зардап шегеді деген. «Жоқ, мырза, – деді ол басқа министрге, – революция болған жоқ: тек мемлекет басшысын ауыстыру болды». Периер мен Франсуа Гизо, сол кездегі ішкі істер министрі, шілде монархиясының консервативтілігін жүзеге асырды. Режим радикалдылық пен республикашылдықтың оған қауіп төндіретінін мойындады, өйткені олар оның еркін нарық саясатын әлсіретті. 1834 жылы Монархия «республикалық» терминін заңсыз деп жариялады. Гизот республикалық клубтарды жапты және республикалық басылымдарды таратып жіберді. Министрлер кабинетіндегі банкир Дюпон сияқты республикашылдар Периер мен оның консервативті тобы тарапынан толығымен шеттетілді. Ұлттық гвардияға сенімсіздікпен қараған Луи-Филипп армияның санын арттырып, оны үкіметке адалдығын қамтамасыз ету үшін реформалады. Кабинетте екі фракция әрқашан болды, Гизо сияқты либералды консерваторлар (Résistance партиясы, Кедергі партиясы) мен журналист Адольф Тьер сияқты либералды реформаторлар (Mouvement партиясы, Қозғалыс партиясы) арасында бөлінді, соңғысы ешқашан үстемдікке жете алмады. Периердің орнына тағы бір консерватор, граф Моле келді. Тьер, реформатор, Моленің орнына келді, бірақ агрессивті сыртқы саясатты ұстанбақ болғаннан кейін Луи-Филипп оны қызметтен алды. Тьерден кейін консервативті Гизо премьер-министр болып тағайындалды. Әсіресе, Гизо басқарған үкімет республикашылдық пен наразылыққа қарсы авторитарлық шараларды күшейтіп, кәсіпорындарға басымдық берді. Бұл саясат француз бизнесмендерін қорғаған және оларды байытқан қорғау тарифін қамтыды. Гизо үкіметі үкіметтің буржуазиялық жақтастарына теміржол және кен келісімшарттарын берді және осы кәсіпорындардың бастапқы құнының бір бөлігін қаржылады. Бұл саясат аясында жұмысшылардың құрылуға, кәсіби одақтар құруға немесе жалақыны арттыру немесе жұмыс уақытын қысқарту үшін үкіметке шағымдануға заңдық құқығы болмады, сондықтан Периер, Моле және Гизо басқарған шілде монархиясы көбінесе төменгі таптар үшін зиянды болды. Гизо салыққа негізделген сайлау талаптарынан айырылғандарға «байыңыз» (enrichissez vous) деген кеңес берді. Луи-Филипп Париж халқының, республикашылдардың, астанада барикадалар құрғандардың және либералды буржуазияның одағының арқасында таққа отырды. Алайда, өзінің билігінің соңында, «азамат король» деп аталған Луи-Филипп 1848 жылғы ақпан революциясы кезінде барикадаларды пайдалану арқылы ұқсас азаматтық көтерілістердің салдарынан құлатылды. Бұл Екінші Республиканың жариялануына әкелді. Луи-Филипптің қуғынға ұшырауынан және кейіннен Ұлыбританияға жер аударылуынан кейін, либералды Орлеанистер фракциясы (контрреволюциялық легитимистерге қарсы) Орлеан үйінің таққа қайта оралуын қолдады. Бірақ шілде монархиясы Францияның соңғы Бурбон-Орлеан монархиясы болды (Наполеон Бонапарттың туысы, 1852 жылдан 1870 жылға дейін Наполеон III ретінде патшалық құрғаннан басқа). Легитимистер саясаттан өздерінің қамалдарына шегініп, Орлеанистер мен республикашылдар арасындағы күреске жол ашты.

Өмірбаян

1814 жылы Наполеон Бонапарттың биліктен құлауынан кейін одақтастар Бурбон әулетін француз тағына қайтарды. Келесі кезең, Бурбон реставрациясы, консервативті реакциямен және Рим католик шіркеуінің француз саясатындағы ықпалын қайта орнатумен сипатталды. Бұрынғы биліктен шеттетілген және өлім жазасына кесілген Людовик XVI-ның ағасы, салыстырмалы түрде орташа саналы Конте де Прованс, 1814 жылдан 1824 жылға дейін Людовик XVIII ретінде билік жүргізді және одан кейін одан да консервативті інісі, бұрынғы Конте д’Артуа, 1824 жылдан бастап Карл X ретінде билікке келді. 1825 жылғы мамыр айында ол Реймс соборында революцияға дейінгі монархия дәуіріне саяхаттайтын әсем таққа отырғызылды. Бурбон әулеті билікке оралғанмен, Франция ежелгі режим дәуірінен мүлдем өзгеше болды. Революционерлердің теңдік пен либерализм идеялары маңызды күш ретінде сақталды, ал бұрынғы дәуірдің автократиясы мен иерархиясын толыққанды қайта жаңғырту мүмкін болмады. Революциядан бұрын басталған экономикалық өзгерістер, төңкеріс жылдарында одан әрі дамып, 1815 жылға қарай нығайды. Бұл өзгерістер биліктің ақсүйек жер иелерінен қалалық саудагерлерге ауысуына әкелді. Наполеон кодексі және тиімді бюрократия сияқты Наполеонның әкімшілік реформалары да күшінде қалды. Бұл өзгерістер француз өмірінің барлық саласын бақылайтын, қаржылық тұрғыдан берік орталық үкімет құрды, бұл революцияға дейінгі Бурбон монархиясының феодалдық және абсолюттік дәстүрлері мен институттарынан күрт өзгешелік еді. Людовик XVIII көп жағдайда көп нәрсенің өзгергенін қабылдады. Алайда, граф де Вилле басқаратын ультрароялистер оны оң жақтан ықпал етуге тырысты, олар конституциялық монархия арқылы революция мен монархияны келістіруге бағытталған доктринерлердің әрекеттерін айыптады. Оның орнына 1815 жылы сайланған «табу мүмкін емес палата» Людовик XVI-ның өліміне дауыс берген барлық Ұлттық конвент мүшелерін қуғынға түсірді, содан кейін ұқсас реакциялық заңдарды қабылдады. Людовик XVIII 1816 жылы халықтың наразылығынан қорқып, ультралардың басымдығымен көзге түскен бұл палатаны таратуға мәжбүр болды. Либералдар 1820 жылы корольдің жүйесі және ультралардың белгілі қолдаушысы Берри герцогінің қазасына дейін билік жүргізді, бұл Вилле басқаратын ультралардың билікке оралуына әкелді (1825 жылы «қасиетсіздікке қарсы заңға» және «эмигранттар миллиарды туралы заңға» дауыс берді). Алайда оның інісі Карл X әлдеқайда консервативті саясат ұстанды. Ол аристократтарға революция кезінде жоғалтқандарының орнын толтыруға тырысты, баспасөз бостандығын шектеді және шіркеудің билігін қайта жандандырды. 1830 жылы осы өзгерістерге байланысты наразылық пен Карлдың ультра Жюль де Полиньякты министр етіп тағайындауы Париж көшелерінде көтеріліске әкелді, ол 1830 жылғы шілде революциясы ретінде танылды. Карл қашуға мәжбүр болды, ал Орлеан әулетінің мүшесі, Луи Филипп Орлеан, және өзінің туысы Людовик XVI-ның өліміне дауыс берген Филипп Эгалитенің ұлы таққа отырды. Луи Филипп «Франция королі» ретінде емес, «француздар королі» ретінде билік жүргізді (сол кездегілер үшін маңызды айырмашылық).

Жаңа режимнің символикалық орнауы

1830 жылы 7 тамызда 1814 жылғы Жарғы қайта қарастырылды. Ескі тәртіпті жаңғыртуға бағытталған кіріспе бөлім алынып тасталды, ал Франция королі «Француз королі» (сондай-ақ «Халық королі» деп те аталады) атанды, бұл құдайлық құқық емес, ұлттық егемендік принципін орнатты. Жаңа Жарғы Карл X-ке қарсы оппозицияда болған доктринальдық саясаткерлер мен республикашылар арасындағы келісімді білдірді. Католицизмді күштеп ұстау және цензураға қатысты заңдар жойылды, революциялық үш түсті ту қайта орнатылды. Луи Филипп 9 тамызда 1830 жылғы Жарғыға адалдық серт берді, осылайша шілде монархиясының негізі қаланды. Екі күннен кейін бірінші кабинет құрылды, оған Карл X-ке қарсы конституциялық оппозиция өкілдері жиналды, олардың ішінде Казимир Пьер Периер, банкир Жак Лаффитт, граф Моле, Броль герцогы, Франсуа Гизот және т.б. кірді. Жаңа үкіметтің басты мақсаты – қоғамдық тәртіпті қалпына келтіру, сонымен бірге жаңадан жеңіске жеткен революциялық күштерді қолдағандай көріну болды. Париж халқының легитимистерді құлатуына көмектескен Орлеан буржуазиясы өзінің жаңа тәртібін орнатуға тиіс болды. Луи Филипп 1830 жылғы 13 тамызда Орлеан үйінің гербін мемлекеттік символ ретінде қабылдауға шешім қабылдады. 29 тамызда Париж Ұлттық гвардиясының шеруін қарап, оның қабылдануын көрген ол оның басшысы Лафайетке: «Бұл мен үшін Реймсте таж киюден де құнды!» деді. Жаңа режим 11 қазанда революция кезінде зардап шеккендердің барлығына (500 жетім, 500 жесір және 3850 жараланған) қаржылық өтемақы төлеу туралы шешім қабылдады және оларға 7 миллион франк көлемінде өтемақы төлеуді көздейтін заң жобасын ұсынды, сондай-ақ шілде революционерлеріне арналған естелік медаль жасады. Министрлер «Монсеньор» және [[Ерлігі]] деген құрметті атауларын жоғалтып, жай ғана «Мсье ле министр» атанды. Жаңа корольдің үлкен ұлы Фердинанд Филипп Орлеанға Орлеан герцогы және ханзада тағы аталды, ал оның қыздары мен әпкесі Аделаида Орлеан Франция емес, Орлеан ханшайымдары деп аталды, себебі енді «Франция королі» мен «Франция үйі» болған жоқ. Реставрация кезінде қабылданған танымал емес заңдар, соның ішінде корольді өлтірушілерді қуғынға салу туралы 1816 жылғы кешірім туралы заң, Бонапарт отбасына қатысты 4-бапты қоспағанда, жойылды. Сент-Женевьев шіркеуі Пантеон деп аталған секулярлық ғимарат ретінде қайтадан өз функцияларын атқарды. Католик шіркеуіне түрлі бюджеттік шектеулер салынды, ал 1825 жылғы қасиетке қарсы заң, қасиетке қарсы қылмыстар үшін өлім жазасын қарастырған, жойылды.

Тұрақты бұзылу

Азаматтық тәртіпсіздік үш ай бойы солшыл баспасөздің қолдауымен жалғасты. Луи Филипп үкіметі оны тоқтатуға күш жеткізбеді, себебі Ұлттық гвардияны республикалық көшбасшылардың бірі, Ла Файет маркизі басқарды, ол «республикалық институттармен қоршалған халықтық тақ» идеясын қолдады. Республикашылар 1789 жылғы революция дәстүрімен халықтық клубтарда бірікті. Олардың кейбіреулері – құпия қоғамдардың (мысалы, Бланквисттердің «Халық достары» қоғамы) жасырын бастығы болды, олар саяси және әлеуметтік реформалар немесе Карл X министрлерін (Жюль де Полиньяк, Жан де Шантелуз, Пейронне графы және Марсиал де Гернон Ранвилл) өлтіруді көздеді. Ереуілдер мен демонстрациялар үнемі болып тұрды. Экономиканы тұрақтандыру және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету үшін 1830 жылдың күзінде үкімет Ассамблеядан 5 миллион франк несие сұрап, оны жол салу сияқты қоғамдық жұмыстарға жұмсады. Банкроттықтардың алдын алу және, әсіресе Париждегі жұмыссыздықтың өсуіне жол бермеу үшін үкімет қиындыққа тап болған фирмаларға 60 миллион франк көлемінде кепілдік берді. Бұл субсидиялар көбінесе жаңа режимге адал ірі кәсіпкерлердің, мысалы Firmin Didot баспасының қалтасына түсті. 1830 жылдың 27 тамызында Конде ханзадасының асылып өлген күйде табылған денесі шілде монархиясының алғашқы дау-дамасының себебі болды. Дәлелдер жетіспей тұрғандықтан, легитимистер Луи Филипп пен Мария Амалия королевасын ультрароялист ханзаданы өлтіргеніне айыптады, мұның себебі – ұлдары Аумале герцогының оның мүлігіне қол жеткізуіне мүмкіндік беру болды. Алайда, ханзаданың сүйіктісі, Баронша де Фёшермен болған жыныстық ойындар нәтижесінде қайтыс болғаны қабылданған пікір.

Легитимистерді тазалау

Осы арада үкімет жаңа режимге адалдық серт беруден бас тартқан барлық легитимист қолдаушыларын әкімшіліктен қуды, бұл Екінші қайта орнату кезінде қуылған Бірінші империяның көптеген қызметкерлерінің саяси аренаға оралуына әкелді. Саяси және әкімшілік құрамның жаңаруын Жан-Франсуа Баярдың водевілі әзілмен бейнеледі. Ішкі істер министрі Гизо барлық префектуралық басқарманы және ірі қалалар әкімдерін қайта тағайындады. Әділет министрі Жак Шарль Дюпон де л’Эур, бас хатшысы Жозеф Мерилхудың көмегімен, көптеген прокурорларды қызметтен босатылған. Армияда Алжирге жорық басқарған Карл X-тің жақтасы Луи Огюст Виктор де Гейснен де Бурмонның орнын Бертран Клаузель басты. Генералдар, елшілер, толық өкілетті министрлер және [[Франция Мемлекеттік Кеңесі]] мүшелерінің жартысы ауыстырылды. Депутаттар палатасындағы орындықтардың ширегі (119) қазан айында қайта сайлауға ұсынылды, нәтижесінде легитимистер жеңіліске ұшырады. Алайда, социологиялық тұрғыдан қарағанда, саяси тұлғалардың жаңаруы элиталарда маңызды өзгерістерге алып келмеді. Ескі жер иелері, мемлекеттік қызметкерлер және жеке кәсіп иелері жағдайды бақылауда ұстады, бұл тарихшы Дэвид Х. Пинкниді «ірі буржуазияның жаңа режимі» деген талапты жоққа шығаруға мәжбүр етті.

"Қаршылық" және "қозғалыс"

Революциялық агитацияға түрткі болған республикалық клубтарды жабу туралы кейбір дауыстар көтерілсе де, әділет министрі Жак Шарль Дюпон де л’Эр мен Париж прокуроры Бернар, екеуі де республикашылдар, революциялық бірлестіктерді қудалаудан бас тартты (француз заңы 20-дан астам адамның жиналуын тыйым салған). Бірақ 1830 жылдың 25 қыркүйегінде Ішкі істер министрі Франсуа Гизо, депутаттың осы мәселедегі сұрағына жауап беріп, «революциялық жағдайды» айыптады, оны 1688 жылғы Англиядағы Даңқты революцияға қарсы қойып, хаоспен теңестірді. Одан кейін екі саяси ағым пайда болды, олар шілде монархиясы тұсында саяси өмірді құрылымдады: Ұйым қозғалысы партиясы мен Қарсылық партиясы. Біріншісі реформалық болды және Еуропаның түкпір-түкпіріндегі әртүрлі империялардың билігін құлатпақ болған ұлтшылдарды қолдауға мүдделі болды. Оның баспасөз органы – Le National газеті. Екіншісі консервативті болды, еуропалық монархтармен бейбітшілікті жақтады, ал оның баспасөз органы – Le Journal des débats газеті. 1830 жылдың тамызында қашқанда тұтқындалған Карл X-тің министрлерінің ісі маңызды саяси мәселеге айналды. Солшылдар олардың жазалануын талап етті, бірақ Луи Филипп оған қарсы болды, өйткені зорлық-зомбылық пен революциялық террордің қайта жандануынан қаушады. Осылайша, 1830 жылдың 27 қыркүйегінде Депутаттар палатасы бұрынғы министрлерге қарсы айыптау қаулысын қабылдады, бірақ сонымен бірге 8 қазанда король Луи Филиппке жолдаған үндеуінде, кемінде саяси қылмыстар үшін өлім жазасын жою туралы заң жобасын ұсынуға шақырды. Бұл өз кезегінде 17 және 18 қазанда халықтың наразылығын тудырды, халық бұрынғы министрлер қамалған Винсенн сарайына шеру тартты. Осы тәртіпсіздіктерден кейін Ішкі істер министрі Гизо Сена префекті Одилон Барроның отставкасын сұрады, ол парламентшілердің патшаға жолдаған үндеуін сынаған болатын. Виктор де Бройльдің (1785-1870) қолдауымен Гизо, маңызды мемлекеттік қызметкер Депутаттар палатасының актісін, әсіресе оны король мен үкімет бекіткен жағдайда сынауға болмайды деп есептеді. Дюпон де л’Эр Барроны қолдады, егер патша одан бас тартса, отставкаға кететінін мәлімдеді. Партия қозғалысының маңызды тұлғаларының бірі, банкир Жак Лаффитт «Кеңес төрағасы» лауазымымен министрлерді үйлестіруді ұсынды. Бұл Бройль мен Гизоның, Парти де л’Ордрдің дереу отставкаға келуіне әкелді, содан кейін Казимир Периер, Андре Дюпен, граф Моле және Жозеф Доминик Луи де отставкаға кетті. Парти де л’Ордрдың жеңілісіне тап болған Луи Филипп Лаффитті сотқа беруге шешім қабылдады, билікке ие болу оның беделін түсіретініне үміттенді. Осылайша, ол оны 1830 жылдың 2 қарашасында жаңа үкімет құруға шақырды.

Үкімет (2 қараша 1830 13 наурыз 1831)

Луи Филип банкир Лаффитпен күрт келіспесе де, Броль герцогына оны қолдамайтынын құпия түрде уәде бергенімен, Кеңестің жаңа президенті патшасына сеніп алданды. Карл X-тің бұрынғы министрлерінің ісі 1830 жылдың 15-21 желтоқсаны аралығында, олардың өлімін талап ететін көтерілісшілермен қоршалған Пирлер палатасының алдында өтті. Соңында олар өмір бойына бас бостандығынан айырылды, ал Полиньяк үшін бұл жаза азаматтық өліммен бірге болды. Лафайеттің Ұлттық гвардиясы Парижде қоғамдық тәртіпті сақтап, жаңа режимнің буржуазиялық күзетшісі ретінде бекітілді, ал жаңа Ішкі істер министрі Камиль де Монталивет бұрынғы министрлерді Винсенн сарайына қамап, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Бірақ Ұлттық гвардияның маңыздылығын көрсету арқылы Лафайет өзінің жағдайын қиын жағдайға түсірді және ол тез арада отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бұл Әділет министрі Дюпон де Л’Эурдің де отставкаға келуіне әкелді. Ұлттық гвардияға толық тәуелділіктен қашыну үшін «азамат патша» жаңа соғыс министрі маршал Сультқа армияны қайта ұйымдастыруды тапсырды. 1831 жылдың ақпан айында Сульт әскери тиімділікті арттыруға бағытталған жобасын ұсынды. Басқа реформалармен қатар, жобаға 9 наурыздағы 1831 жылғы заң кірді, ол Шетелдік легионды құрды. Осы уақытта үкімет Хартияда (69-бап) белгіленген Парти дю Мувемент талап еткен түрлі реформаларды қабылдады. 1831 жылғы 21 наурыздағы муниципалдық кеңестер туралы заң сайлау принципін қайта орнатты және сайлаушылар санын кеңейтті (мүлік бойынша сайлау құқығы негізінде), бұл заң шығарушы сайлаулармен салыстырғанда он есеге артты (барлығы 32,6 миллион халқы бар елде шамамен 2-3 миллион сайлаушы). 1831 жылғы 22 наурыздағы заң Ұлттық гвардияны қайта ұйымдастырды; 1831 жылғы 19 сәуірдегі заң, парламентте екі айлық талқылаудан кейін дауыс беріліп, Лаффиттің құлауынан кейін жарияланды, сайлауға қатысу үшін талап етілетін табыс деңгейін 300-ден 200 франкқа және сайлану деңгейін 1000-нан 500 франкқа төмендетті. Осылайша сайлаушылардың саны 100 000-нан аспайтын деңгейден 166 000-ға дейін өсті: 170 француздың бірі дауыс беруге құқылы болды, ал сайлау округтерінің саны 430-дан 459-ға дейін өсті.

1831 жылғы ақпандағы тәртіпсіздіктер

Халыққа емес, буржуазияға бағытталған бұл реформаларға қарамастан, Парижде 1831 жылдың 14 және 15 ақпанында тағы да көтерілістер болып, Лаффиттің құлдырауына әкелді. Көтерілістің тікелей себебі – 1820 жылы қаза тапқан Берри герцогының естелігіне арналған Сен-Жермен-л'Оксерруа шіркеуінде легитимистер ұйымдастырған жерлеу рәсімі. Еске алу шарасы патшалық таққа легитимист талапкер Шамбор графына қолдау көрсеткен саяси демонстрацияға айналды. Бұл мерекеде төзімсіздік тудырғандықтан, республикалық тәртіпсіздікшілер екі күн қатарынан шіркеуді тонады, содан кейін басқа шіркеулерге шабуыл жасады. Революциялық қозғалыс басқа қалаларға да тарады. Жаңадан туған алапаттыққа қарсы үкімет қатаң репрессияға бармады. Сена префекті Одилон Барро, полиция префекті Жан Жак Бод және Ұлттық гвардияның жаңа командирі генерал Жорж Мутон бейтарап қалды, бұл Гизоның ашуын туғызды, сондай-ақ республикашыл Арман Каррелдің үкіметтің демагогиясына қарсы сынаны туғызды. Халықты басудан гөрі, үкімет Париж архиепископын [[Хяцинт Луи де Кьленді]] тұтқындады, сондай-ақ Сен-Жермен-л'Оксерруа шіркеуінің монахын және басқа дін қызметкерлерін, сондай-ақ басқа монархистерді халықты наразылыққа итергені үшін айыптады. Орель герцогы Фердинанд Филипптің қолдауымен Лаффит патшаға Ескі Режимнің символы – лилия гүлін мемлекеттік мөрден алып тастауды ұсынды. Ақыры, Людовик Филипп 1831 жылдың 16 ақпанында Орлеан үйінің қаруын "1830 жылғы Хартия" деп оқылатын ашық кітаппен бейнеленген қалқанмен алмастыратын жарлыққа қол қойды. Лилия гүлі сондай-ақ қоғамдық ғимараттардан және басқа да жерлерден алынып тасталды. Патшаның бұл жеңілісі Лаффиттің тағдырын шешті. 1831 жылдың 19 ақпанында Гизо депутаттар палатасында Лаффитке сөзді шабуыл жасап, палатаны таратуға және сайлаушылар алдына шығуға батылдық танытты. Лаффит келісті, бірақ палатаны таратуға құқығы бар жалғыз патша бірнеше күн күтуге ұмтылды. Осы уақытта Сена префекті Одилон Барро Монталивестің өтініші бойынша Тайльпид де Бондимен, ал полиция префекті Жан Жак Бод Александр Франсуа Вивьенмен алмастырылды. Жағдайды нашарлату үшін, бұл бүлікшіл ахуалда экономикалық жағдай да қиын еді. Луи Филипп ақыры Лаффитті отставкаға кетуге көндірді, сыртқы істер министрі Хорасе Себастьяни арқылы Венадағы француз елшісі Маршал Мейсоннан 1831 жылдың 4 наурызында Парижге келген Италияға австриялық әскерлердің араласуы туралы хабарламаны жеткізді. Бұл хабарламаны 8 наурыздағы [[Le Moniteur Universel]] газетінен білген Лаффит Себастьяниден дереу түсініктеме талап етті, ол патшаның бұйрығын орындағанын мәлімдеді. Патшамен кездесуден кейін Лаффит Министрлер кеңесіне соғыс бағдарламасын ұсынды, бірақ ол қабылданбады, осылайша оны отставкаға кетуге мәжбүр етті. Көптеген министрлер жаңа үкіметтегі лауазымдары үшін келісімдер жасаған болатын.

Үкімет (13 наурыз 1831 16 мамыр 1832)

Парти дю Мувмент партиясын жеңіп шыққан «Азамат патшасы» Парти де ла Резистенцияны билікке шақырды. Алайда, Луи Филипптің екі жаққа да бірдей қанағаттанбауы себебі, ол орталыққа жақын тұрды. Сонымен қатар, ол 1831 жылдың 13 наурызында Лаффиттің орнына үкімет басшысы болған банкир Казимир Пьер Периерге ешқандай ықылас көрсетпеді. Оның мақсаты елде тәртіп орнату еді, ал Парти де ла Резистенция халыққа ұнамайтын шараларға жауапкершілікті қабылдасын деген ниетте болды. Дегенмен, Периер патшаға өзінің талаптарын қойды, оның ішінде Кеңес Төрағасының басқа министрлерден басымдығы және патшаның тікелей қатысуынсыз кабинет отырысын шақыру құқығы. Бұдан өзге, Казимир Периер либералды принц Фердинанд Филипп Орлеанның Министрлер кеңесіне қатысуын тоқтатуға келісім алды. Осыған қарамастан, Периер патшаның беделін бағалап, 1831 жылдың 21 қыркүйегінде оны отбасылық резиденциясы – Корольдік сарайдан Туильри сарайына көшіруді ұсынды. Банкир Периер 1831 жылдың 18 наурызында жаңа үкіметтің принциптерін белгіледі: министрлердің ынтымағы және үкіметтің әкімшілікке билігі: «Шілде революциясының қағидасы – көтеріліс емес, билікке қарсы тұру» және халықаралық аренада – «бейбітшілік саясаты мен араласпау принципін құрметтеу». Палатаның көп бөлігі жаңа үкіметті қолдап, оған сенім білдірді. Периер кабинетінің қолдауын иеленді, наразылық білдіргендерге қатаң тәртіп орнатып, ынтымаққа серт берді. Ол реформаторларды ресми мәлімдемелерден шеттетіп, еңбек дауларын реттеу жөніндегі бұрынғы бейресми саясаттан бас тартып, жұмыс берушілерді қолдайтын қатаң «лаissez-faire» саясатын қабылдады.

Азаматтық тәртіпсіздіктер (Canut Revolt) және қуғын-сүргін

1831 жылдың 14 наурызында Метц қаласының мэрі Жан Батист Ноэль Бушоттың бастамасымен құрылған патриоттық қоғамның ықпалымен оппозициялық баспасөз Бурбон әулетінің қайта орнауына және шетелдік шапқыншылық қаупіне қарсы күресу мақсатында ұлттық бірлестік құру үшін қаржы жинау науқанын бастады. Республикалық солшылдардың көрнекті өкілдері (Лафайет, Дюпон де Л’Эур, Жан Максимилиан Ламарк, Одилон Барро және т.б.) оны қолдады. Франция бойынша жергілікті комитеттер құрылды, бұл Кеңестің жаңа президенті Казимир Периерді мемлекеттік қызметкерлердің осы бірлестікке мүше болуына тыйым салатын жарлық шығаруға мәжбүр етті. Ол оларды мемлекеттік міндеттерін орындамауымен айыптады. 1831 жылдың сәуір айының басында үкімет танымал емес бірқатар шаралар қабылдады, нәтижесінде бірнеше маңызды тұлға отставкаға кетті: Одилон Барро Мемлекеттік кеңестен шығарылды, генерал Ламарктің әскери құлшыны тоқтатылды, Бушот пен Александр де Лаборд отставкаға жіберілді. 1831 жылдың 15 сәуірінде сот (Cour d'assises) бірнеше жас республикашыларды (Элеонор Луи Годфруа Кавиньяк, Жозеф Гинар және Одри де Пюиравоның ұлы), негізінен 1830 жылғы желтоқсандағы тәртіпсіздіктер кезінде тұтқындалған Ұлттық гвардия офицерлерін ақтады. Бірақ Периер 1831 жылдың 10 сәуірінде қоғамдық жиналыстарды заңсыз деп жариялаған заңды қолданып, халықты тарату үшін әскери күш пен Ұлттық гвардияны пайдаланды. Мамыр айында үкімет алғаш рет көпшілікті бақылау үшін өрт сөндіру шлангтарын қолданды. 1831 жылдың 14 маусымында Сен-Дени көшесінде басталған жаңа тәртіпсіздік драгундар мен жаяу әскердің көмегімен Ұлттық гвардияға қарсы ашық шайқасқа ұласты. Тәртіпсіздіктер 15 және 16 маусымда да жалғасты. Дегенмен, ең ірі тәртіпсіздіктер Лионда Канустың көтерілісімен байланысты болды, ол 1831 жылдың 21 қарашасында басталды. Көтеріліс кезінде Ұлттық гвардияның бір бөлігі наразылардың жағына шықты. Екі күн ішінде Канустың жұмысшылары қаланы басып алып, Франсуа Роге мен мэр Виктор Прунельді қуды. 25 қарашада Казимир Периер депутаттар палатасына Маршал Сульт Корольдік ханзаданың қолдауымен 20 мың әскермен Лионға қарай жорыққа шығатынын мәлімдеді. Олар 3 желтоқсанда қалаға кіріп, қан төгілмей тәртіп орнатты. Алайда, азаматтық тәртіпсіздіктер жалғасты, және бұл тек Парижде ғана емес. 1832 жылдың 11 наурызында Гренобльде карнавал кезінде бүлік шықты. Префект Луи-Филипптің маскасы көрсетілгеннен кейін, халықтың наразылығына байланысты мерекелерді тоқтатты. Содан кейін префект Ұлттық гвардиядан жиналған халықты таратуға тырысты, бірақ гвардияшылар бас тартты, оны әскерді шақыруға мәжбүр етті. 35-ші жаяу әскер полкі (infanterie de ligne) бұйрықтарды орындады, бірақ бұл тұрғындарды қаладан қууды талап етуға әкелді. Бұл 15 наурызда орындалды және 35-ші полк Лионнан келген 6-шы полкпен ауыстырылды. Казимир Периер бұл жаңалықты естігенде Гренобльдегі Ұлттық гвардияны таратып, 35-ші полкті дереу қалаға қайтарды. Осы тұрақты тәртіпсіздіктермен қатар, Дофине, Пикардия, Каркассон, Эльзас және басқа да провинцияларда әртүрлі республикалық қастандықтар үкіметке қауіп төндірді (1832 жылғы қаңтардағы Нотр-Дам мұнарасының қастандығы, 1832 жылғы ақпандағы Прувэр көшесінің қастандығы және т.б.). Тіпті күдіктілердің сот процестерін де республикашылар халыққа үндеу жасау мүмкіндігі ретінде пайдаланды: 1832 жылғы қаңтарда Бланкисттік «Халық достары қоғамы» сотында Распель патшаны қатаң сынады, ал Огюст Бланки өзінің социалистік идеяларын еркін жеткізді. Барлық айыпталушылар үкіметтің тираниясын, Луи Филипптің азаматтық тізімінің тым жоғары құнын, полицияның қуғын-сүргінін және т.б. сынады. Француз полициясының кең таралғандығы, Бірінші француз империясы кезінде Жозеф Фуше ұйымдастырған, легитимист жазушысы Оноре де Бальзак «Куртизаноктың шарапты және қайғылы жағдайы» романында суреттелген. Оппозицияның күшеюі ханзаданың көзқарасын оңға қарай ықпалдастырды.

1831 жылғы заң шығарушы сайлау

1831 жылдың мамыр айының екінші жартысында Луи Филипп маршал Соултпен бірге Нормандия мен Пикардияға ресми сапармен келді, онда оны жылы қабылдады. 1831 жылдың 6 маусымынан 1 шілдесіне дейін ол екі үлкен ұлы, Принц-Рояль және Немур герцогі, сондай-ақ д’Аргу графымен бірге шығысқа сапар шекті. Патша Мео, Шато-Тьерри, Шалон-сюр-Марн (1998 жылы Шалон-ан-Шампань деп аталды), Вальми, Верден және Мец қалаларында тоқтады. Онда қалалық кеңес атынан әкім өте саяси сөз сөйлеп, жұрлықтарды жоюды тіледі, сондай-ақ Францияның Польшаға Ресейдегі қараша көтерілісіне көмектесу үшін араласуы керек екенін қосты. Луи Филипп бұл тілектердің барлығын бірден қабылдамады, муниципалдық кеңестер мен Ұлттық гвардияның мұндай мәселелерде өкілеттігі жоқ екенін мәлімдеді. Патша Нанси, Луневиль, Страсбург, Колмар, Мюлуз, Безансон және Труа қалаларына сапарын жалғастырды, ал оның сапарлары негізінен оның билігін қайта бекітуге бағытталған болатын. Луи Филипп 1831 жылдың 31 мамырында Сен-Клу сарайында Депутаттар палатасын таратып, 1831 жылдың 5 шілдесіне заң шығарушы сайлауды белгіледі. Алайда, ол 23 маусымда Колмарда сайлауды 1831 жылдың 23 шілдесіне ауыстыру үшін тағы бір жарлыққа қол қойды, шілде революциясының мерейтойы кезінде республикалық агитация қаупін болдырмақ болды. 1831 жылғы жалпы сайлау 1831 жылдың 19 сәуіріндегі жаңа сайлау заңына сәйкес оқиғасыз өтті. Дегенмен, нәтижелер патшаны және Кеңес президенті Периерді көңілсіздікке түсірді: шығып бара жатқан депутаттардың жартысынан астамы қайта сайланды, ал олардың саяси көзқарастары белгісіз болды. Легитимистер 104 орын, Орлеанист либералдар 282 орын және республикашылдар 73 орын алды. 1831 жылдың 23 шілдесінде король Тақтан сөйлеген сөзінде Казимир Периердің бағдарламасын жариялады: ел ішінде Жарғыны қатаң қолдану және шетелде Францияның мүдделерін және тәуелсіздігін қорғау. Содан кейін палата депутаттары екінші турда үкіметтік кандидат, барон Жиро де Ленді президент етіп сайлады. Ол банкир Жак Лаффиттің 176 дауысына қарсы 181 дауыс жинады. Бірақ Дюпон де л’Эр 344 дауыстың 182 дауысымен бірінші вице-президенттікке ие болды, үкіметтік кандидат Андре Дюпен 153 дауысқа ие болды. Казимир Периер парламенттік көпшілігінің жеткіліксіз екенін есептегендіктен, отставкаға кетуге шешім қабылдады. Луи Филипп одан кейін Одилон Барроға жүгінді, ол палатада жүздей депутаты бар екенін айтып, үкіметтік жауапкершілікті қабылдаудан бас тартты. Алайда, 1831 жылдың 2 және 3 тамызында квесторлар мен хатшылар сайлауында палата негізінен Андре Дюпен және Бенжамин Делессер сияқты үкіметтік кандидаттарды сайлады, олар өте солшыл кандидат Эузеб де Сальвертке қарсы үлкен көпшілікке ие болды. Соңында, Нидерландтың Вильгельм I-інің Бельгияға шабуыл жасау туралы шешімі – Бельгия революциясы алдыңғы жылы болған – 1831 жылдың 2 тамызында Казимир Периерді бельгиялықтардың көмек сұрауына жауап беру үшін билікте қалуға мәжбүр етті. Бельгиядағы Францияның араласуына қатысты парламенттік пікірталстар кезінде барон Биньон бастаған бірнеше депутаттар Польшаның тәуелсіздігін қолдау үшін осындай араласуды сұрады. Алайда, ішкі салада Казимир Периер басым оппозиция алдында шегініп, солшылдардың ұзақ жылдар бойғы талабын қанағаттандырып, мұрагерлік жұрлықтарды жойды. Ақырында, 1832 жылдың 2 наурызындағы Луи Филипптің азаматтық тізімі туралы заң оны жылына 12 миллион франкқа, ал Принц-Рояль, Орлеан герцогі үшін бір миллион франкқа бекітті. 1832 жылдың 28 сәуіріндегі заң, әділет министрі Феликс Барт есімімен аталып, 1810 жылғы Қылмыстық кодексті және Қылмыстық іс жүргізу кодексін реформалады.

1832 жылғы холера эпидемиясы

1815 жылы Үндістанда бастау алған холера пандемиясы 1832 жылы 20 наурызға қарай Париже жетті және сәуір айында 13 000-нан астам адамның өмірін қиды. Пандемия 1832 жылдың қыркүйегіне дейін созылды, Францияда барлығы 100 000 адам, ал Парижде ғана 20 000 адам қаза тапты. Аурудың пайда болу себебі сол кезде белгісіз болғандықтан, халық арасында үлкен үрей туды. Париж тұрғындары уландырушыларды күдіктендірді, ал қоқыс жинаушылар мен қаңғыбаздар халық денсаулығын сақтаудың қатаң шараларына қарсы шықты. 20 ғасырдың тарихшысы және философы Мишель Фуконың сөзіне сәйкес, холерамен алғаш рет "әлеуметтік медицина" деп аталатын тәсілмен күресті, ол ағынға, ауа айналымына, зираттардың орналасуына және басқа да факторларға назар аударды. Бұл аурудың миазма теориясынан туған барлық мәселелер халықты басқарудың қала құрылысымен байланысты мәселелеріне қатысты болды. Холера корольдік ханшайым Аделаида Орлеанская, сондай-ақ д'Аргу мен Гизотты да шалдықты. Казимир Перье, 1832 жылдың 1 сәуірінде Принц Роялмен бірге Париждің Дио қонақ үйінде науқастарды көріп тұрғанда, өзі де ауруға шалдықты. Ол 1832 жылдың 16 мамырында холерадан қайтыс болғанға дейін министрлік қызметінен бас тартты.

Режимді нығайту (18321835)

Король Людовик Филипп Казимир Перье саяси аренадан кеткеніне өкінген жоқ, себебі ол Перье үкімет саясатының барлық жетістігін өзіне таңып алғанын, ал сәтсіздіктері үшін барлық сынды өзі мойнына алуға мәжбүр болғанын айтты. Сондықтан "азамат патша" Кеңес Төрағасын іздеуге асықпады, әсіресе Парламент демалыста болғандықтан және қиын жағдай жылдам және тиімді шараларды талап еткендіктен. Шын мәнінде, режимнің барлық жағынан шабуылға ұшырағаны рас. Легитимист Берри герцогинясы 1832 жылы Прованс және Вендеде, ультра-роялистердің бекінісінде, 1832 жылғы Венде және Шуаннери соғысын ұйымдастыруға тырысты, ал республикашылар 1832 жылдың 5 маусымында олардың басшыларының бірі, генерал Ламарк қаза болғаннан кейін Парижде көтеріліс жасады, ол да холерадан көз жұмған еді. Генерал Мутон бүлікшілерді басып тастады. (Соңынан Виктор Гюго 1862 жылғы "Кәсіреттілер" романында осы оқиғаны сипаттады.) Легитимистер мен республикашыларға қарсы осы екі жеңіс шілде монархиясы режимі үшін үлкен жетістік болды. Сонымен қатар, 22 шілдеде 1832 жылы Венада Рейхштадт герцогының (Наполеон II) қайтыс болуы Бонапартистік оппозиция үшін тағы бір соққы болды. Ақырында, Людовик Филипп өзінің үлкен қызы Луиза Орлеанды Бельгияның жаңа тағайындалған королі Леопольд I-ге шілде монархиясының құрылған күніне орай (9 тамыз) үйлендірді. Париж архиепискобы Кьлен (легитимист) католик пен лютеранның аралас некесін тойлаудан бас тартқандықтан, той Компинье сарайында өтті. Бұл патшалық одақ Людовик Филипптің халықаралық аренадағы беделін нығайтты.

Бірінші Соулт үкіметі

1832 жылдың қазан айында Людовик Филипп өзіне сенген маршал Соултты Кеңес Президентігіне тағайындады. Соултты сол кездегі негізгі саясаткерлерден құралған үштік қолдады: Адольф Тьер, де Бройль герцогі және Франсуа Гизот. Консервативті «Journal des débats» газеті «барлық таланттардың одағы» деп жазды, ал Франция королі кейіннен, көңілі толмаған күйде, «үш тұлғадағы Казимир Перье» деп айтты. Жаңа Кеңес Президенті Соулт жоғары мемлекеттік қызметкерлер мен әскери шенеуніктерге жолдаған хатында Периердің саясатын («ішкі тәртіп», «сыртқы бейбітшілік») қатаң сақтайтынын мәлімдеді және Легитимист оңшыл оппозиция мен Республикалық солшыл оппозицияны сынады. Жаңа Ішкі істер министрі Адольф Тьер 1832 жылдың 7 қарашасында Нант қаласында бүлікші Герцогиня Берриді қамау арқылы алғашқы жетістігіне қол жеткізді, ол Блэя цитаделінде ұсталды. Герцогиня 1833 жылдың 8 маусымында Екі Сицилия Корольдігінің Палермо қаласына жер аударылды. 1832 жылдың 19 қарашасында парламент сессиясының ашылуы үкімет үшін сәтті аяқталды. Үкіметтік кандидат Андре Дюпен 234 дауыспен бірінші турда Палата Президенті болып сайланды, ал оппозициядан кандидат Жак Лаффит 136 дауысқа ие болды. Бельгияда маршал Жерар 70 мың әскермен жас бельгиялық монархияға көмек көрсетті, Антверпен цитаделін қайтарып алды, ол 1832 жылдың 23 желтоқсанында капитуляциялады. Осы жаңа жетістіктерінің арқасында Людовик Филипп провинцияларға екі сапар жасады: біріншісі – жеңіске жеткен маршал Жерар мен оның әскерімен кездесу үшін солтүстікке, екіншісі – 1833 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Легитимисттердің көтерілісі жалғасқан Нормандияға. Халықтың пікірін жақындастыру мақсатында жаңа үкімет мүшелері бірқатар халыққа бағытталған шараларды қабылдады, мысалы, қоғамдық жұмыстар бағдарламасын іске қосты, нәтижесінде Париждегі Триумф аркасы аяқталды және 1833 жылдың 21 маусымында Вендом бағанасына Наполеон I-нің ескерткіші қайта орнатылды. Мемлекеттік білім және дін министрі Франсуа Гизот 1833 жылдың маусымында бастауыш білім туралы маңызды заңды қабылдады, бұл әрбір қауымда бастауыш мектеп ашуға мүмкіндік берді. Соңында, 1834 жылдың 1 сәуірінде де Бройль герцогі отставкаға кеткеннен кейін министрлер кабинетінде өзгерістер болды. Брогли 1831 жылы АҚШ-пен жасалған шартты ратификациялау мәселесінде Палатада өзін азшылықта сезінді. Бұл король үшін қуаныш болды, себебі ол үштік құрамынан өзі ең жақтырмаған адамын алып тастады.

1834 жылғы сәуірдегі көтерілістер

Министрлік алмасу Францияның әртүрлі қалаларында зорлық-зомбылықтың қайта жандануымен бір уақытта болды. 1834 жылдың ақпан айының соңында қала жаршыларының қызметін мемлекеттік рұқсатқа бағындырған жаңа заң полициямен бірнеше күндік қақтығыстарға әкелді. Сонымен қатар, 1834 жылғы 10 сәуірдегі заң, негізінен Адам құқықтары жөніндегі республикалық қоғамға (Société des Droits de l'Homme) қарсы бағытталған, рұқсатсыз қауымдастықтарды қысымға салуды көздеді. 1834 жылғы 9 сәуірде, заңға қатысты дауыс беруге Пірлер палатасы жиналғанда, Лионда Екінші Канут көтерілісі басталды. Ішкі істер министрі Адольф Тьерс қаланы көтерілісшілерге қалдырып, 13 сәуірде оны қайта басып алды, екі тараптан 100-200 адам қаза тапты. Республикашылар көтерілісті басқа қалаларға таратуға тырысты, бірақ Марсель, [[Вен, Изер, Пуатье және Шалон-сюр-Марн]] қалаларында сәттілікке жете алмады. Гренобльде және әсіресе 11 сәуірде Сент-Этьенде республикашылдардың қауіптілігі күшейді, бірақ ақырында қоғамдық тәртіп қайта орнатылды. Режимге ең үлкен қауіп, әдеттегідей, Парижде болды. Қиындықтарды күтіп отырған Тьерс 40 000 адамды жинақтады, оларды 10 сәуірде король бақылады. Бұдан өзге, Тьерс Адам құқықтары жөніндегі қоғамның 150 басшысын "алдын алу тұтқынына" алып, оның баспасөз органы "Трибюн де департаменттерді" тыйым салды. Бұл шараларға қарамастан, 1834 жылғы 13 сәуірдің кешінде баррикадалар орнатылып, қатал жазалау шараларына жол ашты, оның ішінде атылған үйдің барлық тұрғындары (ерлер, әйелдер, балалар және қарттар) қаза тапты. Бұл оқиға Оноре Домье литографиясында мәңгілікке сақталды. Монархияны қолдау мақсатында екі палата да 14 сәуірде Туильри сарайында жиналды. Тыныштық таныту үшін Луи Филипп 1 мамырдағы тойын жойды және бұл тойға жұмсалатын қаражатты жетімдерге, жесірлерге және жарақат алғандарға бағышланатынын жариялады. Сонымен қатар, ол маршал Сультқа осы оқиғаларды бүкіл Францияда кеңінен жариялауды тапсырды (провинциялар Парижден консервативтірек болғандықтан), оларды "Армияны қажетті түрде арттыру қажеттігіне" көндіру үшін. Көтерілістерден кейін, әсіресе Париж мен Лионда, 2000-нан астам адам тұтқындалды. Істер Пірлер палатасына жіберілді, ол 1830 жылғы Жарғының 28-бабына сәйкес, мемлекеттік қауіпсіздікке қарсы сөз байласу істерін қарады. Республикашыл қозғалыс әлсіретіп, тіпті Лафайеттің (20 мамыр 1834 жылы қайтыс болды) қоштасу рәсімі де аз оқиғамен өтті. Мамырдың 13-і күні депутаттар палатасы армияны 360 000 адамға дейін ұлғайту үшін 14 миллиондық несие мақұлдады. Екі күннен кейін олар әскери қаруды ұстау және қолдану туралы өте қатаң заңды қабылдады.

1834 жылғы заң шығарушы сайлау

Луи Филипп Палатаны таратып, жаңа сайлау ұйымдастыру мүмкіндігін пайдаланып, 1834 жылғы 21 маусымда сайлау өткізуге шешім қабылдады. Бірақ нәтижелер оның күткендей болмады: республикашылдар дерлік жойылды, бірақ оппозиция шамамен 150 орын сақтап қалды (оның шамамен 30-ы легитимистер, ал қалғаны режимді қолдаған Одилон Барроның жақтастары, бірақ «Қозғалыс партиясын» басқарды). Сонымен қатар, 300 депутаттан тұратын көпшіліктің өзінде Андре Дюпен басқарған «Үшінші партия» деп аталатын жаңа фракция кейде көпшіліктен бөлініп, сол жаққа дауыс бере алатын болды. 31 шілдеде жаңа палата Дюпенді Палата Президенті етіп қайта сайлады, ол 247 дауысқа қарсы 33 дауыспен Жак Лаффит және 24 дауыспен Пьер Поль Руайер-Коллардың үміткерлерін басып өтті. Бұдан өзге, көпшілік (256-ға қарсы 39) корольге екіұшты мәлімдеме жасады, ол сыпайы болғанымен, оны сынаудан тартынбады. Соңғысы 1834 жылғы 16 тамызда Парламентті жыл соңына дейін жабық деп жариялады.

Қысқа мерзімді үкіметтер (1834 жылдың шілдесі - 1835 жылдың ақпаны)

Тиер мен Гизот, триумвираттың басымдығын қамтамасыз еткендер, патшаның оның бағынушылығы үшін бағалаған маршал Сульттан құтылуды шешті. Францияның Алжирдегі иеліктеріне қатысты туындаған жағдайды пайдаланып, олар 18 шілдеде 1834 жылы Сультты отставкаға кетуге итермеледі. Оның орнына маршал Жерар тағайындалды, ал қалған министрлер өз қызметтерінде қалды. Бірақ Жерар 1834 жылғы 29 қазанда сәуір айында тұтқынға алынған 2000 тұтқынға кешірім беру мәселесіне байланысты отставкаға кетті. Луи Филипп, Доктринарлар (Гизо мен Тиерді қоса) және үкіметтің ядросы кешірімге қарсы болды, бірақ «Тьер Парти» Жерарды оны жариялауға көндіріп, Пирлер палатасының алдында осыншама үлкен сот процесін ұйымдастырудың қиындықтарын көрсетті. Жерардың отставкасы төрт айлық министрлік дағдарыстың бастауы болды, нәтижесінде Луи Филипп «Тьер Парти» партиясынан толыққан үкімет құрды. Алайда, Андре Дюпен президенттік қызметті қабылдаудан бас тартқаннан кейін, патша 1834 жылғы 10 қарашада Бірінші Империяның қайраткері, Бассано герцогін үкімет басшысы етіп тағайындау қатесін жасады. Қарыздарына батқан ол, кредиторлары оның жалақысын алып қоюға шешім қабылдағаннан кейін халықтың күлкісіне айналды. Бұл жағдайға алаңдаған барлық министрлер үш күннен кейін ешқандай ескертусіз Бассаноға хабарламай отставкаға кетті, оның үкіметі «Үш күндік министрлік» деп танылды. 18 қарашада 1834 жылы Луи Филипп Тревизе герцогі Маршал Мортиені Президенттікке шақырды, ол Бассаноның үкіметін толық қайта құрды. Бұл дағдарыс «Тьер Парти» партиясын әлсіз көрсетсе, «Доктринарлар» жеңіске жетті. 1 желтоқсанда 1834 жылы Мортие үкіметі Парламенттен сенім дауысы сұрады, нәтижесінде айқын көпшілік (184 дауысқа 117 қарсы) қолдау көрсетті. Осыған қарамастан, Мортие екі айдан кейін, 1835 жылғы 20 ақпанда ресми түрде денсаулығына байланысты отставкаға кетті. Оппозиция Мортиені Луи Филипптің құрылығы деп айыптап, басшысыз үкіметке қарсы шықты. Тиердің Карл X-қа қарсы айтқан «патша билік етеді, бірақ үкімет жүргізбейді» (le roi règne mais ne gouverne pas) деген сөзі енді «азамат патшаға» қарата айтылды.

Парламентаризмге қарай эволюция (18351840)

Барон Массиас және Родерер графы сияқты монархистердің ықпалымен Маршал Мортье отставкаға кетуіне себеп болған пікір таластары парламенттік өкілеттіктер мәселесіне байланысты болды. Бір жағынан, Луи Филипп өзінің саясатын, әсіресе әскери істер мен дипломатия сияқты "шектелген салаларда" іске асыруды қалады. Мемлекет басшысы ретінде, қажет болған жағдайда Кеңес Төрағасын тікелей аралықсыз басқарып, үкіметке жетекшілік етуді де ниеттенді. Екінші жағынан, бірқатар депутаттар министрлерге парламенттік көпшіліктің қолдауын қамтамасыз ететін басшы қажет екенін, сондай-ақ 1830 жылғы Жарғыда белгілі бір деңгейде ғана көрініс тапқан парламентаризмді одан әрі дамытуды қалады. Жарғыда министрлердің Палатаға саяси жауапкершілігін анықтайтын ешқандай тетік (сенімсіздік туралы ұсыныстар немесе цензуралық ұсыныстар) қарастырылмаған. Бұған қоса, Кеңес Төрағасының өзінің функциясы да Жарғыда нақты көрсетілмеген.

Қызмет (наурыз 1835 ақпан 1836)

Осы орайда депутаттар Виктор де Брольиді (1785-1870) үкімет басшысы етіп тағайындауды қолдауға шешім қабылдады, себебі ол корольдің ең қолайсыз таңдауы болды, өйткені Людовик Филипп оның ағылшыншылдығы мен тәуелсіздігін жақтырмады. Үш апталық министрлік дағдарыстан кейін, онда "азамат патша" граф Моле, Андре Дюпен, маршал Сульт, генерал Себастьяни және Жерарды бірінен соң біріне шақырды, ол ақыры де Брольи герцогына сүйенуге және оның Казимир Перье бұрын қойған талаптарына ұқсас шарттарын қабылдауға мәжбүр болды. Бірінші Сульт үкіметіндегідей, жаңа кабинет Броглидің (Сыртқы істер), Гизоның (Халыққа білім беру) және Тьердің (Ішкі істер) үштігіне негізделді. Броглидің алғашқы қадамы – палатадан жеке кек алу болды, ол АҚШ-пен 1831 жылғы 4 шілдедегі шартты ратификациялауға мәжбүр етті (289 дауыспен 137 қарсы), бұрын депутаттар 1834 жылы одан бас тартып еді. Ол сондай-ақ құпия қорлар туралы пікірсайыста көпшілік дауысқа ие болды, бұл сенімсіздік жариялаудың ресми емес жолы болды (256 дауыс 129 қарсы).

Апрель көтерілісшілерінің соты

Броглидің ең маңызды міндеті – 1835 жылғы 5 мамырда Әмірлер палатасында басталған сәуір көтерілісшілерінің соты болды. Әмірлер 2000 тұтқынның ішінде тек 164-ін ғана кінәлі деп тапты, олардың 43-і қатыспаған күйінде сотталды. Сотқа келген айыпталушылар көптеген процессуалдық кешігулер тудырып, сот процесін республикалық идеологияны тарату платформасына айналдыруға барлық күштерін жұмсады. 1835 жылғы 12 шілдеде олардың бір бөлігі, соның ішінде париждік көтерілістің басшылары, Сент-Пелагия түрмесінен тоннель арқылы қашып кетті. Әмірлер палатасы Лион көтерілісшілеріне 1835 жылғы 13 тамызда, ал қалған айыпталушыларға 1835 жылғы желтоқсан мен 1836 жылғы қаңтарда үкім шығарды. Үкімдер көбінесе жеңіл болды: бірнеше адам депортацияланды, көптегендері қысқа мерзімге түрмеге жабылды, ал кейбіреулері ақталды.

(1835 жылғы 28 шілде)

Олардың үміттеріне қарамастан, сот ақырында республикашылдарға қарсы бұрылып, оларға якобиншілдіктің шектен шығуын еске түсіретін және буржуазияны қорқытатын радикалды бейне жасады. 1835 жылдың шілдесінде Парижде Луи-Филипптің шілде революциясының құрметіне Ұлттық гвардияны қарауы кезінде болған Фиескинің қастандығы атақты адамдарды одан әрі қорқытты. Республика алаңының жанындағы Бульвар дю Темпльде ағаш қаңқаға орнатылған 25 оқтан тұратын залптан атуға арналған мылтық үйдің жоғарғы қабатынан патшаға бағытталды. Патша жеңіл жарақат алды, ал оның ұлдары – Орлеан герцогы Фердинанд Филипп, Немур герцогы Луи принці және Жойнвилл принці Франсуа д’Орлеан – зардап көрмеді. Бірақ маршал Мортье және тағы он адам қаза тапты, ал ондаған адам жарақат алды (олардың арасында келесі күндері жеті адам көз жұмды). 1835 жылдың қыркүйегінде қастандық жасаған авантюрист Джузеппе Фиески және Адам құқықтары қоғамының екі республикашылы (Пьер Морей және Теодор Пепин) тұтқындалды. Теңдес сот алдында сотталғаннан кейін олар өлім жазасына кесіліп, 19 ақпанда гильотинаға алынды.

Қыркүйек заңдары

Фиешиді өлтіруге жасалған қастандық буржуазияны және, жалпы алғанда, Париж тұрғындарына қарағанда консервативті болған Францияның көп бөлігін дүрліктірді. Республикашылдар елде беделсіз қалды, ал қоғамдық пікір оларға қарсы қатаң шаралар қабылдауға дайын тұрды. Бірінші заң, көтеріліс, тыйым салынған қару ұстау немесе бүлікке тырысу айыпталғандарға қатысты, төрелік сот төрағасының және прокурордың өкілеттіктерін күшейтті. Ол 1835 жылдың 13 тамызында 212 дауыспен 72-ге қарсы қабылданды. Екінші заң Ассиз алқасының алдындағы сот процедурасын реформалады. 1831 жылдың 4 наурызындағы бұрынғы заң кінәлі немесе кінәсіздік туралы шешімді қазылар алқасымен шектеді, төрелік соттың кәсіби судьяларын мүлдем қатыстырмады және кінәлі деп тану үшін 2/3 көпшілік дауыс беруді (8 дауысқа 4 қарсы) талап етті. Жаңа заң бұл талапты қарапайым көпшілік дауысқа (7 дауысқа 5 қарсы) өзгертті және 1835 жылдың 20 тамызында 224 дауыспен 149-ға қарсы қабылданды. Үшінші заң баспасөз бостандығын шектеді және қызу пікірталас тудырды. Ол патша, әулет және конституциялық монархия туралы талқылауларды заңсыз деп жариялауға бағытталды, себебі бұл Фиешидің қастандығына жағдай жасады деп есептелді. Жобаға қарсы күшті оппозиция болғанына қарамастан, заң 1835 жылдың 29 тамызында 226 дауыспен 153-ке қарсы бекітілді.

Режимнің түпкілікті консолидациясы

Бұл үш заң 1835 жылдың 9 қыркүйегінде бір мезгілде жарияланды және Казимир Перьеден бері республикашыларға қарсы жүргізілген Резистенс саясатының толыққанды табысын білдірді. Осыдан кейін шілде монархиясы өз негіздеріне нық сенімді болды, оның заңдылығына қатысты пікірталас мүлдем тыйым салынды. Оппозиция енді тек Ұставыны түсіндіру және парламентаризмге қарай дамуды жақтау мүмкіндігіне ие болды. Алайда, 1840 жылы сайлаушылар базасын кеңейту туралы талаптар көбейді, бұл жалпыға бірдей сайлау құқығы туралы талап арқылы республикалық оппозицияның қайта жандануына әкелді. Бірақ, Брогли министрлігі мемлекеттік қарыз мәселесінде күйреп қалды. Қаржы министрі Жорж Хуман 1836 жылдың 14 қаңтарында мемлекеттік облигациялардың пайыздық үлемін төмендету арқылы мемлекеттік қарызды жеңілдету ниетін жариялады, бұл режимнің қолдаушылары үшін өте жағымсыз шара болды, себебі облигациялардың пайызы буржуазияның байлығының маңызды бөлігін құрады. Сондықтан Министрлер Кеңесі Хуманнан дереу бас тартты, ал Герцог де Брогли палатаға оның ұсынысын үкімет қолдамайтынын түсіндірді. Алайда, оның сөзін депутаттар ұнатпады, солардың бірі, банкир Александр Гуэн, облигацияларға қатысты заң жобасын ұсынды. 1836 жылдың 5 ақпанында депутаттардың шағын көпшілігі (194 – 192 қарсы) жобаны қарауды жалғастыруға шешім қабылдады, осылайша Брогли кабинетінен бас тартты. Үкімет дереу отставкаға шықты: алғаш рет, депутаттар палатасында азшылықта қалғаннан кейін министрлер кабинеті құлап, парламентаризмнің нақты жеңісіне жол ашты.

Бірінші үкімет (ақпан қыркүйек 1836 ж.)

Содан Луи Филипп оны бейтараптандырудың құпия ниетімен парламенттік мүмкіндікті пайдалануға тырысқандай болды. Ол министрлік дағдарыстан пайдаланып, Доктринарлардан (Брогли мен Гизоттан) құтылды, кейбір «Үшінші партия» саясатшыларын шақырып, сол жаққа қарай ашылудың көрінісін жасады, соңында 1836 жылдың 22 ақпанында Адольф Тьерге либералды Доктринарлардан алыстауға және үкіметтегі беделін жоюға тырысты. Луи Филипп осылайша оң ортаны сол ортадан бөліп, стратегиялық түрде «Үшінші партияны» таратуға ұмтылды, бұл қауіпті ойын болды, себебі бұл парламенттік көпшіліктің де тарауына және аяқталмайтын министрлік дағдарыстарға әкелуі мүмкін еді. Бұған қоса, герцог де Бройль ескерткендей, Тьер биліктен қуылған кезде ол сол жаққа бұрылып, өзін ерекше қауіпті қарсыласқа айналдырады. Палатада құпия қорлар туралы пікірсайыс, Гизоттың ерекше сөзімен және Әділет министрі Саузеттің жалқау жауабымен ерекшеленді, үкіметке пайдалы дауыспен (251 дауыс 99-ға қарсы) аяқталды. Екінші жағынан, мемлекеттік облигациялар туралы ұсыныс жобасы депутаттар тарапынан 1836 жылдың 22 наурызында оңай түрде кейінге шегерілді, бұл оның тек желеу болғанын көрсетті. Тьердің үкімет басшысы лауазымын қабылдауының және Сыртқы істер министрлігін де қоса қабылдауының себебі Орлеан герцогының Австрияның архгерцогинясымен некелесуін келіссөздер арқылы жүзеге асыру еді. Фиешинің талпынысынан кейін Фердинанд Филипптің (оның жасы 25-ке толған) үйлену тойы патша үшін маңызды мәселеге айналды, ал Тьер Еуропадағы одақтарды керемет түрде өзгертуді көздеді, бұрын Этьен Франсуа, де Шойзель герцогы жасағандай. Бірақ Метерних және Баварияның архгерцогинясы София Венадағы сарайда үстемдік құрған Орлеан үйімен одақ құруға келіспеді, оларды тым тұрақсыз деп санады. 1836 жылдың 25 маусымында Луи Алибо Луи Филиппке қарсы тағы бір қастандық жасады, бұл олардың қорқуын растады. Осы екі сәтсіздік Тьерді ренжітті. 1836 жылдың 29 шілдесінде Ұлы Жеңіс аркасының ашылуы болды, ол ұлттық келісімнің салтанатты жиыны болуы тиіс еді, оның барысында шілде монархиясы Революция мен Империяның даңқын пайдалануға ниеттенген, ақырында таңғы сағат жетіде және патшаның қатысуынсыз тыныш және салтанатсыз түрде өтті. Өзінің танымалдығын қайта қалпына келтіру және Австрияға кек қайтару үшін Тьер Карлдық бүлікпен күресіп жатқан королева Мария Кристина де Бурбонның өтініші бойынша Испанияға әскери араласуды қарастырды. Бірақ Таллеран мен Сульттің кеңесімен Луи Филипп араласуға қарсы болды, бұл Тьердің отставкасына әкелді. Бұл жаңа оқиға, үкімет парламенттің емес, патшамен сыртқы саясаттағы келіспеушілік салдарынан құлаған, парламентаризмге қарай дамудың ешқандай кепілдігі жоқ екенін көрсетті.

Екі үкімет (1836 жылдың қыркүйегі - 1839 жылдың наурызы)

Граф Моле 1836 жылдың 6 қыркүйегінде жаңа үкімет құрды, оның құрамына доктринарлар Гизо, Таннегю Дюшатель және Адриен де Гаспарин кірді. Бұл жаңа кабинетте шілде революциясының ешбір ардагері болмады, бұл туралы баспасөз дереу хабарлады. Моле өзінің беделін нығайту үшін бірден бірқатар гуманистік шаралар қабылдады: "қылмыстың өзара үйренуін" болдырмау мақсатында кішкентай түрме камераларын енгізу, халыққа көрсетілетін тізбектегі тұтқындарды тарату және 52 саяси тұтқынға (легитимистер мен республикашылдарға), әсіресе Карл X-тің бұрынғы министрлеріне патшалық кешірім жариялады. 1836 жылдың 25 қазанында Конкорд алаңында Луксор обелискінің (Мысыр уәлісі Мұхаммед Әли Пашаның сыйы) ашылуы Патшаға деген халықтың зор құрметін көрсетті.

1836 жылы Бонапартистер көтерілісі

1836 жылы 30 қазанда [[Франция]] королі [[Наполеон III]] Страсбургте көтеріліс ұйымдастыруға тырысты, бірақ ол дереу тоқтатылды және бонапартистік ханзада мен оның әріптестері сол күні тұтқындалды. Патша, ашық соттан қашып, заңды рәсімдерсіз Луи Наполеонды Лориан қаласына жеткізіп, 21 қарашада Америка Құрама Штаттарына бағытталған "Андромед" фрегатына мінгізді. Қалған қастандық жасаушылар Страсбург апелляциялық сотына (Cour d'assises) әкелінді, ол оларды 18 қаңтарда 1837 жылы босатты.

Орлеан герцогының үйлену тойы

Алайда, 1837 жылғы 18 сәуірде Моле өзінің алғашқы сөзінде сыншыларын тоқтатты және Орлеан герцогы Фердинанд Филипптің (Принц Король атанған) Мекленбург-Шверин герцогинясы Еленамен болашақ некесі туралы хабарлады. Көңілінен шықпаған депутаттар бұрын қабылданбаған Орлеан герцогының және Бельгия королевасының қалпын арттыруға дауыс берді. Осы үміт беретін бастамадан кейін, мамыр айында Моле үкіметі Одилон Барроның шабуылдарына қарамастан, құпия қорлар туралы пікірсайыс кезінде Парламенттің сенімін қамтамасыз етті (250 дауысқа 112 қарсы). 1837 жылғы 8 мамырда барлық саяси тұтқындарға жалпы кешірім жарияланды, соттарда кресттер қайта орнатылды, ал 1831 жылдан бері жабық болған Сен-Жермен-л'Оксерруа шіркеуіне діни қызметін жаңаруға рұқсат берілді. Қоғамдық тәртіптің қайта орнатылғанын көрсету үшін король Конкорд алаңында Ұлттық гвардияны тексерді. 1837 жылғы 30 мамырда Орлеан герцогының неке тойы Фонтенбло сарайында өтті. Бірнеше күннен кейін, 10 маусымда Людовик Филипп Версаль сарайын ашты, оның 1833 жылы басталған қалпына келтіруі «Францияның барлық даңқына» арналған Франция тарихы мұражайын құруға бағытталған. Король жобаны тығыз бақылап, жеке қаржыландырып, сәулетші Пьер Франсуа Леонард Фонтенге тапсырды. Ұлттық келісімнің символы ретінде революцияның және империяның, тіпті Реставрацияның әскери даңқы, Ескі Режимнің даңқымен қатар тұрды.

1837 жылғы 4 қарашадағы заң шығарушы сайлау

Моле үкіметі экономикалық өркендеудің қайта оралуының нәтижесінде тұрақты болып көрінді. Сондықтан король мен Моле, Орлеан герцогының кеңесіне қарамастан, палатаны таратуға қажетті уақыт келді деп шешті, және бұл 1837 жылдың 3 қазанында іске асырылды. Алдағы сайлауға әсер ету мақсатында Луи Филипп Альжирдегі Константин жорығына шешім қабылдады, бұл генерал Сильвен Шарль Вале және Луи Филипптің екінші ұлы Немур герцогының, 13 қазанда Константинді басып алған әскери табысы болды. Дегенмен, 1837 жылдың 4 қарашасындағы сайлау Луи Филипптің үміттерін ақтамады. Барлығы 459 депутаттың арасында тек 220-сы ғана үкіметті қолдады. Шамамен 20 легитимист және 30 республикашыл сайланды. Орталық оңшыл Доктринарийлер шамамен 30 орынға ие болды, орталық солшылдар одан екі есе көп, ал династиялық оппозиция (Одилон Баро) 65 орын алды. «Үшінші партия» шамамен 15 депутаттан тұрды, ал тағы 30 депутаты белгісіздік күйінде қалды. Мұндай палата үкіметке қарсы әртүрлі коалиция құрылуының қаупін тудырды. 1838 жылдың қаңтарында үкімет, әсіресе Шарль Гойерден, сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлер болып табылатын депутаттарға қатысты үлкен қысымға ұшырады. 9 қаңтарда ол үкіметті адал мемлекеттік қызметкерлерді сайлау үшін сайлау процесін бұрмалауда айыптады. Алдыңғы палатада 178 адам болса, қазір 191 адам болды. Адольф Тьер және оның жақтастары Испания мәселесіне қатысты үкіметке қарсы шықты. Бірақ Доктринарийлердің көмегімен Моле 1838 жылдың 13 қаңтарында патшаға жолданған үндеуге 216 дауыспен 116 қарсы дауыспен оң жауап алды. Моле кабинеті Доктринарийлердің бақылауына өткен сияқты көрінді, дәл сол кезде Франсуа Гизо Кеңес президентінен алшақтады. Содан бері Тьердің барлық күш-жігері Доктринарийлерді үкіметтік көпшіліктен ығыстыруға бағытталды. Құпия қорларға қатысты дауыс беру кезінде Гизо, Депутаттар палатасында, ал Броль герцогы, Пирлер палатасында, кабинетті сынады, бірақ екеуі де соңында үкіметті қолдады. 1838 жылдың 10 мамырында депутаттар үкіметтің теміржол құрылысын дамыту жоспарын қабылдамады, ал бір апта бұрын Моле қарсылық білдірген мемлекеттік облигацияларға қатысты ұсыныстарды мақұлдады. Алайда, Пирлер Молені қолдады және бастаманы қабылдамады. 1838 жылдың 20 маусымында Моле парламенттік демалысқа шығар алдында Ассамблея 1839 жылғы бюджетті қабылдауға қол жеткізді. 1838 жылдың желтоқсанында парламенттік сессия ашылғанда Андре Дюпен өте тар артықшылықпен (183 дауысқа қарсы 178 дауыс, солшыл кандидат және «Кастель кабинетіне» қарсы белсенді оппозиционер Ипполит Пасси) Палата президенті болып сайланды. Жазда Гизо, Тьер, Проспер Дювержие де Хауранн және Ипполит Пассиден құралған коалиция құрылды, бірақ бұл корольге оңтайлы үндеуге дауыс беруге кедергі келтірмеді (221 дауысқа қарсы 208 дауыс).

1839 жылғы 2 наурыздағы заң шығарушы сайлау

Мұндай шағын және күмәнді көпшілікке тап болған Моле 1839 жылғы 22 қаңтарда патшаға отставкасын ұсынды. Луи Филипп бастапқыда одан бас тартуға тырысты, содан кейін, бұрын сенбеген маршал Сольтқа жақындасып, оған басшылықты ұсынды. Соулт патшаның қызы, Вюртемберг герцогинясының жерленуінен кейін, жаңа сайлауға жылдам өту шартымен ақыры келісті. Сайлау науқаны барысында солшыл оппозиция конституциялық төңкеріс деп атаған жағдайды сынап, 1837 және 1839 жылғы таратуларды 1830 жылы Карл X жасаған бірнеше таратулармен салыстырды. Тьер Молені Карл X-тің министрлерінің бірі Жюль де Полиньякпен теңеді. 1839 жылғы 2 наурыздағы сайлау патша үшін көңіл көшпейтін болды, ол екі адал депутатын жоғалтты, ал коалиция 240 мүше жинады, ал үкімет үшін бар болғаны 199 депутат сайланды. Моле 8 наурызда патшаға отставкасын ұсынды, оны Луи Филипп қабылдауға мәжбүр болды.

Екінші Султ үкіметі (1839 жылдың мамыр айы - 1840 жылдың ақпан айы)

Моле құлағаннан кейін Луи Филипп бірден маршал Соултты шақырды, ол Молені құлатқан коалицияның үш жетекшісін – Гизот, Тьер және Одилон Барротты – қатыстырып, үкімет құруға тырысты. Доктринарийлердің бас тартуына тап болған соң, ол орталық-солшыл кабинет құруға әрекеттенді, бірақ ол да Тьердің испан мәселесіндегі келіспеушілігінен құлады. Осы тікелей сәтсіздіктер патшаны парламент сессиясын 1839 жылдың 4 сәуіріне кейінге жылдыруға мәжбүр етті. Тьер де Бройль герцогы мен Гизотпен қарым-қатынас жасаудан бас тартты. Патша оны елшілік қызметіне ұсынып, одан алшақтатуға тырысты, бұл Тьердің достарының наразылығын тудырды. Соңында, Луи Филипп 1839 жылдың 31 наурызында уақытша, бейтарап үкімет құруға келісті. Парламент сессиясы 4 сәуірде жартылай көтеріліс атмосферасында ашылды. Бурбон сарайы – Ассамблеяның орнының – төңірегіне көптеген адам жиналды, олар «Марсельезаны» айтып, тәртіпсіздік жасады. Солшыл баспасөз үкіметті қауырсындар жасады деп айыптады. Тьер палата төрағасы ретінде Одилон Барротты қолдады, бірақ жаңа кабинет құру кезіндегі оның ұстанымы кейбір достарын көңілсіздікке түсірді. Орталық-солшылдардың бір бөлігі Барроға қарсы Гипполит Пассині ұсынды. Соңғысы 227 дауыспен 193-ке қарсы, министрлік депутаттар мен доктринарийлердің қолдауымен жеңіске жетті. Бұл дауыс беру коалицияның ыдырағанын және солшыл инициативаларға қарсы тұру үшін оңшыл көпшілікті құруға болатынын көрсетті. Осыған қарамастан, жаңа кабинет құру туралы келіссөздер сәтті болмады, Тьер достарына кез келген үкіметтік лауазымды қабылдамас бұрын оның рұқсатын алуға уәде берді. 1839 жылдың 12 мамырында Мартин Бернар (саясаткер), Арман Барбес және Огюст Бланки басқаратын құпия республикалық қоғам «Сезондықтар қоғамы» Париждегі Сен-Дени және Сен-Мартен көшелерінде көтеріліс ұйымдастырғанда жағдай тұйыққа тірелді. 1836 жылы құрылған «Әділет лигасы» осы көтеріліске қатысты. Алайда, ол сәтсіз аяқталып, заговоршылар тұтқындалды, бірақ бұл Луи Филиппке сол күні жаңа үкімет құруға мүмкіндік берді, оған адал қолдауын уәделеген маршал Соулт төрағалық етті. Мамыр айының соңында құпия қорларға қатысты дауыс беру жаңа үкіметке үлкен көпшілікті берді, ол бюджетті де еш қиындықсыз қабылдады. Парламент сессиясы 1838 жылдың 6 тамызында жабылды, ал жаңа сессия 23 желтоқсанда ашылды, оның барысында палата 212 дауыспен 43-ке қарсы үкіметке жағымды үндеу берді. Алайда, Соулттың кабинеті 1839 жылдың 20 ақпанында құлады, 226 депутат Немур герцогының Виктория де Саксен-Кобург-Кохариға үйленуіне арналған күйеу ақысына қарсы дауыс берді (тек 200 дауыс қолдады).

Екінші кабинет (1840 жылдың наурыз - қазан айлары)

Сольттің құлдырауы патшаны сол қанаттың басты тұлғасы Адольф Тьерге шақыруға мәжбүр етті. Гизот, оңшылдардың қалған бірден-бір баламаларының бірі, Лондонға елші болып тағайындалып, Франциядан кетіп қалды. Тьердің мақсаты – «патша билік етеді, бірақ билік етпейді» және парламенттік көпшілікке жауап беретін кабинетпен парламенттік үкімет құру еді. Осыдан бастап ол Луи-Филипптің үкімет туралы түсінігіне қарсы шықты. Тьер өзінің үкіметін 1840 жылы 1 наурызда құрды. Ол алдымен Кеңестің төрағалығын герцог де Бройеге, содан кейін Сольтқа ұсынды, содан кейін оны қабылдап, сыртқы істерді бір уақытта қабылдады. Оның кабинеті өте жас саясатшылардан (орташа есеппен 47 жаста) құралған, Тьердің өзі 42 жаста. Патшамен қарым-қатынас бірден қиын болды. Луи Филипп Тьерге өзінің досы Хорасе Себастьяниді маршал етіп ұсынуды ұсынды, бұл оны бұрын саяси сүйіспеншілік пен үкіметтік билікті теріс пайдаланудан зардап шеккен сынға ұшыратады. Тиер Себастьянидің жоғарылауын кейінге қалдыруға шешім қабылдады. Тьер 1840 жылы наурыз айында құпия қорлар туралы талқылау кезінде оңай көпшілікке ие болды (246 дауыс 160-қа қарсы). Тьердің екінші үкіметі өте консервативті және буржуазия мүдделерін қорғауға арналған. Ол депутаттарға үкіметтік облигацияларды конвертациялау туралы дауыс беруді тапсырды, бұл солшыл ұсыныс болғанмен, ол оны теңдер қабылдамайтынына сенімді болды, бұл болды. 1840 жылы 16 мамырда Тьер сайлау реформасы мен әлеуметтік реформа идеясын байланыстырған радикалды Франсуа Арагоның сөйлеген сөзінен кейін жалпы сайлау құқығынан және әлеуметтік реформалардан қатаң бас тартты. Араго 1840 жылдары пайда болған «жұмыс құқығы» (droit au travail) туралы жалпыға бірдей сайлау құқығы мен социалистік талаптарды біріктіре отырып, солшылдарды біріктіруге тырысты. Ол жалпы сайлау құқығын орнату үшін сайлау реформасы әлеуметтік реформадан бұрын болуы керек деп санайды, ол оны өте шұғыл деп санайды. 1838 жылдың 15 маусымында Тьер консервативті депутат Овиде де Ремилли ұсынған ұсынысты кейінге қалдыруға қол жеткізді. Ол солшылдықтың ескі талабын қолдана отырып, депутаттарды сайлау мандаты кезінде жалақылы мемлекеттік лауазымдарға тағайындауды заңсыз етуге тырысты. Тьер бұрын осы ұсынысты қолдағандықтан, солшылдар оны қатты сынға алды. 1838 жылдың тамызынан бастап 1839 жылы басталған экономикалық дағдарысқа байланысты әлеуметтік мәселелер тоқыма, киім және құрылыс салаларында ереуіл мен тәртіпсіздіктерге әкелді. 1839 жылы 7 қыркүйекте Фобур Сент-Антуанның экономшылары бөгеттер орнатуды бастады. Тьер Ұлттық гвардияны жіберіп, қоғамдық жиналыстарға тыйым салған заңдарды қолданады. Тьер сондай-ақ Банке де Франстың артықшылығын 1867 жылға дейін осындай тиімді шарттарда жаңартты, сондықтан Банкке алтын медаль құйылды. Бірнеше заңда мемлекеттік субсидиялық концессияларды жүзеге асыратын компаниялар басқаратын пароходтар желілері де құрылды. Басқа заңдар қиындыққа тап болған теміржол компанияларына несиелер немесе кепілдіктер берді.

Наполеонның күлін қайтару

Тьер консервативті буржуазияны жақтап, солшылдардың даңққа деген құштарлығын қанағаттандыруға тырысты. 1840 жылғы 12 мамырда ішкі істер министрі Шарль де Ремусат депутаттарға корольдың Наполеонның мәйітін Инвалидтерге көшіру туралы шешім қабылдағанын хабарлады. Британ үкіметінің келісімімен, Принц де Жойнвилл француз фрегаты «Бель-Пуль» (1834) арқылы Сент-Хеленаға оларды алу үшін аттанды. Бұл жаңалық халыққа бірден әсер етіп, патриоттық ыстыққа толы сезімге бөленді. Тьер бұл әрекетті революция мен империяның жаңғыртудың сәтті аяқталуы деп қарады, ол осы мәселеде «Француз революциясының тарихы» және «Консулат және империя тарихы» еңбектерінде талпыныс жасаған еді. Ал Луи Филипп, өзіне ләззат алуға асыққан, Версаль сарайындағы легитимисттік монархияның даңқын өзіне теңеуді көздеді. Принц Наполеон III 1840 жылғы 6 тамызда Булонь-сюр-Мерге қонуға мүмкіндік алып, 42-ші жаяу әскер полкімен (42e régiment de ligne) және Наполеонның Сент-Хеленадағы серіктерінің бірі, генерал де Монтолон сияқты бірнеше жақтастарын жинауды жоспарлады. Шындығында Монтолон француз үкіметінің Луи Наполеонды Лондонда бақылау үшін пайдаланған қос агенті болғанмен, ол операцияның Метсте өтетінін айтып, Тьерді жаңылыстырды. Алайда, Бонапарттың операциясы толық сәтсіздікке ұшырады және ол әскерімен бірге Пикардиядағы Хам бекінісінде ұсталды. Олардың соты 1840 жылғы 28 қыркүйектен 6 қазанға дейін жалпы бейжайлықта өтті. Қоғамның назары Мари Лафаржға жасалған айыптама бойынша Тульдегі сотқа шоғырланды, ол күйеуін улаған деп айыпталды. Белгілі заңгер Пьер Антуан Берриердің қорғауында Бонапарт өмір бойына бас бостандығынан айырылды, дауыс беру нәтижесі 152 (312 депутаттың 160-ы қалыс қалды). «Біз ақыл-есі дұрыс емес адамдарды өлтірмейміз, бірақ оларды қамауда ұстаймыз», - деді «Журнал де деба» газеті, ата-аналарды өлтіру, психикалық аурулар және қылмыстық кодекс реформасы туралы қызу пікірталас кезінде.

Алжирдің отарлануы

Бурбон монархиясының соңғы күндерінде басталған Алжирді жаулау енді Абд әл-Қадыр әл-Жазаиридің шабуылдарымен күресіп жатты, ол 1839 жылдың күзінде Маршал Вале мен Орлеан герцогының Порт-де-Ферге жасаған жорылын жазалады. Бұл жорыл генерал Бугеуд пен Абд әл-Қадер арасындағы 1837 жылғы Тафна шартының талаптарын бұзған еді. Тьер елдің ішін, тіпті шөлдің шетіне дейін отарлауды қолдады. Ол патшаны сендіріп, Алжирді өз ұлы үшін даңққа толы арена деп қарады, соның арқасында Орлеан үйі атаққа ие болар еді, және генерал Бугеодты Алжирдің тұңғыш генерал-губернаторы етіп тағайындауға көндірді. Туған жерінің халқына қатысты қатал репрессияны жүргізетін Бугео 1840 жылдың 29 желтоқсанында, Тьердің құлауынан кейін бірнеше күн өткен соң ресми түрде тағайындалды.

Таяу Шығыс мәселесі - "Ақтөбе" партиясының құлдырауына сылтау болды.

Тьер Египеттің Валиі Мұхаммед Әли Пашаны Мысырдан Сирияға дейінгі кең аумақты Араб империясын құру ниетін қолдады. Ол төрт еуропалық державаның (Британия, Австрия, Пруссия және Ресей) хабары болмауына тырысып, Осман империясымен келісімге келуге делдалдық жасады. Бірақ, бұл келіссөздер туралы білген британдық Сыртқы істер министрі Лорд Палмерстон «Шығыс мәселесін» реттеу үшін төрт держава арасында келісімді жеделдетіп жасады. 1840 жылғы 15 шілдеде жарияланған Лондон конвенциясы патриоттық ашудың күшті толқынына себеп болды: Франция дәстүрлі түрде ықпалын жүзеге асыратын (немесе тырысатын) аймақтан шеттетілді, ал мүддесі жоқ Пруссия осы келісімге қатыстырылды. Луи Филипп жалпы қарсылыққа қосылғандай болғанымен, Тьерден құтылу үшін осы жағдайды пайдалана алатынын білді. Соңғысы патриоттық сезімдерге құрмет көрсетіп, 1840 жылғы 29 шілдеде жартылай жұмылдыру туралы жарлық шығарды және 1840 жылғы 13 қыркүйекте Паристің бекіністерін салу жұмыстарын бастады. Бірақ Франция, 1840 жылғы 2 қазанда Ливан жағалауында Корольдік теңіз күштері жұмылдырылғанда бейтарап қалды. Мұхаммед Әли сол кезде Осман сұлтаны Абдулмеджид I тарапынан уәли лауазымынан бірден босатылды. Патша мен Тьер арасындағы ұзақ келіссөздерден кейін, 1840 жылғы 7 қазанда келісімге қол жеткізілді: Франция Мұхаммед Әлидің Сириядағы талаптарын қолдаудан бас тартады, бірақ Еуропалық державаларға Мысырдың қандай да бір бағамен автономиясын сақтауы керектігін жариялайды. Одан кейін Ұлыбритания Мұхаммед Әлидің Мысырдағы мұрагерлік билеуін мойындады: Франция 1832 жылғы жағдайға оралды. Осыған қарамастан, Тьер мен Луи Филипп арасындағы жарылыс енді толыққанды болды. 1840 жылғы 29 қазанда Шарль де Ремусат Министрлер кеңесіне Гипполит Пасси дайындаған тақ сөзінің жобасын ұсынғанда, Луи Филипп оны тым агрессивті деп тапты. Ұзақ талқыдан кейін Тьер және оның жақтастары бірлесіп патшаға отставка берулерін ұсынды, ол оларды қабылдады. Келесі күні Луи Филипп Маршал Соль мен Гизотты Парижге мүмкіндігінше тез оралу үшін шақырды.

Гизот үкіметі (1840-1848)

Луи Филипп оңшыл орталықтың өкілдері Гизот пен Доктринарларды билікке шақырғанда, орталық солшыл Тьерден кейін, бұл тек уақытша болатынын және ол жақын арада Молені қайта шақыра алатынын ойлады. Бірақ Гизот құрған жаңа кабинет тығыз байланыста болып, корольдің сенімін жеңіп алды, соңында Гизот король кеңесінің сүйікті президентіне айналды. 1840 жылғы 26 қазанда Гизот Лондоннан Парижге келді. Ол Сыртқы істер министрлігін өзіне алды және Соултқа номиналды президенттік лауазымды қалдырды. Бұл король мен король отбасын қанағаттандырды, ал Гизот ескі маршал Соултты қалауынша басқара алатынына сенімді болды. Орталық солшылдар үкіметте қалудан бас тартқандықтан, Гизоттың кабинетіне тек консерваторлар кірді, олар министрлік орталықтан оңшыл Доктринарларға дейін қамтыды. Шілде жотасы 1830 жылғы революцияның құрметіне орнатылды. Таяу Шығыс мәселесі 1841 жылғы Лондон тізгін конвенциясымен шешілді, бұл Франция мен Ұлыбритания арасындағы алғашқы келісімге мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде Алжирді отарлауға жұртшылықтың қызығушылығын арттырды. Үкімет пен палатаның барлығы Орлеанистерден тұрды. Олар Одилон Барроның Династиялық сол қанатына (Gauche dynastique) бөлінді, ол шағын буржуазияға сайлау құқығын кеңейтуді талап етті және оның бас сөзі Le Siècle газеті болды; корольдік өкілеттіктер мен ықпалды шектеуді мақсат еткен Адольф Тьер басқаратын орталық сол қанат, оның бас сөзі Le Constitutionnel газеті болды; Гизот пен граф Моле басқаратын консерваторлар, олар режимді сақтауды қалап, өз идеяларын Le Journal des débats және La Presse (француз газеті) газеттерінде қорғады. Гизот кез келген реформадан бас тартып, сайлау құқығын кеңейтуден бас тартты. Оның пікірінше, монархия жер иелігімен байланысты «орта тапқа» қолдау көрсетуі керек, бұл ақшаға, еңбекке және үнемдеуге байланысты «моральдық» құндылықтармен сипатталатын. «Еңбек етіп, үнемдеңдер, сонда сайлаушы боласыңдар!» («Жұмыс істеп, жинап байыңдар, сонда сайлаушы боласыңдар!») – оның танымал сөзі болды. Гизоттың мақсаттарына 1840-1846 жылдар аралығында жылына шамамен 3,5% болатын экономикалық өсімнің ыңғайлы қарқыны көмектесті. Көлік желісі жылдам кеңейтілді. 1842 жылғы заң ұлттық теміржол желісін ұйымдастырды, ол 600 км-ден 1850 км-ге дейін өсті, бұл Франциядағы өнеркәсіптік революцияның толыққанды жеткенін көрсететін нақты белгі болды.

Қауіпке ұшыраған жүйе

Өнеркәсіптік революцияның бұл кезеңі пауперизм деп аталатын жаңа әлеуметтік құбылыстың пайда болуымен сипатталды. Индустрияландыру мен ауылдан қалаға көшумен байланысты, жұмыс істейтін кедейлер халықтың үлкен бөлігін құрады. Бұрынғы жұмысшылар бірлестіктерінің желісі, Ескі Режим дәуірінен қалған мұра, жойылды. Жұмысшылар күніне 14 сағат жұмыс істеді, күн сайын 20 сантим төленді және кәсіподақ құру мүмкіндігі болмады. 250 мың сұранышкер тіркелді, ал 3 миллион азамат қайырымдылық кеңселерде тіркеуге алынды. Мемлекеттік көмек мүлдем болған жоқ. Шілде монархиясының қабылдаған жалғыз әлеуметтік заңы – 1841 жылы сегіз жасқа дейінгі балалардың еңбегін және 13 жасқа дейінгілердің түнгі жұмысын тыйымдау болды. Бірақ бұл заң дерлік іске асырылмады. Христиандар «қайырымдылық экономикасы» туралы ойлар қозғаса, социализм идеялары, әсіресе утопиялық социализм ([[Клод Анри де Рувруа, Сент-Симон графы, Шарль Фурье және т.б.]) тарала берді. Бланки социалистік мемлекеттік төңкерістер туралы теория жасады, ал социалистік және анархистік ойшыл Прудон өзара көмек туралы теория ұсынды. Екінші жағынан, Адам Смиттен шабыт алған либералдар, тарифтерді жою және еркін сауданы қолдады, осы саясатты 1846 жылы Еуропаның үстем державасы Ұлыбритания астық заңдарын жою арқылы бастады.

Соңғы жылдары (1846-1848)

1846 жылғы егін Францияда да, басқа елдерде де (әсіресе Ирландияда, сондай-ақ Галисия мен Богемияда) жақсы болмады. Халықтың негізгі тағамы – бидайдың бағасының өсуі азық-түлік тапшылығын тудырды, ал тұтынушылардың сатып алу мүмкіндігі азайды. Осының салдарынан ішкі тұтынудың төмендеуі өнеркәсіптік өндірістің артық болуына алып келді. Бұл дереу жаппай жұмыстан босатуға, одан кейін жинақталған қаржының үлкен шығындарына, нәтижесінде банк дағдарысына соқты. Банкроттық жағдайлар көбейді, қор биржаларындағы акция бағалары құлдырады. Үкімет Ресейден бидай импорттады, бұл сауда балансының теріс болуына әкелді. Сондықтан Францияның жағалау қорғауын жақсартуға жасалған әрекеттерді қоса, қоғамдық жұмыстар бағдарламасы тоқтатылды. 1846 жылы Ұлыбританиядағы Роберт Пил үкіметі астық заңдарына қатысты даулардың нәтижесінде құлап, Лорд Джон Рассел мен Лорд Палмерстон басқаратын вигтер қайтадан үкіметке келді. Лорд Палмерстонның тағайындалуы Франция үшін қауіп деп есептелді. Гизоның 1840 жылдардың басында Ұлыбританиямен жақындасу әрекеті сол жылы Палмерстон испан патшайымын Орлеан үйінің емес, Саксен-Кобург және Гота үйінің мүшесіне үйлендіруге тырысқаннан кейін іс жүзінде іспан некелеріне байланысты даумен бұзылды. Гизо мен оның британдық әріптестері 1840 жылдардың басында осы мәселеде келісімге келген болатын. Осыдан кейін жұмысшылардың наразылықтары күшейді, 1847 жылы Бузансайда көтеріліс болды. Солтүстік өнеркәсіптік аймақтағы Рубе қаласында жұмысшылардың 60% жұмыссыз қалды. Сонымен қатар, режим бірнеше саяси жанжалға тап болды ([[Жан Батист Тест жемқорлық даусы, 1847 жылдың мамырында жарияланды, немесе Горас Себастианидің қызын өлтіргенінен кейін Шарль де Шоизель Праслиннің өзін-өзі өлтіруі). 1835 жылдан бері бірлесу құқығы қатаң шектелген және қоғамдық жиналыстарға тыйым салынғандықтан, оппозиция әлсіз болды. Бұл заңнан қашу үшін саяси диссиденттер өз серіктерінің азанасымен қоштасу рәсімдерін қоғамдық наразылықтар өткізу үшін пайдаланды. Отбасылық тойлар мен банкеттер де жиналуға себеп болды. Режимнің соңында Францияның барлық ірі қалаларында банкеттер науқаны өтті. Луи Филипп бұл қауіпке қатаң жауап берді және 14 қаңтарда өтуге тиіс болған соңғы банкетке тыйым салды. 22 ақпанға ауыстырылған бұл банкет 1848 жылғы ақпан революциясын тудырды.

Монархияның соңы

Кейбір наразылықтардан кейін король Гизоны репрессияны қолдаған Тьермен ауыстырды. Туильри сарайының алдындағы Карусель алаңында әскерлердің қарсылығына тап болған король, ақырында немересі Филиппке (Париж графы Филипп) тақты тапсыруға шешім қабылдады және регенттікке оның келіні, Елена де Мекленбург-Шверинге сенім артты. Бірақ бұл әрекеті бекер болды, өйткені 1848 жылдың 26 ақпанында Бастилия алаңында, шілде колоннасының алдында Екінші Республика жарияланды. Луи Филипп, өзінің заңдылығын халық егемендігіне негізделген елмен байланысқа алып келген "халықтың королі" екенін мәлімдеген, француз халқының сайлау құқығын кеңейтуді талап еткенін – сайлау салығын төмендетуді немесе жалпыға бірдей сайлау құқығын орнатуды – байқамады. Шілде монархиясының аяқталуы Францияны азамат соғысының қамытына жеткізгенімен, бұл кезең сонымен қатар өнер мен интеллектуалдық шығармашылықтың гүлденуімен де сипатталды.

Мәдениет тарихы

Чу, Петра Дейн Дойсшате және Габриэль П. Вайсберг, редакторлар. Суреттерді танымал ету: шілде монархиясы кезіндегі бейне мәдениеті (Принстон университетінің баспасы, 1994)
Дресчер, Сеймур. "Америка және француз романтизмі шілде монархиясы тұсында". American Quarterly (1959) 11#1, 3-20 беттер. JSTOR журналында
Маргадант, Джо Берр. "Гендер, тәлкек және революциядан кейінгі Францияның саяси қиялы: 1830-1848 жылдардағы шілде монархиясының сәтсіздігін қайта қарастыру", Америка тарихи шолуы (1999) 194#5, 1461–1496 беттер. JSTOR-да
Марринан, Майкл. Луи Филипп үшін саяси сурет салу: Орлеандық Франциядағы өнер және идеология, 1830-1848 (Йейл университетінің баспасы, 1988)
Меллон, Стэнли. "Шілде монархиясы және Наполеон мифы". Йель француз зерттеулері (1960): 70–78. JSTOR-да