Кіріспе

Фирманың құнды өнімді жеткізуге арналған қызметтер жиынтығы.

Құндылық тізбегі – бұл кәсіпорынның немесе фирманың соңғы тұтынушыға құнды тауарлар мен қызметтерді жеткізу үшін орындайтын қызметтердің тізбегі. Бұл ұғым бизнес-менеджмент саласынан шыққан және алғаш рет Майкл Портер 1985 жылы жариялаған «Бәсекеге қабілетті артықшылық: жоғары өнімділікті құру және сақтау» атты бестселлерінде сипаттаған. [Портердің құндылық тізбегі] идеясы ұйымдарды процестік тұрғыдан қарастыруға негізделген, яғни өндіріс (немесе қызмет көрсету) ұйымын кірістері, трансформация процестері және нәтижелері бар ішкі жүйелерден тұратын жүйе ретінде қарастыруға негізделген. Кірістер, трансформация процестері және нәтижелер ақша, еңбек, материалдар, жабдықтар, ғимараттар, жер, басқару және әкімшілдік сияқты ресурстарды алу және пайдалануды қамтиды. Құндылық тізбегіндегі қызметтердің қалай орындалуы шығындарды анықтайды және пайдаға әсер етеді. ЭЫДҰ Бас хатшысының сөзіне сәйкес, 1990 жылдардың соңында жаһандық құндылық тізбегінің (ЖҚТ) пайда болуы халықаралық инвестициялар мен сауда ландшафтында үдемелі өзгерістерге ықпал етті, бұл үкіметтерге де, кәсіпорындарға да, бизнес бөлімшелеріне де, компанияға да елеулі әсер етті. Портер компания деңгейіндегі талдаулар бизнес-бөлімшелер деңгейінде ғана көрінетін бәсекеге қабілеттіліктің кейбір көздерін жасыруы мүмкін деп алаңдайды. Өнімдер белгілі бір ретпен қызметтер тізбегінен өтеді және әрбір қызметте өнімге құндылық қосылады. Қызметтер тізбегі өнімдерге барлық қызметтердің қосылған құнының жиынтысынан артық құндылық береді.

Қосымша іс-шаралар

Қосымша қызметтерді пайдалану негізгі қызметтерді тиімдірек етуге көмектеседі. Төрт қолдау қызметінің кез келгенін арттыру кем дегенде бір негізгі қызметтің тиімді жұмыс істеуіне жағдай жасайды. Инфрақұрылым: есептеу, құқықтық, қаржы, бақылау, жаңалықтармен байланыс, сапаны қамтамасыз ету және жалпы (стратегиялық) басқару сияқты қызметтерден тұрады. Технологиялық даму: жабдық, аппараттық құрал, бағдарламалық жасақтама, процедуралар және техникалық білімді қамтиды, олар компанияның кіріс ресурстарын (шикізатты) өнімге (дайын өнімге) айналдыруға мүмкіндік береді. Адам ресурстарын басқару: жұмысқа қабылдау, жұмысқа орналастыру, оқыту, дамыту, еңбекақы төлеу және (қажет болған жағдайда) қызметкерлерді босатумен байланысты барлық іс-шараларды қамтиды. Сатып алу: сырт көздерден тауарлар, қызметтер немесе жұмыстарды сатып алу. Бұл сала компанияға сатып алу туралы шешімдер қабылдауға да мүмкіндік береді.

Виртуалды құндылық тізбегі

Джон Свиокла мен Джеффри Рейпорт жасаған виртуалды құндылық тізбегі – кеңейтілген кәсіпорында құндылықты қалыптастыратын ақпараттық қызметтердің таралуын сипаттайтын бизнес-модель. Бұл құндылық тізбегі провайдер ұсынған контенттен басталады, ол ақпараттық инфрақұрылым арқылы таратылып, қолдауға ие болады; одан кейін контекст провайдері нақты клиенттермен өзара әрекеттесуді қамтамасыз етеді. Ол дәстүрлі компаниялардың материалдық құндылық тізбегін – сатып алу, өндіріс, тарату және сату процестерін қолдайды.

Өнеркәсіп деңгейі

Өнеркәсіптік құндылық тізбегі – шикізаттардан бастап дайын өнімді (немесе қызметтерді) жеткізумен аяқталатын тауар өндірісіне қатысты әртүрлі процестердің физикалық бейнесі (оны жеткізу тізбегі деп те атайды). Ол әр өндіріс кезеңінде (байланыс деңгейінде) құндылық қосылу принципіне негізделген. Жеке кезеңдердегі қосылған құнның жалпы сомасы – жалпы құнды құрайды. Француз физиократтарының «Экономикалық кестесі» құндылық тізбегінің ең алғашқы мысалдарының бірі болып саналады. 1950 жылдары жарияланған Василий Леонтьевтің кіріс-шығыс кестелері АҚШ экономикасындағы салалық құндылық тізбектерінің әрбір буынының салыстырмалы маңыздылығын бағалауға мүмкіндік береді.

Шекарааралық / аймақаралық құндылық тізбектері

Көптеген жағдайда көпұлттық кәсіпорындар (МҰК) әлемдік құндылық тізбектерін дамытып, шетелге инвестиция салып, ішкі нарықтағы қалған қызметтеріне маңызды қолдау көрсететін еншілес компаниялар құрды. Тиімділікті арттыру және пайданы оңтайландыру үшін көпұлттық кәсіпорындар "зерттеу, әзірлеу, жобалау, құрастыру, бөлшектер өндіру, маркетинг және бренд құру" қызметтерін әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізеді. МҰК еңбекке көп күш жұмысатын қызметтерді, мысалы, Қытай мен Мексикаға, ең төмен еңбекақысы бар елдерге көшіреді. (Өнеркәсіптік) даму контекстінде ғаламдық құндылық тізбектерін талдау тұжырымдамалары алғаш рет 1990 жылдары енгізілді (Gereffi және басқалар) және Әлемдік банк, ЮНКТАД, ЭЫДҰ және басқалар даму саясатына біртіндеп кіріктірді. Құндылық тізбегін талдау даму секторында да құндылық тізбегі бойымен жаңарту арқылы кедейлікті азайту стратегиясын анықтау құралы ретінде қолданылды. Экспортқа бағытталған саудамен байланысты болғанымен, даму саласының мамандары халықаралық тізбектерден өзге ұлттық және аймақтық тізбектерді дамытудың маңыздылығын атап көрсетті. Мысалы, жартылай құрғақ тропикалық аймақтардағы Халықаралық дақылдар зерттеу институты (ICRISAT) Үндістанда биоотын өнімі ретінде тәтті соргоның құндылық тізбесін күшейтуді зерттеді. Оның мақсаты – ауылдық кедейлердің табысын арттыратын, азық-түлік және мал азығының қауіпсіздігінен бас тартпай, қоршаған ортаны қорғап, этанол өндірудің тұрақты жолын ұсыну.

Маңыздылығы

Құндылық тізбегі стратегиялық жоспарлау үшін қуатты талдау құралы ретінде басқару ой-өрісінің алдыңғы қатарына жылдам енді. Келесі он жылда дамыған құндылық ағыны картасы (value stream mapping) – бірнеше функцияны біріктіретін процесс, 1990-жылдардың басында біршама табысқа жетті. Құндылық тізбегі тұжырымдамасы жеке компаниялардан асып, бүкіл жеткізу тізбектері мен тарату желілеріне де қолданыла алады. Тауарлар мен қызметтердің қосындысын соңғы тұтынушыға жеткізу үшін әрқайсысы өз құндылық тізбегін басқаратын түрлі экономикалық факторлар жұмылдырылады. Осы жергілікті құндылық тізбектерінің салалық деңгейдегі үйлесімді өзара әрекеттесуі кеңейтілген құндылық тізбегін құрайды, ол кейде жаһандық сипатқа ие. Портер осы үлкен, өзара байланысты құндылық тізбегі жүйесін "құндылық жүйесі" деп атайды. Құндылық жүйесіне компанияның жеткізушілері (олардың жеткізушілерінің тізбегі бойымен), компанияның өзі, компанияның тарату арналары және компанияның сатып алушылары (сондай-ақ олардың өнімдерін сатып алушылар және т.б.) кіреді. Тізбек бойымен туындаған құндыны иелену – көптеген басқару стратегияларының жаңа тәсілі. Мысалы, өндіруші көлік шығындарын азайту үшін өз бөлшектерін жеткізушілерді құрастыру зауытының жанына орналастыруы мүмкін. Құндылық тізбегі бойымен ақпараттың жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға ағынын пайдаланып, компаниялар делдалдарды айналып өтіп, жаңа бизнес-модельдер құруға немесе өздерінің құндылық жүйесін жақсартуға тырысуы мүмкін.

СОКР

Жеткізу тізбегі кеңесі – 700-ден астам мүше компания, үкіметтік, академиялық және консалтингтік топтардың соңғы 10 жылда қатысуымен жұмыс істейтін жаһандық сауда консорциумы. Ол Жеткізу тізбегі операциялары анықтамасын (SCOR) басқарады, бұл жоспарлау, сатып алу, өндіріс, тапсырыс басқару, логистика, қайтару және бөлшек сауданы қамтитын Жеткізу тізбегі үшін де-факто әмбебап анықтамалық модель болып табылады. Сондай-ақ, өнім және қызмет дизайны, оның ішінде жобалауды жоспарлау, зерттеу, прототиптеу, интеграциялау, іске қосу және қайта қарау, сондай-ақ CRM, сатуды қолдау, сату және келісімшарттарды басқару да кіреді, бұл шаралар Портердің жүйесімен үйлесімді. SCOR жүйесі жүздеген компаниялармен қатар ұлттық ұйымдар тарапынан да бизнес-сыныптық стандарт ретінде қабылданды. АҚШ Қорғаныс министрлігі жаңадан іске қосылған Дизайн тізбегі операциялары анықтамалық (DCOR) жүйесін өнім дизайны үшін стандарт ретінде қабылдап, оның даму процестерін басқару үшін пайдаланады. Процесс элементтерінен өзге, бұл анықтамалық жүйелер Портер моделімен сәйкес келетін стандартты процесс көрсеткіштерінің кең деректер базасын, сондай-ақ процесс орындау үшін үнемі зерттеулер жүргізілетін, универсалды ең жақсы тәжірибелердің үлкен базасын қамтиды.