Кіріспе

Василий Никитич Митрохин (Васи́лий Ники́тич Митро́хин; 3 наурыз 1922 – 23 қаңтар 2004) – Кеңес Одағының сыртқы барлау қызметінің, КГБ-ның Бірінші бас дирекциясының жетекші және аға мұрағатшысы. 1992 жылы Ригадағы британдық елшілікке КГБ файлдарының көшірмелері деп саналатын өзінің жазбаларының үлкен жинағын тапсырғаннан кейін Ұлыбританияға қашқан. Бұл жинақ Митрохин мұрағаты деп белгілі болды. Ол Кристофер Эндрюмен бірлесіп «Митрохин мұрағаты: Еуропа мен Батыстағы КГБ» атты кітаптың авторы болды, кітапта мұрағат материалдарының көшірмелеріне негізделген Кеңес барлау операциялары туралы кеңінен мәлімет берілген. Екінші том, «Митрохин мұрағаты II: КГБ әлемде», 2005 жылы, Митрохин қайтыс болғаннан кейін жарық көрді.

Білім

Митрохин Орталық Ресейде, Рязань облысының Юрасово ауылында дүниеге келген. Мектепті бітіргеннен кейін артиллерия училищесіне түсіп, сосын Қазақ КСР-індегі университетті тарих және құқық мамандықтары бойынша бітірген.

Әскери

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Митрохин Украина КСР-інің Харьков қаласындағы прокуратурада жұмыс істеді. 1948 жылы ол МГБ-ға шетелдік барлау офицері ретінде қабылданды. Оның алғашқы шетелдік тағайындамасы 1952 жылы болды. 1950 жылдары ол шетелде түрлі жасырын тапсырмалар орындады. Мысалы, 1956 жылы ол Австралияда өткен Олимпиада ойындарына кеңес командасымен бірге қатысты. Бірақ сол жылдың аяғында, ол бір операциялық тапсырманы қате басқарғандықтан, жедел жұмыстардан КГБ-ның Бірінші Бас басқармасының архивіне ауыстырылды және енді ешқашан далада жұмыс істемейтінін естіді.

Көңіліңіз қалды

Митрохин кейде өзінің көңілінің толуының басталуын Никита Хрущевтің Кеңес Одағы Коммунистік партиясының съезінде Иосиф Сталинді айыптаған танымал сөзімен байланыстыратын, бірақ ол бұған дейін де күмәнданып жүрген сияқты. Ол жылдар бойы BBC және "Америка дауысы" радиостанцияларының хабарларын тыңдап, олардың хабарлары мен партиялық үгіт арасындағы үлкен айырмашылықты байқаған. Дегенмен, ол мұрағаттарды зерттеген кезде КГБ-ның кеңес халқына жүйелі түрде жасаған репрессиясы туралы білгенде қатты таңқалды. "Мен мұндай жамандыққа сене алмадым", - деп есіне алды ол. "Бәрі жоспарланған, дайындалған, алдын ала ойластырылған. Мен оқыған нәрселерден қатты қорқып қалдым". 1972-1984 жылдары ол Бірінші Бас Басқарма мұрағатын Лубянкадан Ясеневодағы КГБ-ның жаңа бас штабына көшіруді қадағалады. Осы процесте ол мұрағаттан құжаттардың қолмен көшірмелерін жасап, өте егжей-тегжейлі жазбалар алды. 1985 жылы ол зейнетке шықты.

Қатысушыдан шығу

Кеңес дәуірінде Митрохин батыс елдерінің барлау қызметтерімен байланыс орнатуға ұмтылмады. 1991 жылы КСРО тарағаннан кейін ол Латвияға архивтен алынған материалдардың көшірмелерімен барды және Ригадағы АҚШ елшілігіне кірді. Орталық барлау агенттігінің қызметкерлері оған сенімсіздікпен қарады, көшірілген құжаттар жасалған болуы мүмкін деген шешімге келді. Одан кейін ол британдық елшілікке барып, ондағы жас дипломат оның мүмкіндігін байқады. Бір айдан соң, құпия барлау қызметінің (MI6) өкілдерімен тағы бір кездесуден кейін, оның үйінен 1930 жылдарға дейінгі операцияларды қамтитын 25 000 беттік құжаттар табылып алынды. Ол және оның отбасы Ұлыбританияға шығарылып кетті, тіпті Ельциннің Ресей билігі құпия қызметкерлердің немесе олардың отбасы мүшелерінің шетелге еркін саяхаттауына бөгет қоймады. 1997 жылы өзінің қызметі туралы кітап жариялауға тырысқаны үшін түрмеге қамалған MI6 офицері Ричард Томлинсон дачаның едені астындағы контейнерлерден құжаттарды алып шығуға қатысқандардың бірі болды.