Кіріспе
Вергилийдің латын эпосы «Энеида» (//'/n//iː//ɪ//d/ ihNEEid; Aenē̆is немесе) – Трояның құлауынан қашып, Италияға келген және римдіктердің атасы болған Эней туралы аңызды баяндайтын латын эпосы. Римдік ақын Вергилий б.з. дейінгі 29-19 жылдар аралығында жазған «Энеида» дактильдік гексаметрмен жазылған 9896 жолдан тұрады. Поэманың он екі кітабының алғашқы алтысы Энейдің Троядан Италияға дейінгі саяхаттарын, ал екінші жартысы троялықтардың латиндерге қарсы соғыстағы жеңісін көрсетеді, олардың есімімен Эней және оның троялық ізбасарлары бірігеді. Эней батыры грек-рим аңыздары мен мифтерінде бұрыннан белгілі болған, ол «Илиада» романының кейіпкері болған. Вергилий Энейдің шашыраңқы әңгімелерін, оның Римді құрумен байланысын және оны қатаң құрметтен басқа ешқандай ерекшеліктері жоқ тұлға ретінде сипаттауын қабылдады. Ол «Энеиданы» Римді Троя аңыздарымен байланыстыратын, Пуника соғыстарын түсіндіретін, дәстүрлі римдік құндылықтарды дәріптейтін және Юлий-Клавдий әулетін Рим мен Трояның негізін қалаушыларының, батырларының және құдайларының ұрпақтары ретінде бекітетін құндылыққа айналдырды. «Энеида» Вергилийдің шедеврі және латын әдебиетінің ең ұлы туындыларының бірі деп есептеледі.
The Aeneid (/ᵻ/'/n//iː//ɪ//d/ ihNEEid; Aenē̆is or ) is a Latin epic poem that tells the legendary story of Aeneas, a Trojan who fled the fall of Troy and travelled to Italy, where he became the ancestor of the Romans. Written by the Roman poet Virgil between 29 and 19 BC, the Aeneid comprises 9,896 lines in dactylic hexameter. The first six of the poem's twelve books tell the story of Aeneas' wanderings from Troy to Italy, and the poem's second half tells of the Trojans' ultimately victorious war upon the Latins, under whose name Aeneas and his Trojan followers are destined to be subsumed. The hero Aeneas was already known to Greco Roman legend and myth, having been a character in the Iliad. Virgil took the disconnected tales of Aeneas' wanderings, his vague association with the foundation of Rome and his description as a personage of no fixed characteristics other than a scrupulous pietas, and fashioned the Aeneid into a compelling founding myth or national epic that tied Rome to the legends of Troy, explained the Punic Wars, glorified traditional Roman virtues, and legitimised the Julio Claudian dynasty as descendants of the founders, heroes, and gods of Rome and Troy. The Aeneid is widely regarded as Virgil's masterpiece and one of the greatest works of Latin literature.
Мифология және шығу тегі
Энеиданы 1-6 кітаптарының (Энейдің Италиядағы Лациумға сапары) әртүрлі мазмұнына байланысты екіге бөлуге болады. Бұл екі бөлім, әдетте, Вергилийдің Гомермен бәсекелесуге ұмтылғанын көрсетеді, Одиссейдің саяхат тақырыбы мен Илиаданың соғыс тақырыбын қарастыра отырып. Дегенмен, бұл тек шамамен сәйкестік, оның шектеулерін ескеру қажет. Энейдің құлаған Троядан қашып, Италияда жаңа отан тауып, римдіктердің ата-бабасы болғаны туралы түпкілікті әңгімені Вергилий жазса да, Энейдің Троядан кейінгі оқиғалары туралы миф одан бұрын ғасырлар бойы қалыптасқан. Грек қоныстары б.з.д. VI ғасырдан бастап кеңейе бастағанда, грек отаршылары көбінесе жаңа мекендерін және ондағы жергілікті халықты бұрынғы мифологиямен байланыстыруға тырысты; Одиссеяда Одиссейдің алыс елдерге жасаған саяхаттары осындай байланыс құруға мүмкіндік берді. Эней туралы әңгіме тек римдік емес, грек, этрус, латын және рим элементтерінің жиынтығын көрсетеді. Троя, Магна Греция мен Сицилиядағы грек отаршыларына, өздерінің жаңа отандарын өзімен байланыстыруға, ал этрусқа, Италияда Эней туралы әңгімені бірінші болып қабылдап, онымен тез байланыс орнатқанға өте қолайлы сюжет ұсынды. Б.з.д. VI ғасырға дейінгі грек қыштары Энейдің Этрурияда жаңа отан құрғаны туралы ерте грек мифологиялық әңгімелеріне куәлік етеді, бұл Вергилийден көп бұрын пайда болған және ол Лавиний қаласында құдай ретінде табынылған. Лавинийдегі он үш үлкен алтардың табылуы б.з.д. VI-IV ғасырларға дейінгі ерте грек әсерін көрсетеді. Келесі ғасырларда римдіктер грек колонияларымен қарым-қатынас жасап, оларды жаулап алып, Эней туралы аңызды өздерінің мифологиялық әңгімелеріне сіңірді. Олардың грек мифтеріне толыққандай қызығушылық танытуы және оларды Рим мен римдік халыққа қатысты негізгі аңыздарына енгізуі, б.з.д. 280 жылы Эпирдің Пирр патшасына қарсы соғыстан кейін болған болуы мүмкін, өйткені Троя Римді грек тарихи дәстүріне, бұрын гректер өздерінің жаңа жерлерімен байланысу үшін пайдаланғандай, енгізудің мүмкіндігін ұсынды.
Тақырып
Вергилий өлеңін тақырыбымен бастайды (Arma virumque cano, "Қарулар мен ер туралы ән салаймын") және өлең басталғалы жеті шамасына дейін Музаға дұға етеді (Musa, mihi causas memora, "Ой, Муза, маған себептерін еске түсір"). Одан кейін ол оқиғадағы басты қақтығыстың себебін түсіндіреді: Троя халқына Юнона қадірлігінің өкпесі. Бұл оның гомерлік дастандардағы рөлімен үйлеседі.
1-кітап: Дауыл мен баспана
Гомер үлгісімен, оқиғаның өзі басталады *in medias res* (істің ортасынан), Троя флоты Шығыс Жерорта теңізінде, Италияға қарай бет түзеп келеді. Эней басқаратын флот екінші отан іздеу сапарында. Италияда оның асыл да батыл ұрпақтары пайда болатыны алдын ала болжанған. Юнонаның ашуы себебі – оны Париж сотта таңдамағандықтан және оның сүйікті қаласы Карфаген Эней ұрпақтарымен жойылмақ. Сонымен қатар, Ганимед, троялық ханзада, оның күйеуі Юпитердің шарап құюшысы болып таңдалды, Юнонаның қызы Хебені ығыстырып. Юнона желдің патшасы Эолусқа барады және одан желдерді босатып, дауыл көтеріп, сыйлық ретінде (оның теңіз нимфаларының ең әдемісі – Дейопеяны әйел ретінде) беруін сұрайды. Эолус Юнонаның бұйрығын орындауға келіседі (77-жол, “Менің міндетім – / Сенің бұйрықтарыңды орындау”); дауыл флотты қиратады. Нептун байқайды: ол өзі троялықтардың досы болмаса да, Юнонаның өзінің билігіне тікелей араласуына ашуланып, желдерді тоқтатады және суды тыныштандырады, осылайша желдер троялықтарды қайта мазаламауына көз жеткізеді, әйтпесе олар бұл жолы одан да қатты жазаға тартылар еді. Флот Африка жағалауына сиынады, онда Эней өзінің серіктерінің рухын көтеріп, олар бұрын одан да қиын жағдайларды бастан өткергенін айтады. Сол жерде Энейдің анасы Венера, қасиетті Дианаға ұқсас аңшы қызының кейпінде, оны жігерлендіріп, Карфагеннің тарихын айтады. Ақырында, Эней қалаға кіріп, Юнонаның ғибадатханасында қаланың патшайымы Дидоның құрметін иеленеді. Қала Тирден келген қашқынтармен жақында ғана негізделген, кейіннен Римнің үлкен императорлық қарсыласы мен жауына айналады. Ал Венераның өз жоспары бар. Ол өзінің ұлы, Энейдің жартылай бауыры Купидонға барады және оған Асканийді (Эней мен оның бірінші әйелі Крейзаның ұлы) үлгі алуға кеңес береді. Осылайша жасырынған Купидон Дидоға барып, қонақтан күтілетін сыйлықтарды ұсынады. Дидо троялықтардың құрметіне өткізілген той кезінде баланы құшақтап алғанда, Купидон жасырын түрде оның қайтыс болған күйеуі Сихейге берген адалдық сертін әлсіретеді, оны оның ағасы Пигмалион Тирда өлтірген еді, Энейге деген жаңа махаббатты оятып.
2-кітап: Троялық жылқы және Трояның тоналуы
2 және 3-кітаптарда Эней Диддоға троялықтардың қалаға келгеніне себеп болған оқиғаларды айтады. Ол бұл әңгімені "Илиада" да сипатталған соғыстан кейін бастайды. Ақылды Одиссей грек әскерлеріне үлкен ағаш жылқының ішіне жасырынып, қабырғалы Троя қаласына кірудің жолын тапты. Гректер теңізден кетіп бара жатқандай түр көрсетіп, Синон есімді әскерін қалдырып, троялықтарды жылқы құрбандық екеніне және оны қалаға кіргізсе, троялықтар Грецияны жеңе алады деп иландырды. Троялық дін қызметшісі Лаокоон гректердің әрекетін түсініп, жылқыны жоюға шақырды, бірақ оның қарсылығы ескерілмеді, сондықтан ол оқды жылқыға лақтырды. Содан кейін, троялықтар бұл құдайлардың жазасы деп ойлады. Троялықтар жылқыны қамалдың ішіне алып кірді, ал түн құйынында қарулы гректер одан шығып, қала қақпаларын ашып, грек әскеріне троялықтарды қырғынға салуға мүмкіндік берді. Түсінде құлаған троялық ханзада Гектор Энейге отбасымен қашуға кеңес берді. Эней оянып, сүйікті қаласына не болып жатқанын көргенде үрейленді. Бастапқыда ол жаумен күресуге тырысты, бірақ көп ұзамай серіктерінен айырылып, гректерге қарсы жалғыз қалды. Ол Приамның Ахиллдің ұлы Пиррдің қолынан қаза тапқанын көрді. Анасы Венера оған көрініп, үйіне қайтарды. Эней ұлы Асканий, әйелі Крейза және әкесі Анхизбен қашып кеткенін айтады. Қала қақпасында олар Крейзаның жоғалып қалғанын байқады, ал Эней оны іздеу үшін қалаға қайта оралады. Ол тек оның көрінісімен кездеседі, ол оған оның тағдыры Гесперияға жету екенін, онда патшалық және патшайым күтетінін айтады.
3-кітап: Қаңғыраулар
Эней Дидоға өзінің әңгімесін жалғастырып, қалған басқа құтқарылғандарды біріктіріп, кемелерден флот құрып, Жерорта теңізіндегі түрлі аймақтарға қонғанын айтады: Тракия, онда олар троялық Полидордың соңғы қалдықтарын табады; Делос, онда Аполлон оларға ата-бабаларының жерін іздеп, оны табу үшін кетіңдер дейді; Крит, олар осы жер деп ойлайды, және қалаларын (Пергама) салып, індет олар үшін бұл орын емес екенін көрсеткен соң дереу тастап кетеді; Строфадтар, онда олар Харпие Целенамен кездеседі, ол оларға аралын тастап, Италияны іздеуді айтады, бірақ аштық оларды үстелдерін жеуге мәжбүрлегенше таба алмайды; және Бутротум. Осы соңғы қала Трояның көшірмесін жасау үшін салынған. Бутротумда Эней Гектордың жесірі Андромахамен кездеседі. Ол әлі де батыл күйеуі мен жақын баласының жоғынан қайғырып жүр. Сол жерде Эней сондай-ақ Пайғамбарлық сыйы бар Приамның ұлы Геленамен кездесіп, онымен сөйлеседі. Ол арқылы Эней өзіне арналған тағдырды біледі: оған Италия жерін (сонымен қатар Аузония немесе Гесперия деп те аталады) іздеуге кеңес беріледі, онда оның ұрпақтары ғана гүлденбейтін болады, сонымен қатар уақыт өте келе белгілі барлық әлемді билейді. Бұдан өзге, Гелена оған Кумадағы Сибилге баруды бұйырады. Ашық теңізге бет бұрып, Эней Бутротумды қалдырып, Италияның оңтүстік-шығыс шетін айналып, Сицилияға (Тринакрия) қарай жол тартады. Олар Харибдис құйынына ілігіп, теңізге айдалады. Біраз уақыттан соң олар Циклоптардың жеріне жетеді. Олар Одиссейдің серіктерінің бірі, Полифемнің үңгірінен қашқанда қалған грек Ахеменидпен кездеседі. Олар Ахеменидті кемеге мінгізіп, Полифемнен аман-сау қашып құтылады. Одан немесеуірек уақыт өткен соң, Дрепанумда Энейдің әкесі Анхиз қарттығынан қайтыс болады. Эней (Италияға қарай) жолға шығады, бірақ (1-кітапта сипатталған дауылдың салдарынан) Карфагенге бұрылып кетеді. Осы жерде Эней Дидоға өзінің саяхаттары туралы әңгімесін аяқтайды.
4-кітап: Дидо патшайымның тағдыры
Дидо Энейге ғашық болғанын түсінеді. Юнона бұл мүмкіндікті пайдаланып, Энейдің анасы Венерамен келісім шартады. Эней Дидоның махаббатына жауап беруге дайын тұрады, ал аң ауы кезіндегі дауыл оларды кішкентай үңгірге тығып жібереді, онда Эней мен Дидо бір-біріне құмар болады, содан кейін Юнона Дидоның той рәсімін өткізеді деп есептейді. Фама (қауесеттің бейнесі) Эней мен Дидоның үйленгені туралы жаңалықты таратады, ол әрі қарай патша Ирбасқа жетеді. Дидомен қарым-қатынас орнатуға тырысқан, бірақ одан бас тартылған Ирбас ашуланып, әкесі Юпитерге дұға етеді, өзінің Юпитерге бағыныштылығы лайықты сыйақы әкелмегенін айтады. Осының нәтижесінде Юпитер Меркурийді Энейге оның міндетін еске түсіру үшін жібереді, Энейге басқа амал қалдырмайды – кетуге мәжбүр болады. Эней Меркурийдің бұйрығымен жасырын түрде кетуге тырысқанда, Дидо Энейдің ниетін біледі. Ашу мен қайғыға толы Дидо Энейді адалдықтан айырып, оны қалуға шақырады. Эней өзінің міндетінің маңызды екенін және ол өз еркімен кетпейтінін түсіндіруге тырысады, бірақ Дидо көнбес еді. Соңында, жүрегі сынып, Дидо Энейдің қылышымен өзіне-өзі қол жұмсады. Өлер алдында ол Энейдің халқы мен өзінің халқы арасында мәңгілік соғыс болатынын болжайды; "Менің сүйектерімнен тұрып, кек алушы рух" (4.625, Фицджеральд аудармасы) – мүмкін Ханнибалға шақыру.
5-кітап: Сицилия
Кеме палубасынан артына қарап, Эней Дидоның жанау шарасының түтінін көреді, себебін толық түсінбесе де, оның мағынасын, оның ашулы махаббатын ескере отырып, жаман белгі деп қабылдайды. Италияға жетуге қолайсыз ауа райы кедергі келтірген соң, троялықтар 1-тараудың басында болған жерлеріне қайта оралады. 5-тарау Сицилияда өтеді және Эней әкесінің қайтыс болған күніне арналған жерлеу ойындарын ұйымдастыруға толы. Эней ерлерге арналған мерекелік ойындар ұйымдастырады: қайықпен жүзу, жүгіру, бокс және садақ ату. Осы жарыстардың барлығында Эней жеңімпаздарды да, жеңілгендерді де марапаттауға тырысады, тіпті бұзық ойын болған жағдайда да, қарсылыққа жол бермей, көшбасшылық қасиеттерін көрсетеді. Әр жарыс өткен оқиғаларға түсініктеме береді немесе болашақ оқиғаларды болжайды: мысалы, бокс жекпе-жегі – «Эней мен Турнның соңғы кездесуінің көрінісі», ал садақ ату жарысындағы нысана – көгершін, 2-тараудағы Полит пен король Приамның, ал 11-тараудағы Камилланың өлімімен байланысты. Содан кейін Асканий ұлдарды әскери шеруге және жаттығу шайқасына жетектеп, Lusus Troiae дәстүрін үйретеді, оны Альба-Лонга қабырғаларын салғанда латындықтарға үйретеді. Осы оқиғалар кезінде Юнона, өзінің хабаршысы Ирис арқылы, қарт әйел кейпінде троялық әйелдерді флотты өртеп, троялықтардың Италияға жетуіне кедергі келтіруге итермелейді, бірақ Асканий мен Энейдің араласуымен оның жоспары орындалмайды. Эней отты сөндіру үшін Юпитерге дұға етеді, ол дауылды жаңбырмен жауап береді. Көңілі толмаған Эней әкесінің көрінісімен жұбатады, ол оған өзінің және Римнің болашағын білу үшін әлемге түсуді бұйырады. Италияға қауіпсіз өту үшін құдайлар, Юпитердің бұйрығымен, Энейдің бірінші серігін құрбандыққа сұрайды: Энейдің кемесін түнгі уақытта басқаратын Палинурды Сомнус ұйықтатып, ол теңізге құлайды.
6-кітап: Жер асты әлемі
Аней Кума Сибилласының басшылығымен әлемнің астына түседі. Олар Ахерон өзенінің жағасындағы өлгендердің көпшілігінен өтеді, содан кейін жер асты әлемінің үш басты сақшысы Кербердің басынан өтеді, бұрын Харон оларды өзен арқылы жеткізеді. Содан кейін Анейге Тартарда зұлымдардың тағдыры көрсетіледі және Сибилла оны құдайлардың әділдігіне мойынсұнуға ескертеді. Ол сондай-ақ кешірім іздемейтін Дидоның көлеңкесімен кездеседі. Одан кейін ол Елисейдің жасыл далаларына жеткізіледі. Онде ол әкесінің руымен сөйлесіп, Римнің болашағы туралы болжамды көреді.
7-кітап: Лациумға келу және соғыс басталуы
Тірілер еліне оралғаннан кейін Эней троялықтарды Лациумға қоныстандырады, онда патша Латинус шетелдіктердің келуін болжайтын оракулдарды алады және оған қызы Лавинияны шетелдіктерге үйлендіруді, ал басқа рудың билеушісі, рутулий Турнустың қолына беруді тыйым салады. Троялықтардың жағдайына наразы Юнона, троялықтар мен жергілікті халық арасында соғыс тудыру үшін әлемнен ашулы Алектоны шақырады. Алекто Лациум патшайымы Аматаны, Латинийдің әйелін, Лавинияны асыл Турнусқа үйлендіруді талап етуге жетелейді, Турнустың ашуын оятып, оны троялықтарға қарсы соғысқа итермелейді, сондай-ақ Асканийдің аң аулау кезінде қасиетті бұғыны жаралайды. Осылайша, Эней соғыстан қашуға ниеттенсе де, жағдайлар қақтығысқа ұшыратады. Кітап Италия жауынгерлерінің тізімімен аяқталады.
8-кітап: Болашақтағы Римнің орны - Палантеумға сапар
Жақындап келе жатқан соғысты ескере отырып, Эней Рутулилердің жауы – тоскандықтардан көмек сұрайды, себебі Тиберин оны түсінде осыған шақырған болатын. Рим орналасатын жерде ол достық қатыстағы грек, Аркадия патшасы Эвандермен кездеседі. Оның ұлы Паллас Энейге қосылып, Рутулилерге қарсы әскерге жетекшілік етуге келіседі. Венера күйеуі Вулканға Эней үшін қару жасауды өтінеді, сосын ол жасалған қаруды Энейге сыйлық ретінде тартады. Қалқанда Римнің болашақ тарихы суреттелген.
9-кітап: Турнның Троя лагерін қоршауы
Осы уақытта, Троя лагеріне Турнус шабуыл жасайды – Юнона оны осы шабуылға түрткілейді, Эней лагерінен кеткенін хабарлайды. Ал троялықтар Нис пен Эвриал түн ортасында Турнус лагеріне жасаған шабуылдарынан қаза табады. Ертесі күні Турнус қақпаларды бұзып өтеді, бірақ Тибрге секіріп, шегінуге мәжбүр болады.
10-кітап: Бірінші шайқас
Құдайлар кеңесі шақырылады, онда Венера мен Юнона Юпитер алдында сөз сөйлейді, ал Эней жаңа аркадиялық және тоскандық одақтастарымен бірге қоршаудағы Троя лагеріне оралады. Келесі шайқаста көптеген адамдар қаза болады, олардың ішінде Паллас ерекше көзге түседі, Эвандер оны Энейге сеніп тапсырған, бірақ оны Турнус өлтіреді. Турнусқа жақын серігі Мезенций өзінің ұлы Лаузустың Энейдің қолынан қаза табуына рұқсат береді, ал өзі қашып кетеді. Ол өзін кінәлайды және Энеймен жеке шайқасқа шығады – бұл оның өліміне әкелетін құрметті, бірақ көбінесе нәтижесіз тыраныс.
11-кітап: Қатысуды тоқтату және Камилламен шайқас
Қысқа үзілістен кейін, Палластың қоштасу рәсімі өткізілген соң, соғыс қайта басталады. Тағы бір белгілі тума қыз, Камилла, амазонка және Дианаға адал бойжеткен, қаһармандықпен шайқасады, бірақ оны қорқақ Арранс улап өлтіреді. Ал Аррансты Диананың күзетшісі Опис құртады.
12-кітап: Эней мен Турнның соңғы шайқасы мен жекпе-жегі
Эней мен Турн арасында жеке жекпе-жек ұсынылады, бірақ Эней Турннан айқын басымдық танытады, сондықтан Рютулилер, Турнның құдайлық қарындасы Ютурнаның ықпалымен – ал Ютурнаның итермелеуімен Юнона – бітімді бұзады. Эней жебеден жарақат алады, бірақ анасы Венераның көмегімен жазылып, қайтадан шайқасқа кіріседі. Турн мен Эней қарама-қарсы жақтарда шайқасқа қатысып, басымдық танытады, бірақ Эней Лациум қаласына батыл шабуыл жасағанда (сол шабуылдан Лациум патшайымы үмітсіздікке беріліп өзін-өзі өлтіреді), Турнды тағы да жеке жекпе-жекке мәжбүр етеді. Жекпе-жекте Турнның күші таусылып, тас лақтыруға тырысқанда, Энейдің сүйегі оның жамбасын тесіп өтеді. Турн тізе бүгіп, өмірін сақтап қалуды жалбарынады, ал эпос Энейдің бастапқыда Турнның өтінішіне құлақ қойып, оны кешіруге құлшынумен аяқталады, бірақ кейін Турнның иығында Энейдің досы Палластың белбеуін олжа ретінде тағып тұрғанын көргенде, ашуға беріліп оны өлтіреді.
Қабылдау
Энеиданы сынға алушылар түрлі мәселелерге назар аударады. Поэманың жалпы тоны пікірталас тудыратын ерекше мәселе; кейбіреулер поэманы соңында пессимистік және Август үкіметіне қарсы саяси көтеріліс ретінде қарастырса, енді біреулер оны жаңа императорлық династияны мақтан ету ретінде бағалайды. Вергилий Август үкіметінің символикасын пайдаланады, және кейбір ғалымдар Август пен Эней арасында тығыз байланыс бар екенін айтады – бірі Римді негіздеген, екіншісі оны қайта құрған. Поэмада күшті телеология, яғни шекті нүктеге ұмтылыс байқалады. Энеида Римнің болашағы, Августтың ерліктері, оның ата-тегі, танымал римдіктер және Карфаген соғыстары туралы көптеген болжамдарға толы; Энейдің қалқанында тіпті Августтың б.з.д. 31 жылы Акциум шайқасындағы жеңісі бейнеленген. Тағы бір зерттеу тақырыбы – Энейдің мінезі. Поэманың басты кейіпкері ретінде Эней өзінің сезімдері мен Римді құруға байланысты болжамдық міндеті арасында үнемі күресіп отыратын сияқты; сыншылар поэманың соңғы бөлімдерінде Энейдің эмоциялық бақылауын жоғалтқанын, «иманды» және «әділ» Энейдің латын жауынгері Турнусты аяусыз өлтіргенін атап көрсетеді. Энеида үлкен жетістікке жеткен сияқты. Вергилий Августқа 2, 4 және 6-шы кітаптарын оқып берген; ал 6-шы кітапта ұлы Марцел туралы айтылғанда Августтың қарындасы Октавия есінен айырылған деседі. Вергилий б.з.д. 19 жылы қайтыс болғанда поэма аяқталмай қалған еді.
Виргилийдің өлімі және монтаждау
Дәстүр бойынша, Вергилий шамамен б.з.д. 19 жылы «Энеиданы» қайта жөндеу үшін Грекияға сапар шеккен. Афинада Августпен кездесіп, үйіне қайтуға шешім қабылдағаннан кейін, Вергилий Мегара қаласының жанындағы бір қалаға барғанда қызбаға шалдықты. Аурудан әлсіреген Вергилий кемемен Италияға өтіп, б.з.д. 19 жылы 21 қыркүйекте Брундизий портында қайтыс болды, сонымен қатар «Энеиданың» қолжазбасын өртеуді өтінді. Август Вергилийдің әдеби мұрагерлері, Луций Варий Руф және Плотий Туккаға, бұл тілегін орындамауға, керісінше «Энеиданы» мүмкіндігінше аз редакциялық өзгерістермен жариялауға бұйрық берді. Осының салдарынан, «Энеиданың» қазіргі мәтінінде Вергилий жариялаудан бұрын түзетуді жоспарлаған қателер болуы мүмкін. Дегенмен, көзге көрінетін жалғыз кемшіліктер – метрикалық тұрғыдан аяқталмаған бірнеше тармақ (яғни, дактильдік гексаметрдің толық тармағы емес). Басқа айтылған «кемшіліктер» ғалымдар арасында пікір таласына түседі.
Тарих
"Энеида" Римде маңызды саяси және әлеуметтік өзгерістер кезінде жазылды, Республиканың құлауы мен Рим Республикасының соңғы соғысы қоғамды қиратты және көптеген римдіктердің "Римнің ұлылығына" деген сенімі күрт әлсіреп кетті. Дегенмен, жаңа император Август Цезарь дәстүрлі римдік моральдық құндылықтарды қайта енгізу арқылы өркендеу мен бейбітшіліктің жаңа дәуірін бастады. "Энеида" осы мақсатты көрсетеді, өйткені ол батыр Энейді жеке пайдасынан гөрі өз еліне және оның мәртебесіне адал адам ретінде бейнелейді. Сонымен қатар, "Энеида" Юлий Цезарьдың билігіне мифтік заңдылық береді және оның асырап алған ұлы Августқа, Энейдің ұлы Асканийдің (Илиумнан Илус деп аталған, яғни Троя) есімін Иул деп өзгерту арқылы Юлия әулетінің, Юлий Цезарь отбасының және басқа да көптеген ұлы императорлық ұрпақтардың ата-тегін анықтайды, бұл оған Төмен Әлемде берілген болжамның бір бөлігі болып табылады. (Метр "Иул" есімінің "Юлус" емес, үш буыннан тұратынын көрсетеді.) Энейдің Лавинияға үйленуі немесе рим халқының негізін қалауы туралы ешқандай мәлімет болмауы кейбір жазушыларды, мысалы, 15 ғасыр итальяндық ақыны Маффео Вегио (Ренессанс кезеңінде кеңінен таралған "Энеиданың" 13-шы кітабы арқылы), Пьер Кандидо Декабрио (оның әрекеті ешқашан аяқталмады), Клаудио Сальвуччи (оның 1994 жылғы "Лавинияда" атты эпикалық поэмасы) және Урсула К. Ле Гуин ("Лавиния" атты 2008 жылғы романы) өздерінің қосымшаларын жазуға итермеледі. "Энеиданың" тегіс және күрделі болуына қарамастан (аңыз бойынша Вергилий күн сайын поэманың тек үш жолын ғана жазды), жартылай аяқталған жолдардың көптігі және кенеттен аяқталуы Вергилийдің жұмысты аяқтамай қайтыс болғанының дәлелі деп есептеледі. Кейбір аңыздарда Вергилий поэманы толыққанды өңдемей қайтыс болудан қорқып, достарына (соның ішінде қазіргі император Августқа) өлімінен кейін "Энеиданы" өртеуді бұйырды, өйткені ол аяқталмаған және VIII кітаптағы Венера мен Вулканның махаббатына наразы болды, ол римдік моральдық қағидаларына сәйкес келмеді. Достары Вергилийдің тілегін орындамады, ал Август оларды ескермеуді бұйырды. Шағын түзетулерден кейін "Энеида" жарияланды. Ол ауызша емес, жазбаша түрде құрастырылып сақталғандықтан, мәтін басқа классикалық эпостарға қарағанда аз өзгеріске ұшырады.
Стиль
Басқа классикалық латын поэзиясындағыдай, өлеңнің үлгісі әдеміс емес, буынның ұзындығына негізделген, бірақ үлгі мен әдемістің өзара байланысы да маңызды. Вергилий аллитерация, ономатопея, синекдоха және ассонанс сияқты поэтикалық құралдарды да қолданды. Сонымен қатар, ол кейіпкерді бейнелеу, метафора және теңеуді көбінесе көрініске драма мен шиеленіс қосу үшін пайдаланады. Мысалы, екінші кітапта Еней айналасында не болып жатқанын білмей, биік жартастың үстінде тұрған қойшыға теңестіріледі. Осылайша, қойшы қойларын қорғағандай, Еней де өз халқының қорғаушысы екенін көруге болады. Классикалық антик дәуіріндегідей, автордың стилі оның жеке басы мен мінезінің көрінісі деп есептелді. Вергилийдің латын тілі тепе-теңдігі, күңгірттігі және қадір-қасиеті үшін жоғары бағаланды.
Құрылымы
Энеида, басқа классикалық эпостар сияқты, дактилдік гексаметрлерде жазылған: әрбір жол алты метрикалық табаннан тұрады, олар дактилдерден (бір ұзын буын, одан кейін екі қысқа буын) және спонделерден (екі ұзын буын) құралған. Бұл эпос он екі кітаптан тұрады, және повество үш бөлікке бөлінген, әрқайсысы төрт кітаптан, сәйкесінше Дидоға, троялықтардың Италияға келгеніне және латындықтармен соғысқа арналған. Әр кітапта шамамен 700–900 жол бар. Энеида күрт аяқталады, және ғалымдар Вергилий поэманы аяқтауға үлкермей қайтыс болды деп болжайды.
Ықпал
Энеида – батыс канонының тірегі, және ерте заманда (кем дегенде б.з. 2-ғасырынан бастап) латын білімінің қажетті элементтерінің біріне айналып, көбінесе жатқа оқу талап етілді. Рим империясы құлағаннан кейін де ол "латын білімінің орталық құралы болып қала берді". Латын христиан мәдениетінде Энеида – филологиялық және білім беру зерттеулеріне тақырып болған канондық мәтіндердің бірі, ал ең толық түсіндірмесін 4-ғасыр грамматигі Маурус Сервий Оноратус жазған. Бұл шығарма латын әдебиетінің шыңы деп есептелді, дәл грек әдебиетіндегі Илиаданың мәртебесі сияқты. Энеиданың күшті ықпалы еуропалық халық әдебиеттерінің дамуында байқалады – оның ықпалын көрсететін кейбір ағылшын туындылары: Беовульф, Лейамонның "Брут" (негізгі мәтін арқылы) Historia Regum Britanniae, "Фейри Квин" және Милтонның "Жоғалған жұмақ". Итальян ақыны Данте Алигьери Энеидадан терең әсер алды, сондықтан оның шедеврi "Құдайлық комедия", өзі де батыс канонының орталық туындысы саналады, Энеидадан цитаталар мен сілтемелерді қамтиды және автор Вергилийді маңызды кейіпкер ретінде бейнелейді – Дантенің Инферно және Пургаторио әлемі арқылы жетекшісі. Энеиданың ықпалын көрсететін тағы бір еуропалық туынды – 16-ғасыр португалдық эпосы Os Lusíadas, Луис де Камоес жазған және Васко да Гаманың Үндістанға саяхаты туралы айтады. Латын білімінің маңыздылығы Батыс мәдениетінде ерекше болды: "1600-1900 жылдар аралығында латын мектебі Еуропа білімінің орталығы болды, ол қайда орналасқан болса да"; осы латын мектебінде Вергилий жоғары деңгейде оқытылды, ал 19-ғасыр Англиясында Вергилийдің арнайы басылымдары өзін ерекшелендірген студенттерге табыс етілді. АҚШ-та Вергилий, әсіресе Энеида латын тілінің курсының төртінші жылында оқытылды, кем дегенде 1960 жылға дейін; қазіргі (2011) Латын тілі бойынша жоғары деңгейдегі бағдарлама поэзияға орталық орын берді: "AP Latin: Virgil Exam студенттің латын тіліндегі курстық бағдарламада кездесетін Энеиданың жолдарына қатысты оқу, аудару, түсіну, талдау және интерпретациялау қабілетін бағалауға арналған". Бұл поэзиядан көптеген тіркестер латын тіліне енді, Шекспир мен Александр Поптың сөздері сияқты ағылшын тіліне енгендей. Мысалы, Энейдің Трояның тонауын бейнелейтін суретке реакциясынан: Sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt – "Бұл нәрселердің көз жасы, ал өлім-жітім санамызға тиеді" (Энеида I, 462). Оның ықпалы заманауи туындыларда да көрінеді: Брайан Фрильдің "Аудармалар" (1980-ші жылдары жазылған, 19-шы ғасырдағы Ирландияда өтетін пьеса) классикалық туындыларға сілтеме жасайды және Энеидадан үзіндімен аяқталады: Urbs antiqua fuit – ежелгі қала болды, деседі, Юнона барлық жерлерден оны ең көп жақсы көрді. Құдайдың мақсаты және үміті – егер тағдыр рұқсат етсе, осы қала барлық ұлттардың астанасы болуы керек еді. Бірақ ол шындығында Троя қаннан туған рудың бір күні осы Тир мұнараларын құлатуға тырысатынын анықтады – соғыста мақтан тұтатын және кең империялардың билеушілері, Ливияның құлауына себеп болатын халық.
Urbs antiqua fuit—there was an ancient city which, 'tis said, Juno loved above all the lands. And it was the goddess' aim and cherished hope that here should be the capital of all nations—should the fates perchance allow that. Yet in truth she discovered that a race was springing from Trojan blood to overthrow some day these Tyrian towers—a people late regem belloque superbum—kings of broad realms and proud in war who would come forth for Libya's downfall.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
Поэманың ағылшын тіліндегі алғашқы толық және адал аудармасы – 1513 жылы аяқталған Гавин Дугластың «Eneados» шотланд аудармасы, оған Маффео Вегионың қосымшасы да кірді. ХХ ғасырда да Езра Паунд осы аударманы әлі күнге дейін «Энеиданың» ең жақсы аудармасы деп санайды, тілінің «байлығы мен құлшынысын» және түпнұсқаға берілген адалдығын жоғары бағалады. XVII ғасырдағы ақын Джон Драйденнің ағылшын тіліне аударған аудармасы да маңызды нұсқа. Классикалық аудармалардың көпшілігі, Дуглас пен Драйденнің аудармалары сияқты, рифмалық схеманы қолданады; ал көбінесе қазіргі заманғы аудармаларда рифма болмайды. Ағылшын тіліндегі соңғы өлең аудармалары: Патрик Дикинсон (1961); Виргилийдің түпнұсқа гексаметрлік жолын беруге тырысқан британдық ақын Сесил Дей Льюис (1963); Аллен Мандельбаум (1973 жылғы Ұлттық кітап сыйлығының иегері); Конгресс кітапханасының ақын лауреаты Роберт Фицджеральд (1981); Дэвид Уэст (1990); Стэнли Ломбардо (2005); Роберт Фэглс (2006); Фредерик Ахл (2007); Сара Руден (2008); Барри Б. Пауэлл (2015); Дэвид Ферри (2017); Лен Крисак (2020); және Шади Бартч (2021). Сондай-ақ, Генри Ховард, Суррей графы (2-ші және 4-ші кітаптар), және Сеймус Хини (6-шы кітап) сияқты толық емес аудармалар да бар.
Бейімделулер
Энеида оқиғасына негізделген алғашқы опералардың бірі – ағылшын композиторы Генри Перселлдің "Дидо және Энеас" (1688) операсы. Опера "Дидоның зарлануы" ("Мен жерге жатқанда") ариясымен әйгілі, оның мелодиясының алғашқы жолы Лондонның концерт залы Пурселл бөлмесінің есігінің қабырғасына жазылған. Энеида оқиғасы француз композиторы Гектор Берлиоздың "Les Troyens" (1856–1858) ұлы операсына айналды. Энеида 1962 жылғы итальяндық "Құдіретті" фильмі мен 1971–1972 жылдардағы "Энеида" телесериалының негізі болды. Фрэнк Уэдекиндтің осы аттас пьесасына негізделген "Жазғы ояну" мюзиклінде мектеп оқушылары латын тіліндегі мәтінді оқиды, ал 1-кітаптың бірінші тармағы "Барлығы белгілі" санына енгізілген. Урсула Ле Гуиннің 2008 жылғы "Лавиния" романы – Энеиданың соңғы алты кітабының еркін прозалық қайта баяндалуы, ол Энейдің латын әйелі Лавинияның баянымен және оның төңірегіндегі оқиғаларды қамтиды, ол дастан поэмадағы маловаты кейіпкер. Оқиға Энейдің кіші ұлы Сильвийдің Лациум патшасы болып тағайындалуымен аяқталады. Он жетінші ғасырдың кең таралған балладасы да Энеиданың 1–4 кітаптарынан оқиғаларды баяндайды, көбінесе Эней мен Дидо арасындағы қарым-қатынасқа назар аударады. "Трояның саяхатшы ханзадасы" балладасы Вергилийдің дастанымен ұқсас көптеген элементтерді ұсынады, бірақ Дидоның Энейге деген соңғы сезімдерін өзгертеді, сондай-ақ Энейдің өзі үшін де қызықты аяқтайды.
Пародиялар мен травеститтер
Энеиданың көптеген пароди́ялары мен карикатуралық бейнелеулері жасалған. Ең ертерек жазылғандарының бірі 1635 жылы итальян тілінде Джованни Батиста Лалли жазған, оның атауы – L'Eneide travestita del Signor Gio. Пауль Скарронның француз пароди́ясы 17 ғасырдың ортасында Францияда танымал болды және Францияның ықпалының артуымен бірге Еуропаға кеңінен тарады. Оның ықпалы әсіресе Ресейде күшті болды. Чарльз Коттонның «Скарронидтер» атты еңбегінде карикатуралық бейнеленген Энеида бар. 1791 жылы орыс ақыны Н. П. Осипов «Энеида травести́» (Виргилиева Энеида, вывороченная наизнанку) атты туындысын жариялады. 1798 жылы Иван Котляревский украиндық пароди́ялық-ерлік поэмасын жазды. Бұл – қазіргі украин тілінде толыққанды жарық көрген алғашқы әдеби туынды. Оның эпикалық поэмасы 1991 жылы Ukranimafilm студиясымен сол атпен анимациялық фильмге бейімделді. 1812-1830 жылдар аралығында белорус ақыны Викентий Равинский «Энеида іштен сыртқа» атты пароди́ялық поэмасын жазды. Оның туындылары орыс және украин пароди́яларынан шабыт алды.