Титонизм: Югославия тарихындағы социалистік идеология және тәуелсіздік жолы

Кіріспе

Коммунистік идеология

Титоизм – суық соғыс кезінде Иосип Броз Титомен ең тығыз байланысты болған социалистік саяси философия. Ол кең югославтық біртүзілігімен, социалистік жұмысшылардың өзін-өзі басқаруымен, Кеңес Одағынан саяси жақтан бөлінуімен және Бейтараптық қозғалысына жетекшілік етуімен ерекшеленеді. Тито Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославиядағы коммунистік Югослав партизандарына жетекшілік етті. Соғыстан кейін Югославия мен Кеңес Одағы арасында шиеленіс туды. Бұл мәселелер уақыт өте жеңілдегенімен, Титоның басшылығымен Югославия идеология және саясат тұрғысынан көбінесе тәуелсіздігін сақтап келді, ол Югославия 1980 жылы қайтыс болғанға дейін басқарды. Бүгінде "Титоизм" термині кейде саяси спектрдегі Югославияға деген ностальгияны білдіру үшін қолданылады, Югославияның құрылтай мемлекеттерінің азаматтары Югославияны қайта құруға немесе жаңғыртуға ұмтылуы.

Өмірбаян

Бастапқыда КСРО-ның сүйіктісі болған Тито, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік оккупацияға қарсы ұлттық-азаттық соғысын жетекшілік етті. Югослав партизандары Қызыл Армияның шектеулі көмегімен Югославияны азат етті. Соғыстан кейін Тито бірнеше рет Кеңес басшылығымен Югославияның болашағын талқылау үшін кездесті. Бастапқыда Кеңес саясатын қолдаған Тито, уақыт өте келе Кеңес тарапынан наразылық көріп, келіссөздер уытты ахуалға ұшырады, себебі Тито билікті тапсыруға немесе сыртқы әсерге бой ұсынуға ниетті болған жоқ (осы ұстанымын Тито Кейінгі Қатыспаушылық қозғалысында да сақтап қалды). Югославия режимі 1945 жылдан 1948 жылға дейін сталинизмге адалдық серт берді. Алайда, троцкишіл (демек, сталинизмге қарсы) тарихшы Жан Жак Маридің сөзіне сенсек, Сталин Титоны 1930 жылдардың соңында және Испания азамат соғысынан кейін жоюды жоспарлаған. Испаниядағы соғыс кезінде Тито Халықаралық бригадалардың Балқан бөлімі – Димитров батальонына қатысты, оның кейбір бұрынғы жауынгерлері советтік билік тарапынан өлтірілді. Титоның болгар көшбасшысы Георгий Димитровпен екі Балқан мемлекетін Балқан федерациясына біріктіру жобалары туралы келісімі Сталинді алаңдатты. Бұл 1947 жылы Бледте ынтымақтастық туралы келісімге қол қоюға әкелді (Димитров Румынияны да осындай федерацияға қосылуға шақырып, 1948 жылдың басында Бухарестке сапары барысында өз пікірін білдірді). "Тито-Димитров келісімі" деп те аталатын Блед келісімі 1947 жылдың 1 тамызында Словениядағы Блед қаласында қол қойылды. Онда Вардар Македониясы мен Пирин Македониясының бірігуі және Батыс аймақтарының Болгарияға қайтарылуы көзделген. Аталған келісімнен туындаған интеграциялық саясат 1948 жылдың маусымында Тито мен Сталиннің арасының ашылуымен тоқтатылды. Осы кезде Болгария Кеңес Одағының мүдделеріне бағынышты болып, Югославияға қарсы позиция алды. Аймақтық блоктар саясаты Коминтерннің саясатында қалыпты жағдай болды, ол Шығыс Еуропадағы ұлттық мемлекеттерге және Париж бейбіт келісімінің салдарына қатысты Кеңес Одағының наразылығын көрсетті. 1943 жылы Коминтерн таратылып, оның орнына Коминформ құрылған кезде Сталин бұрынғы идеологиядан бас тартып, Суық соғыс кезеңінде Кеңес гегемониясының жағдайларына бейімделді.

Initially a personal favourite of the USSR, Tito led the national liberation war to the Nazi occupation during World War II, where the Yugoslav Partisans liberated Yugoslavia with only limited help from the Red Army. Tito met with the Soviet leadership several times immediately after the war to negotiate the future of Yugoslavia. Initially aligned with Soviet policy, over time, these negotiations became less cordial because Tito had the intention neither of handing over executive power nor of accepting foreign intervention or influence (a position Tito later continued within the Non Aligned Movement). The Yugoslav regime first pledged allegiance, from 1945 to 1948, to Stalinism. But according to the Trotskyist (hence anti Stalinist) historian Jean Jacques Marie, Stalin had planned to liquidate Tito as early as the end of the 1930s, and again after the Spanish Civil War, during which Tito participated in the recruitment and to the organization of the Dimitrov Battalion, a Balkan unit of the International Brigades, some of whose ex combatants would be assassinated by the Soviets. Tito's agreement with Bulgarian leader Georgi Dimitrov on Greater Yugoslavia projects, which meant to merge the two Balkan countries into a Balkan Federation, made Stalin anxious. This led to the 1947 cooperation agreement signed in Bled (Dimitrov also pressured Romania to join such a federation, expressing his beliefs during a visit to Bucharest in early 1948). The Bled agreement, also referred to as the "Tito–Dimitrov treaty", was signed 1 August 1947 in Bled, Slovenia. It foresaw also unification between Vardar Macedonia and Pirin Macedonia and return of Western Outlands to Bulgaria. The integrationist policies resulting from the agreement were terminated after the Tito–Stalin split in June 1948, when Bulgaria was being subordinated to the interests of the Soviet Union and took a stance against Yugoslavia. The policy of regional blocs had been the norm in Comintern policies, displaying Soviet resentment of the nation states in Eastern Europe and of the consequences of Paris Peace Conference. With the 1943 dissolution of Comintern and the subsequent advent of the Cominform came Stalin's dismissal of the previous ideology, and adaptation to the conditions created for Soviet hegemony during the Cold War.

Тито-Сталин бөлінісі

Сонымен қатар, Сталин Югославияда Еуропаны бөлу туралы төртінші Мәскеу конференциясында болғандай, басқа елдердегідей ықпалы болмады; КСРО онда басымдыққа ие болмады, себебі пайыздық келісімде Югославияға тек 50% ықпал етуі туралы келісілген. Сондықтан Титоның басқа Оңтүстік-Шығыс Еуропа басшыларына қарағанда әлдеқайда көп мүмкіндігі болды. Шығыс Еуропаның қалған бөлігі Кеңес Одағының сателлит мемлекеттеріне айналғанда, Югославия 1948 жылғы Коминформ Резолюциясын қабылдаудан бас тартты, онда Югославия Коммунистер Лигасының басшылары марксизм-ленинизмнен бас тартқаны үшін және Югославияға көңіл білдірген кез келген коммунист айыпталған. 1948-1955 жылдар аралығындағы Informbiro деп аталатын кезең, қарсыластарды қатаң қуғын-сүргінмен және көптеген адамдарды Сталинге жақтасқандығы үшін Югославиядағы Голи-Оток жазалау лагеріне жіберумен ерекшеленді. Сол сияқты, Шығыс блогы елдерінде нақты және айыпталған титоистер немесе "титоистер" де ұқсас жазаға тартылды, бұл Мәскеуге бағынуға қарсы шығудың қауіптілігін жариялауға және коммунистік партиялардан "керексіз" адамдарды тазарта беруге мүмкіндік берді.

Идеология

Титолық элементтер саясаты мен практикасы әр елде коммунистік мақсаттарға жетудің жолдары сол елдің нақты жағдайымен анықталуы керек, ал басқа елде белгіленген үлгіге емес, деген қағидаға негізделген. Иосип Броз Тито заманында бұл коммунистік мақсатқа Кеңес Одағының саясатына тәуелсіз және көбінесе қарсы тұру арқылы қол жеткізілуі керек екенін білдірді. Иосиф Сталиннің "бір елде социализм" саясатынан өзгеше, Тито әлемдегі дамушы елдер арасындағы ынтымақтастықты қолдады, және әр елдің ерекшеліктеріне сай социализмді жүзеге асыруға ұмтылды. Тито дәуірінде оның идеялары коммунистік мақсатқа тәуелсіз (көбінесе қарсы) бағытталғанын көрсетті. Осы айырмашылықтар мен одан кейінгі саясаттардың нәтижесінде кейбір сарапшылар титоизмді еврокоммунизммен немесе реформалық социализммен байланыстырды. Бұл, сондай-ақ, капиталистік АҚШ пен социалистік Кеңес Одағы арасындағы үшінші жолдың мүмкіндігін көрсетуге бағытталған болатын. Шындығында, экономикалық жағынан Тито сталиндік типтегі орталықтандырылған бюрократиялық жүйенің адам қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайтынын байқап, Либерман реформасынан және Михаил Горбачевтен бұрын, Венгриядағы Имре Нагден, Чехословакиядағы Александр Дубчектен және Қытайдағы Дэн Сяопиннен бұрын кооперативтер мен жұмысшылар кеңестерінің санын және ықпалын арттырды. Тито билікте болған кезінде Югославияның Кеңес Одағынан тәуелсіздігімен мақтанды, Югославия ешқашан толыққанды КОМЕКОН мүшесі болған жоқ, ал Тито сталинизмнің көптеген аспектілерін ашық түрде қабылдамауы – осының айқын көрінісі болды. Кеңес Одағы мен оның марионеттік елдері Югославияны троцкизм мен әлеуметтік демократияға қатысты айыптады, бұл Титоның социалистік өзін-өзі басқаруына, жұмыс орнында демократияны күшейту әрекеттеріне және 1950 жылы Милован Джилас пен Эдвард Кардель бастамасымен енгізілген пайда бөлісу және жұмысшыларға тиесілі кәсіпорындар сияқты қатысты еңбек теориясына негізделген. Кеңес басшылығы осыны кеңестік коммунизмнің немесе тіпті корпоративизмнің тұқымын сақтау деп санайтын. Титоның КСРО-мен көптеген келіспеушіліктеріне қарамастан, Югославия 1956 жылы Белград декларациясы арқылы КСРО-мен қарым-қатынасын жаңартты және 1964 жылы КОМЕКОН-ның серіктес мүшесі атанды. Осылайша, Югославия КСРО-мен экономикалық және саяси байланыстарын қайта нығайтты. Сонымен қатар, Югославия 1953 жылдың шілдесінде АҚШ демеушілігімен құрылған Балқан одағына қосылды, бұл Грекия мен Түркия сияқты НАТО мүше елдерімен әскери одақ болды. Келісімге Сталин қайтыс болғаннан бірнеше күн бұрын қол қойылды, ал жаңа кеңес үкіметі тиісті жауап бере алмады. Алайда, бұл Албания басшысы Энвер Ходжаның үнемі қарсылығына ұшырады, ол Тито мен Югославияны американдық империализмнің агенттері деп айыптады. Тито бұл келісімге Югославияның кеңестік басқыншылықтан қорғануын күшейту үшін қол қойды. Бұл Югославияның НАТО-ға мүше болу мүмкіндігін де ықтимал етті. Аталған келісім бойынша, Югославияға кеңес әскерлері шабуыл жасаған жағдайда Грекия мен Түркияның НАТО-ға мүшелігіне байланысты НАТО да араласып, Югославияны қорғауға көмектесуі мүмкін еді. Алайда, келісімге қатысушы үш елдің сыртқы саясаттағы келіспеушіліктері одақтың өзін күйретіп, Югославияның НАТО-ға мүше болу мүмкіндігін жойды. Кейбір троцкистер Титоны Сталинмен ажырасып кеткендігі үшін "сезімсіз троцкист" деп санады. Дегенмен, басқа троцкистер Сталин мен Тито арасында ешқандай қағидалық айырмашылық жоқ деп мәлімдеді, тіпті оның керісін дәлелдейтін көптеген фактілерге қарамастан. Атап айтқанда, троцкист жазушы Тед Грант британдық троцкист газетінде екі басшыны да сынаған бірнеше мақала жариялады, оның редакторы болды. "Титолық" режим 1950 жылдан бастап экономикалық "өзін-өзі басқару" саясатын қабылдады, өндіріс құралдарын тікелей өндірушілердің әлеуметтік меншігіне беруге тырысты, осылайша басқа коммунистік режимдердегідей бюрократияның қалыптасуын болдырмады. Пропагандалық шабуылдар жұмысшы табының "қатыгез Тито" бейнесін қалыптастыруға бағытталды, оны батыс империализмінің жасырын агенті ретінде көрсетуге тырысты, Титоның батыс және империалистік елдермен ішінара ынтымақтастығына назар аударды. Батыс елдері Тито мен Югославияны "коммунистік монолитке тік қадау" мүмкіндігі бар стратегиялық одақтас деп қарады.

Elements of Titoism are characterized by policies and practices based on the principle that in each country the means of attaining ultimate communist goals must be dictated by the conditions of that particular country, rather than by a pattern set in another country. During Josip Broz Tito's era, this specifically meant that the communist goal should be pursued independently of and often in opposition to the policies of the Soviet Union. In contrast to Joseph Stalin's policy of "socialism in one country", Tito advocated cooperation between developing nations in the world through the Non Aligned Movement while at the same time pursuing socialism in whatever ways best suited particular nations. During Tito's era, his ideas specifically meant that the communist goal should be pursued independently of (and often in opposition to) what he referred to as the Stalinist and imperialist policies of the Soviet Union. Through this split and subsequent policies some commentators have grouped Titoism with Eurocommunism or reformist socialism. It was also meant to demonstrate the viability of a third way between the capitalist United States and the socialist Soviet Union. In fact, on the economic level, Tito simply took note of the inability of the Stalinist type centralized bureaucratic economy to meet human needs and expanded the number and power of cooperatives and workers' councils, several years before Lieberman Reform and Mikhail Gorbachev in the USSR, before Imre Nagy in Hungary, Alexander Dubcek in Czechoslovakia, and Deng Xiaoping in China. Throughout his time in office, Tito prided himself on Yugoslavia's independence from the Soviet Union, with Yugoslavia never accepting full membership in Comecon and Tito's open rejection of many aspects of Stalinism as the most obvious manifestations of this. The Soviets and their satellite states often accused Yugoslavia of Trotskyism and social democracy, charges loosely based on Tito's socialist self management, attempts at greater democratization in the workplace, and the theory of associated labor (profit sharing policies and worker owned industries initiated by him, Milovan Đilas and Edvard Kardelj in 1950). It was in these things that the Soviet leadership accused of harboring the seeds of council communism or even corporatism. Despite Tito's numerous disagreements with the USSR, Yugoslavia restored relations with the USSR in 1956 with the Belgrade declaration and it became an associated member of the Comecon in 1964. Therefore, Yugoslavia once again strengthened its economic and political ties with the USSR. Additionally, Yugoslavia joined the US sponsored Balkan Pact in July 1953, a military alliance with two NATO member states — Greece and Turkey. The pact had been signed a few days before Stalin died, and the new Soviet government failed to develop any response. However, it was continually met with opposition by Albanian leader Enver Hoxha, who accused Tito and Yugoslavia for being agents of American imperialism. Tito signed this pact to bolster the defense of Yugoslavia against a potential Soviet military invasion. It also made the option of Yugoslavia's NATO membership more plausible at its time. Under this pact, any potential Soviet invasion of Yugoslavia could also lead to NATO intervention to help defend Yugoslavia due to the NATO memberships of Greece and Turkey. However, the foreign policy disagreements between the three countries in the pact eventually crippled the alliance itself, thus ending the possibility of Yugoslavia's NATO membership. Some Trotskyists considered Tito to be an 'unconscious Trotskyist' because of the split with Stalin. However, other Trotskyists claimed that there were no fundamental differences in principles between Stalin and Tito, despite significant evidence suggesting the contrary. Most notably, Trotskyist writer Ted Grant published several articles criticizing both leaders in the British Trotskyist newspaper, of which he was the editor. The "Titoist" regime adopted a policy of economic "self management", generalized from 1950, wishing to put the means of production under social ownership of direct producers, thus excluding the formation of a bureaucracy as was the case in other communist regimes. The propaganda attacks centered on the caricature of "Tito the Butcher" of the working class, aimed to pinpoint him as a covert agent of Western imperialism, pointing to Tito's partial cooperation with western and imperialist nations. Tito and Yugoslavia were seen by Western powers as a strategic ally with the possibility to "[drive] a wedge into the Communist monolith".

Тарих

1949 жылдан бастап орталық үкімет билікті жергілікті басқару органдарына беруді бастады, үкіметті орталықтандырмауға және мемлекеттің жойылуына ұмтылды. Жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінде жоғары деңгейдегі органдар төменгі деңгейдегі органдардың заңды сақтауын қадағалай алатын болса да, оларға бұйрық беруге құқығы болмады. Эдвард Кардель Югославия Ассамблеясында "қаншалықты дарынды болса да, ешбір жетілген бюрократиялық аппарат социализмді құра алмайды. Социализм тек халықтың бастамасымен ғана өсе алады" деді. Ранковичизм бұл орталықтандырмауға қарсы болды, оны Югославияның тұрақтылығына қауіп деп қарады. Басқа социалистік мемлекеттер де бұл қадамды "Марксизм-ленинизмнің ілімдерін және социализмді құрудың әмбебап заңдарын толығымен жоққа шығару" деп сынға алды, бұл марксизм-ленинизмнен ауытқу болып саналды. Югославия Коммунистер Лигасы билікті нығайтып сақтады, ал заң шығарушы орган Югославия Коммунистер Лигасының Саяси бюросы қабылдаған шешімдерге ресми мақұлдау берді. Құпия полиция, Мемлекеттік қауіпсіздік басқармасы (UDBA), Шығыс Еуропадағы әріптестеріне қарағанда көбірек ұстамдылық танытса да, үкімет бақылауының қауіпті құралы болды. UDBA әсіресе шетелде тұратын "мемлекет жауы" деп күдіктелгендерді өлтіруімен танымал болды. БАҚ батыс стандарттарымен салыстырғанда шектеулерге тап болды, бірақ басқа коммунистік елдердегі әріптестеріне қарағанда көбірек еркіндікке ие болды. Ұлттық топтар биліктің басты нысанасы болды, көптеген адамдар сепаратистік қызметтері үшін тұтқындалды және түрмеге қамалды. Кеңес Одағы Сталиннен арылу процесінде Никита Хрущев басшылығымен өз ұстанымдарын қайта қарастырып, Югославиямен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты, сонымен қатар Бірікпеген қозғалыста ықпал етуді көздеді, бірақ алған жауабы ынталы болған жоқ және Кеңес Одағы Жерорта теңізіне тікелей қол жеткізе алмады. Сонымен қатар, Бірікпеген елдер үшінші блок құра алмады, әсіресе 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін. Өнеркәсіп ұлттандырылды, ауыл шаруашылығы күштеп ұжымдастырылды және кеңестік үлгідегі қатаң индустрияландыру бағдарламасы қабылданды. Югославия мен Кеңес Одағының компаниялары көптеген бірлескен кәсіпорындар туралы келісімдерге қол қойды. Америкалық тарихшы Адам Уламның сөзіне қарағанда, Шығыс блогының басқа ешбір елінде советтендіру "Югославиядағыдай жылдам және қатал" болған жоқ. Белград декларациясына қол қойылғаннан кейін КСРО мен Югославия арасындағы жағдайдың жақсаруына қарамастан, Югославия Венгрияға шабуыл жасағаннан кейін Имре Надьты баспанаға бергеннен кейін екі ел арасындағы қарым-қатынас қайтадан шиеленісті. Тито бастапқыда Хрущевке жолдаған хатында Кеңес әскерлерінің араласуын мақұлдады, өйткені Венгрия революциясы Югославияда ұқсас антикоммунистік және ұлтшыл қозғалысты тудыруы мүмкін деп қорқыды. Дегенмен, Тито кейіннен Надьты Югославияның тәуелсіздігін және халықаралық қауымдастықтың қолдауын алу үшін қорғады. Янош Кадар басшылығындағы Мажар үкіметінің Надьты ұрлап өлтіруі Югославия мен Мажарстан арасындағы қарым-қатынасты суытты, Титоның бастапқы қолдауына және Матиас Ракоси мен Надьтың мұрагері ретінде Кадарды ұсынған ұсыныстарына қарамастан. Югославия 1968 жылғы Прага көктемі кезінде Чехословакияның көшбасшысы Александр Дубчекті қолдады, содан кейін Румынияның эксцентриктік президенті Николае Чаушескумен ерекше (бірақ кездейсоқ) қарым-қатынас орнатты. Титоизм Дубчектың "адам бетімен социализм" идеясына ұқсас болды, ал Чаушеску Чехословакияға кеңестік басқыншылықты айыптамағандықтан (және оған қатыспағандықтан) қолдау көрсетті, бұл Румыния мен Кеңес Одағы арасындағы соғысқа себеп болуы мүмкін болды. Алайда, Чаушеску Румыния ішінде авторитарлық саясатын жүзеге асыру үшін осы оқиғалардан пайдаланды. 1950-1960 жылдары жеке сектордың кеңеюінен және нарықтық экономикаға бет бұрудан кейін Югославия басшылығы ашық капиталистік әрекеттерге тыйым салды (мысалы, Стьепан Месичтің Ораховицадағы жекешелендіру тәжірибесі) және бұрынғы көшбасшы Милован Джилас сияқты либералды немесе демократиялық социалистік ойшылдардың оппозициясын басып тастады, сонымен қатар орталықтандыруға қарсы әрекеттерді тоқтатты және Югославия патриотизмін насихаттады. Титоизмнің ресми саясат ретінде жарияланғанмен, Титоның 1980 жылы қайтысынан кейін оның барлық аспектілері тез құлдырады, республикалардың бәсекелестік саясатымен алмастырылды. 1980 жылдардың соңында ұлтшылдық қайтадан күшейді, Хорватия көктемінен бір он жыл өткен соң, республикалар арасындағы этникалық шиеленіс күшейді.

From 1949 the central government began to cede power to communal local governments, seeking to decentralise the government and work towards a withering away of the state. In the system of local self government, higher level bodies could supervise compliance with the law by lower level bodies, but could not issue orders to them. Edvard Kardelj declared in the Assembly of Yugoslavia "that no perfect bureaucratic apparatus, however brilliant the people at the top, can build socialism. Socialism can grow only from the initiatives of the masses of the people." Rankovićism disagreed with this decentralisation, viewing it as a threat to the stability of Yugoslavia. Other socialist states also criticised this move for deviating from Marxism Leninism with declarations that it "is an outright denial of the teachings of Marxism Leninism and the universal laws on the construction of socialism." The League of Communists of Yugoslavia retained solid power; the legislature did little more than rubber stamp decisions already made by the LCY's Politburo. The secret police, the State Security Administration (UDBA), while operating with considerably more restraint than its counterparts in the rest of Eastern Europe, was nonetheless a feared tool of government control. UDBA was particularly notorious for assassinating suspected "enemies of the state" who lived in exile overseas. The media remained under restrictions that were onerous by Western standards, but still had more latitude than their counterparts in other Communist countries. Nationalist groups were a particular target of the authorities, with numerous arrests and prison sentences handed down over the years for separatist activities. Although the Soviets revised their attitudes under Nikita Khrushchev during the process of de Stalinization and sought to normalize relations with the Yugoslavs while obtaining influence in the Non Aligned Movement, the answer they got was never enthusiastic and the Soviet Union never gained a proper outlet to the Mediterranean Sea. At the same time, the Non Aligned states failed to form a third Bloc, especially after the split at the outcome of the 1973 oil crisis. Industry was nationalized, agriculture forcibly collectivized, and a rigid industrialization program based on the Soviet model was adopted. Yugoslav and Soviet companies signed contracts for numerous joint ventures. According to the American historian Adam Ulam, in no other country in the Eastern Bloc was Sovietization "as rapid and as ruthless as in Yugoslavia". Despite the initial thaw between the USSR and the Yugoslavian authorities following the signing of the Belgrade declaration, relations became tense again between the two countries after Yugoslavia sheltered Imre Nagy following the invasion of Hungary. Tito initially approved the Soviet military intervention in his letter to Khrushchev due to fears of Hungarian Revolution provoking a similar anti communist and nationalist movement in Yugoslavia. Still, Tito later sheltered Nagy to prove Yugoslavia's sovereign status and non aligned foreign policy to gain sympathy from the international community. The abduction and the execution of Nagy by the Hungarian government under János Kádár cooled the bilateral relationship between Yugoslavia and Hungary, despite Tito's initial support and recommendations of Kadar as the successor of Mátyás Rákosi and Nagy. Yugoslavia backed Czechoslovakia's leader Alexander Dubček during the 1968 Prague Spring and then cultivated a special (albeit incidental) relation with the maverick Romanian President Nicolae Ceaușescu. Titoism was similar to Dubček's socialism with a human face, while Ceaușescu attracted sympathies for his refusal to condone (and take part in) the Soviet invasion of Czechoslovakia, which briefly seemed to constitute a casus belli between Romania and the Soviets. However, Ceaușescu was an unlikely member of the alliance since he profited from the events in order to push his authoritarian agenda inside Romania. After a significant expansion of the private sector in the 1950s and 1960s and a shift towards a more market oriented economy, the Yugoslavian leadership did put a halt to overt capitalist attempts (such as Stjepan Mesić's experiment with privatization in Orahovica) and crushed the dissidence of liberal or democratic socialist thinkers such as the former leader Milovan Đilas, while it also clamped down on centrifugal attempts, promoting Yugoslav patriotism. Although still claimed as official policies, nearly all aspects of Titoism went into rapid decline after Tito's death in 1980, being replaced by the rival policies of constituent republics. During the late 1980s, nationalism was again on the rise one decade after the Croatian Spring, and inter republic ethnic tensions escalated.

Қабылдау

Титоизм халықаралық тұлғалар тарапынан әртүрлі қабылдады. Сталиннің өмірінде Кеңес Одағы мен Шығыс блогы елдері титоизмге агрессивті қарсылық көрсетті. Титошыл деп айыпталғандар, мысалы, ГДР тарихшысы Вальтер Марков, жазаға тартылды, ал кейбіреулері тіпті өлім жазасына дейін соққан көрсетілген сот процестерінен өтті, мысалы, 1949 жылғы Будапешттегі Райк соты немесе 1952 жылғы Прагадағы Сланский соты. Информбюро кезеңінде "титошылдарға" қарсы қырыққа жуық маңызды сот өтті, сонымен қатар Югославияға көңіл білдіретін деген күдікпен мыңдаған қарапайым адамдар қудаланды, тұтқындалды және депортацияланды. Францияда Коминтерн 1948 жылы француз коммунистік партиясының орталық комитетіне "титоизмді" айыптауды тапсырды, ал партия ішінде "титошыл тыңшыларды" іздеу қажеттігі туралы көрнекті мүшелер жазды. Сталиннің қайтысынан кейін титоизмге қатысты кеңестік теориялар азайды, бірақ жалғасты. 1950 жылдардың ортасында Югославия мен Кеңес Одағы уақытша келісімге келді. Дегенмен, титоизм Шығыс блогында ревизионизм деп жалпы айыпталып келді. Батыстағы марксистік айналымдарда титоизм еурокоммунизммен бірге батыс социализмінің бір түрі саналды, оны 1960 жылдары кеңестік бағыттан алшақтаған солшыл зиялылар бағалады. 1960 жылдары саясаттанушылар титошыл мемлекеттік идеологияны социалистік патриотизмнің бір түрі ретінде түсіндірді. Тарихшы Адам Улам титоизмді сынап, титоизм әрқашан "өз ерекшелігімен (бірақ жеңіл) тоталитарлық бірпартиалық сипатын сақтап келді" деп жазды. Муаммар Каддафидің 1975 жылы құрылғаннан бастап 2011 жылы Каддафи құлағанға дейін Ливияның ұлттық саясатын анықтаған "Жасыл кітабында" баяндалған Үшінші халықаралық теориясы титоизм мен югославиялық жұмысшылардың өзін-өзі басқаруынан күшті шабыт алып, көптеген ортақ белгілерге ие болды. Титоизм 1940 жылдары Польша (Владислав Гомулка), Венгрия (Ласло Райк, Имре Надь), Болгария (Трайчо Костов), Чехословакия (Владимир Клементис) және Румыния (Лукрециу Петреску) сияқты коммунистік партияларға ықпал етті.

Titoism has been perceived very differently by international figures. During Stalin's lifetime, the Soviet Union and Eastern Bloc countries reacted against Titoism with aggressive hostility. Participants in alleged Titoist conspiracies, such as the GDR historian Walter Markov, were subjected to reprisals, and some were even put through staged show trials that ended with death sentences, such as the Rajk trial in Budapest in 1949 or the Slánský trial in Prague in 1952. About forty important trials against "Titoists" took place during the Informbiro period, in addition to persecution, arrest and deportation of thousands of less prominent individuals who were presumed to hold pro Yugoslav sympathies. In France, the Cominform ordered the central committee of the French Communist Party to condemn "Titoism" in 1948 With prominent members such as fr writing of the need to hunt down "Titoist spies" within the party. After Stalin's death, the Soviet conspiracy theories around Titoism subsided but continued. In the mid 1950s, Yugoslavia and the Soviet Union temporarily reconciled. Nevertheless, Titoism was generally condemned as revisionism in the Eastern bloc. In Marxist circles in the West, Titoism was considered a form of Western socialism alongside Eurocommunism, which was appreciated by left wing intellectuals who were breaking away from the Soviet line in the 1960s. In the 1960s, political scientists understood Titoist state narrative as a form of socialist patriotism. Historian Adam Ulam was more critical of Titoism and writes that Titoism has always "retained its (albeit mild) totalitarian one party character". Muammar Gaddafi's Third International Theory, outlined in his Green Book which informed Libyan national policy from its formation in 1975 until Gaddafi's downfall in 2011, was heavily inspired by and shared many similarities with Titoism and Yugoslav workers' self management. Titoism gained influence in the communist parties in the 1940s, including Poland (Władysław Gomułka), Hungary (László Rajk, Imre Nagy), Bulgaria (Traicho Kostov), Czechoslovakia (Vladimír Clementis), and Romania (Lucrețiu Pătrășcanu).