Кіріспе

Швед парламентінің төрағасы (Riksdagens talman) – Швецияның ұлттық бірпалаталы заң шығарушы органының төрағасы. 1867 жылы ортағасырлық Еластық Риксдағы жойылғанда Риксдаг маңызды өзгерістерге ұшырады. Риксдагтың жаңа нысаны екі палатадан тұрды, әрқайсысының өз төрағасы болды. 1917 жылы парламентаризмнің де-факто енгізілуінен бастап Риксдаг премьер-министр мен үкіметке есеп беруге тиіс институт ретінде тиісті жұмыс істеді. 1971 жылы институт 350 мүшеден тұратын бірпалаталы заң шығарушы органға айналдырылды, ал 1976 жылы парламенттік дағдарыстың алдын алу үшін 349-ға дейін азайтылды. 1975 жылдан бастап, 1974 жылғы Үкіметтің Ережесіне сәйкес, премьер-министрді тағайындау және қызметтен босату құқығы монархқа емес, төрағаға берілді. Қазіргі төраға – Андреас Норлен, ол 2018 жылдың қыркүйегінен бері қызметін атқарып келеді.

Спикердің міндеттері

Спикер – Риксдагтың басшысы және төрағалық етуші, ол жалпы сайлаудан кейін Риксдаг қайта жиналғанда палатаның бірінші қарастыратын мәселесі ретінде сайланады. Осы ретте спикер Риксдагтағы жұмысты үйлестіреді. Бұл лауазым Швеция Конституциясында бекітілген, ал оның міндеттері 1974 жылғы Үкіметтік актісінде және Риксдаг заңында баяндалған. Спикер өзі дебаттарға қатыспайды, сондай-ақ парламенттік комитеттердің жұмысына қатыспайды. Осыған байланысты, оның дауыс құқығы жоқ, және спикер лауазымында отырған кезде оның орнын ауыстырушы тағайындалады. Спикер Риксдагтың сайланған өкілдерінің бірі болғанымен, талқыланатын саяси мәселелерге қатысты бейтарап және объективті болуы күтіледі. Ресми протокол бойынша спикер Швециядағы екінші жоғары мемлекеттік лауазымды қызметкер болып табылады. Монарх мемлекет басшысы болғандықтан, ол ғана спикерден жоғары тұрады. Бұған қоса, спикер Швецияның премьер-министрінен формальды түрде жоғары тұрады, тіпті 1974-1975 жылдардағы реформалардан кейін бұл адам елдің заң жүзінде де, іс жүзінде де атқарушы билігінің басшысы болса да.

Премьер-Министрді тағайындау және қызметтен босату

Спикердің жұмысының маңызды аспектілерінің бірі – сайлаудан кейін билік ауысқан жағдайда жаңа үкімет құру бойынша келіссөздерді басқару. Спикер сайлаудағы дауыс беру нәтижесінде қызметтен босатылған премьер-министрді отставкаға жіберуге құқылы, бұл 2018 жылдың 25 қыркүйегінде алғаш рет орын алды. Келіссөздерден кейін спикер палатаға жаңа премьер-министр кандидатурасын ұсынады, және оң пікір болған соң, спикер Риксдаг атынан комиссияға (förordnande) қол қояды. Премьер-министр өз кабинет мүшелерін тағайындайды және босатады, үкіметті (Regeringen) спикердің қатысуынсыз құрады. Премьер-министр ерікті түрде отставкаға кеткен жағдайда немесе оған сенімсіздік білдірілгенде, отставка туралы хат спикерге тапсырылады. Көптеген басқа парламенттік жүйелерде, соның ішінде басқа конституциялық монархияларда, осы функцияларды мемлекет басшысы атқарады. Швед монархын саяси биліктен босату, бастапқыда негізгі мақсат болмаса да, 1970 жылдардағы конституциялық реформаның маңызды бөлігіне айналды. Спикер сонымен қатар Стокгольм сарайында жаңа премьер-министр тағайындалғаннан кейін өтетін үкіметтік кеңестің арнайы отырысына қатысады. Осы кездесулерде спикер монархқа келесі үкіметті құру процедурасы туралы хабарлайды және жаңа премьер-министрге қол қойылған комиссияны тапсырады, осы арқылы монарх оны жариялай алады.

Спикерлердің орынбасарлары

Спикерге палата сайлайтын үш вице-спикер көмектеседі. Дәстүр бойынша, екінші, үшінші және төртінші ірі партиялар осы лауазымдарға өздерінің бір өкілін ұсынады. Спикерлік лауазымын ең ірі партия немесе ең ірі партиялық блоктың басшы партиясы толықтыруы керек пе, әлде ең ірі партия толықтыруы керек пе деген пікір қақтығыстары бар (соның салдарынан бірінші вице-спикер лауазымы да осы партиядан болуы керек). Спикерден (және кабинет министрлерінен) өзгеше, вице-спикерлер ауыстырылмайды және дауыс беру құқығы бар Риксдаг мүшелері болып қалады.

Уақытша регент

Егер Швеция патша отбасының таққа мұрагерлік тізбегінде көрсетілген, Мұрагерлік заңында белгіленген барлық ересек мүшелері елден шығып кетсе, спикер уақытша регент (Riksföreståndare) міндетін атқарады. Олардың барлығы қайтыс болған жағдайда да осылай болады.

Парламент Кеңесі

Спикер Риксдагтың жұмысын ұйымдастыру, Риксдаг әкімшілігінің (Riksdagsförvaltningen) жұмысын бағыттап, халықаралық байланыстар бағдарламасы бойынша маңызды мәселелерді шешетін Риксдаг кеңесіне (Riksdagsstyrelsen) төрағалық етеді.

Соғыс делегациясы

Сөз сөйлеуші, қажет болған жағдайда, Соғыс делегациясын (Krigsdelegationen) төрағалық етеді.