Уильям Ричард Моррис: Автоөндіруші, қайырымдастықшы және саяси көзқарастары

Кіріспе

Ағылшын мотор өндірушісі және қайырымдылық жасаушы (1877–1963)

Уильям Ричард Моррис, Виконт Нуффилд, (10 қазан 1877 – 22 тамыз 1963), – ағылшын мотор өндірушісі және қайырымдылық жасаушы. Ол Morris Motors Limited компаниясын құрған және Nuffield Foundation, Nuffield Trust және Оксфордтағы Nuffield College негізін қалаушы ретінде танымал. Сонымен қатар, BUPA президенті ретінде қазіргі Nuffield Health құруға қатысқан. Ол өзінің атағын Оксфордширдегі Нюфилд ауылынан алған, онда ол тұрған. Бастапқыда Morris Motors Оксфордтың жергілікті жұмыс күшіне көп тәуелді болды, ал Уильям Моррис қаладағы ең ірі жұмыс берушіге айналды. Алайда, 1920-1930 жылдары Оксфордта үлкен өсім мен халық санының артуы байқалды, себебі Моррис зауыттарында жұмыс іздеу үшін Ұлыбританияның депрессиялық аймақтарынан көптеген жұмыссыздар келді. Бұл кезең Моррис зауыттарындағы төмен жалақы мен нашар еңбек жағдайларына қарсы наразылық білдіретін жиі кәсіподақ әрекеттерімен еректелді. Моррис зауытындағы алғашқы сәтті ереуіл 1934 жылы Коммунистік партия белсендісі Эбэ Лазарус басшылығымен, жергілікті Еңбек партиясы белсенділерінің қолдауымен жүзеге асты. Уильям Моррис саяси тұрғыдан кәсіподақтарға қарсы, антисемит болған және Освальд Мосли мен британдық фашизмнің негізгі қаржы демеушісі болды. Моррис Мослиге антисемиттік «Акция» газетін қаржыландыру үшін 35 000 фунт стерлинг, ал 1930 жылы Мослидің фашистік «Жаңа партиясын» қаржыландыру үшін 50 000 фунт стерлинг берді, ол кейін Британдық фашистер одағына енді. Моррис еврейге қарсы басылымдарға жазылған және оның жеке құжаттарында Англия үкіметін еврейлер басқарады деген сенімін толыққанды көрсеткен. Морристің жеке саяси нанымына қарамастан, оның зауыттарында жұмыс істейтін жұмысшылар 1930 жылдары Оксфордта солшыл саяси белсенділіктің күшеюіне үлкен үлес қосты.

Өмірбаян

Моррис 1877 жылы Англияның Ворчестер қаласындағы Comer Gardens ауданындағы 47 Comer Gardens мекенжайында, қала орталығынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 3 километр жерде дүниеге келді. Ол Фредерик Моррис пен оның әйелі Эмили Энннің ұлы, Эмили Энн Ричард Пэтердің қызы болған. Ол үш жасқа толғанда отбасы Оксфорд қаласындағы 16 Джеймс-стрит мекенжайына көшті.

Автомобиль өндірісіне дейін

Уильям Моррис 15 жасында мектепті бітірген соң, жергілікті велосипед сатушы мен жөндеушіге шәкірт болып жұмысқа орналасты. Тоғыз айдан кейін, жұмыс беруші жалақыны көтеруден бас тартқаннан кейін, 16 жасында ол ата-анасының үйінің артқы жағындағы сарайда велосипед жөндеу бизнесін ашты. Бұл бизнес сәтті болғандықтан, ол 48-ші Хай-стритте дүкен ашып, велосипедтерді құрастырумен қатар жөндеуді де бастады, өнімдерін алтын түсті велосипед дөңгелегімен және "Моррис" деген жазумен белгіледі. Моррис өзі жасаған машиналарымен Лондонның оңтүстігіне дейін жарысқа қатысты. Ол өзін бір қашықтыққа немесе уақытқа шектемеді, бір кезде Оксфорд (қала және округ), Беркшир және Бэкингемширде бірден елу мильге дейінгі қашықтықтағы жарыстарда чемпион атанды. 1901 жылы ол мотоциклдермен жұмыс істей бастады, "Morris Motor Cycle" модельін жобалады, ал 1902 жылы Лонгволл-стритте велосипедтерді жөндеу үшін ғимараттар сатып алды, такси қызметі ұйымдастырды, сондай-ақ машиналарды сатты, жөндеді және жалға берді. Ол Arrol Johnston, Belsize, Humber, Hupmobile, Singer, Standard және Wolseley автомобильдерінің агенті болды. 1910 жылы Лонгволл-стритте жаңа ғимарат салып, жергілікті газет оны "Оксфорд мотор сарайы" деп сипаттады, бизнесінің атын "Оксфорд гаражынан" "Моррис гаражына" өзгертті, тіпті Куин-стритте қосымша үй-жайлар алуға да мұқтаж болды.

1920-ші жылдардағы автокөлік өндірісі

1912 жылы ол "bullnose" Моррис атты автомобильді жобалап, сатып алынған бөлшектерді (оның ішінде АҚШ-тан әкелінген қозғалтқыштар мен осьтерді) пайдаланып, Оксфордтың Каулидегі бұрынғы әскери оқу орталығында құрастыруға кірісті. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, жаңа ғана ашылған автомобиль зауыты көбінесе қару-жарақ өндірісіне жұмсалды – Солтүстік теңіз миналық даласы үшін 50 000 мина тартқышын қоса алғанда. Бірақ 1919 жылы автомобиль өндірісі қайта жанданып, сол жылы 400 машинадан 1925 жылы 56 000-ға дейін өсті. Моррис Генри Фордтың көлемді өндіріс әдістерін Ұлыбританияға енгізуде алғашқы болып табылды. 1919–1925 жылдар аралығында ол Оксфордтағы зауыттарға қоса Абингдон, Бирмингем және Суиндон қалаларында да зауыттар салды. 1927 жылдың ақпан айында, өзінің негізін қалаушысы Герберт Остинмен бәсекелесіп, банкрот болған Wolseley Motors Limited компаниясының активтері үшін 730 000 фунт төледі, ол оның жеке меншігіне өтті. Wolseley сол кезде жоғары орналасқан кәмшафтты 8 ат күші бар автомобильді жетілдіріп жатқан еді, ол 1928 жылы алғашқы Morris Minor ретінде таныстырылды. 1929 жылы шығарылған MG Midget моделі Minor негізінде жасалған. Негізгі бөлшектерді жеткізушілер қиындыққа тап болғанда, ол оларды өз қаражатымен сатып алатын. Оның американдық қозғалтқыштары енді Ковентридегі Hotchkiss компаниясы үшін лицензия бойынша өндірілді. 1923 жылы олар өндірісті кеңейтуге келмейтін болғандықтан, Моррис олардың бизнесін сатып алып, оны Morris Engines Limited деп атады. Кейіннен ол Morris Motors компаниясына сатылғанда, Morris Engines бөлімшесіне айналды. Сол сияқты, артқы ось өндіруші E. G. Wrigley and Company қаржылық қиындыққа тап болғанда, ол оны сатып алып, кеңейтілген жүк көлігі мен автобус ұсынысын жасау үшін Morris Commercial Cars Limited ретінде қайта құрды. Осы саясатты ұстана отырып, ол 1926 жылы SU карбюраторларын өндіруші компанияны сатып алды. Америкалық толық металл кузовтарға әсерленген ол Budd Corporation компаниясының Эдвард Г. Бадтымен бірлесіп Pressed Steel Company деген бірлескен кәсіпорын құруға көндірді, олар 1926 жылы Морристің зауытына қарсы Каулиде үлкен зауыт салып, оны байланыстыратын көпір тұрғызды. Сол сәтте екі бизнес магнаты да өздеріне тең келгендерін тапты. Ақырында 1930 жылы Жоғарғы сот олардың келіспеушіліктерін аяқтап, Морристі өзінің және әріптестерінің Pressed Steel кеңесінің құрамынан шығуға және барлық Morris үлестерін беруге міндеттеді, соның салдарынан Моррис осы кәсіпорнына салған барлық капиталын жоғалтты.

In 1912 he designed a car, the "bullnose" Morris and using bought in components (including engines and axles from USA) began to build them at a disused military training college in Cowley, Oxford. The outbreak of World War I saw the nascent car factory largely given over to the production of munitions—including 50,000 minesinkers for the North Sea Minefield—but in 1919 car production revived rising from 400 cars in that year to 56,000 in 1925. Morris pioneered the introduction to the United Kingdom of Henry Ford's techniques of mass production. During the period 1919–1925 he built or purchased factories at Abingdon, Birmingham and Swindon to add to those in Oxford. In February 1927, in competition against—amongst others—its creator, Herbert Austin, Morris paid £730,000 for the assets of the collapsed Wolseley Motors Limited which became his personal property. Wolseley were at this stage in fairly advanced development of an overhead camshaft 8 hp car, which he launched as the first Morris Minor in 1928. The original MG Midget, launched in 1929, was based on the Minor. When major component suppliers had difficulties he purchased them on his own account. His American engines were now made under licence for him by Hotchkiss in Coventry. When in 1923 they were unwilling to expand production Morris bought their business and called it Morris Engines Limited. It would become Morris engines branch when he later sold it to Morris Motors. Again when back axle manufacturer E. G. Wrigley and Company ran into financial difficulties he bought and reconstituted it as Morris Commercial Cars Limited to manufacture an expanded truck and bus offering. Following the same policy he bought the manufacturer of SU Carburettors in 1926. Impressed by American all steel bodies he persuaded Edward G Budd of Budd Corporation to enter a joint venture with him called Pressed Steel Company which erected their large factory at Cowley opposite Morris's own and with a connecting bridge in 1926. At that point the two business tycoons had each met their match. Eventually in 1930 the High Court ended their disagreements by obliging Morris to surrender his and his colleagues' membership of the Pressed Steel board and all Morris holdings and Morris lost all the capital he had invested in the venture.

Автомобиль өндірісі 1930-шы жылдар

Моррис "өз дәуірінің ең танымал өнеркәсіпшісі" болды. 1938 жылғы Жаңа жыл күні ол виконт Нюфилд титулымен марапатталды. 1938 жылдың қыркүйегінде ол банкротқа ұшыраған "Райли (Ковентри)" және "Автовия" компанияларын Райли отбасынан сатып алып, "Morris Motors Limited" компаниясына өткізді. 1935 жылы ол "Morris Motors Limited" компаниясының портфеліне "Wolseley Motors Limited" жеке инвестициясын қосты. Моррис ұйымының орнына Барон Нюфилд атанғаннан кейін, оның барлық жекеменшік кәсіпорындары "Нюфилд ұйымы" деп атала бастады. Аталған екі топтың да заңдық мәні болған жоқ.

1934 жылғы фабрикалық ереуіл

1934 жылдың шілдесінде "Моррис" зауытында шамамен 180 жұмысшының "күрт жұмыс тоқтауы" деп тарихта жазылған ереуіл болды. Жұмысшылардың нақты талаптары болмаса да, олардың жұмыстан кету себептері төмен жалақыдан нашар жұмыс жағдайларына дейін әртүрлі болды. Бұл оқиғада кейіннен Оксфорд жұмысшылары арасындағы маңызды саяси тұлғаға айналған адам да қатысты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Супермарин Спитфайр – техникалық жағынан жетілдірілген ұшақ болатын. 1936 жылғы наурыз айында Әуе министрлігі тапсырыс бергенімен, 1938 жылдың басына дейін бірде-бір ұшақ жасалмады. Лорд Наффилд өзінің және оның Моррис ұйымының тәжірибесін ұсынды, сондай-ақ Касл-Бромвичте үлкен жаңа зауытты жобалауға және салуға өз өнеркәсіптік жоспарлау идеяларымен келісімділік берді, елдегі басқа кез келген зауыттан төрт есе көп ұшақ шығаратынын мәлімдеді. Қазынашылық бастапқыда жобаның дизайны мен шығындарына оның бақылауына қатысты алаңдаушылықтарынан туындап, бұл идеяға қарсы болды, бірақ үлкен "Наффилд жобасы" Әуе хатшысымен 1.125 миллион фунт стерлинг сомасында мақұлданды, ал Моррис, енді Наффилд, оған жауапкершілік жүктеледі. Бір жыл ішінде, зауыт әлі салынып бітпеген кезде, шығын негізінен құрылыс алаңы мен дизайнының үнемі өзгеруіне байланысты 4,15 миллион фунтқа дейін өсті. Наффилд аптасына 60 Spitfire шығара алатынын мәлімдеген еді, бірақ 1940 жылдың мамыр айында, Франция шайқасының қақпасында, Касл-Бромвичте бірде-бір Spitfire жасалмады. Сол айда лорд Бивербрук барлық ұшақ өндірісіне жетекшілік етті, Наффилд жұмыстан босатылды, ал зауыт Supermarine компаниясының бас компаниясы Vickers-ке берілді. Vickers мұндай шатас құрылыс бағдарламасын мұра етті, тіпті 1942 жылға дейін құрылыс жұмыстары жалғасып жатты және жобаның есебіне 1944 жылдың наурызына дейін Қазынашылық қол қоймады. 1942 жылы Vickers негізгі ғимараттың кірпіш қабырғаларындағы жарықтарды анықтады, себебі құрылыстың әртүрлі кезеңдерінде қолданылған әртүрлі кірпіш түрлері әртүрлі деформацияға ұшырады. Бұл сәтсіздіктің салдарынан 1941 жылы Наффилд Дороте Мартин (Дороте Пуллинджер) өзінің соғыс жұмысы бойынша кеңес беру үшін ұйымына шақырды.

Жеке өмірі мен қайырымдылығы

Моррис 1903 жылғы 9 сәуірде Элизабет Анстиге үйленді. Олардың балалары болмады, және ол өзінің байлығының көп бөлігін қайырымдылыққа жұмсады. 1937 жылы ол Оксфордта Нуфилд колледжін құрды, бұл аспирантураға арналған және университеттегі алғашқы аралас білім беретін колледж болды. 1937 жылы ол Теңіз кадеттері корпусын кеңейтуге 50 000 фунт стерлинг бөлді, ал Бирмингем университетіне циклотрон орналастыру үшін Нуфилд ғимараты үшін 60 000 фунт стерлинг сыйлады. 1938 жылдың желтоқсанында ол өзінің зауытында жасалған темір өкпені (көру үшін екі респиратор) Ұлыбритания мен Доминиондағы кез келген ауруханаға сұрағандарға беруге ұсынды; 1700-нен астам таратылды. Сондай-ақ, ол 1943 жылы білім беруді және әлеуметтік әл-ауқатты жақсарту мақсатында 10 миллион фунт стерлингтік қаржымен Нуфилд қорын құрды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның бұрынғы Оксфордширдегі үйі, Нуфилд Плейс және оның барлық мүлігі Нуфилд колледжіне өтті, ол оны шектеулі түрде жұртшылыққа ашты. Сату туралы әңгіме болғанымен, ол Ұлттық трастқа берілді және тұрақты түрде жұртшылыққа ашық. Ол сондай-ақ Оксфорд автобус мұражайындағы Моррис моторлар мұражайында еске алынды. Моррис Ковентри университетінде, Лондондағы Гай ауруханасында және Саутгемптон университетіндегі театрдың ғимаратымен де аталады. Солтүстік Оксфордтағы Леди Нуфилд күтім үйі оның әйелінің құрметіне аталған. Оның Джеймс көшесіндегі үйіне еске алу тақтасы орнатылды. Ол 1963 жылдың тамызында 85 жасында қайтыс болды. Барондық атағы мен екі жұрлық атағы оның баласы болмағандықтан онымен бірге жойылды. Ол кремацияланды, оның күлі әйелінің қабірінің жанында, Нуфилд шіркеуінің ауласында жатыр.

Антисемитизм және фашизмді қолдау

Тарихшылар Уильям Морристі саяси тұрғыдан кәсіби одақтарға қарсы және антисемит деп сипаттады, көбінесе ол Освальд Мосли мен британдық фашизмнің маңызды қаржы демеушісі болғандығын атап көрсетеді. Британдық фашизм тарихшысы Дейв Рентон Уильям Морристі Освальд Мослидің фашистік қозғалысын қолдаған бай демеушінің "ең көрнекті мысалы" деп сипаттайды. Морристің жеке саяси нанымына қарамастан, оның фабрикаларындағы жұмысшылар, төмен жалақы мен қатал еңбек жағдайларына қарсы ұйымдасып, 1930-шы жылдары Оксфордта солшыл саяси белсенділіктің толқынына жол ашты.

Ұшып әкетуге әрекет

1938 жылдың мамыр айында сериялық шантажшы Патрик Тюэллман Морристі 100 000 фунт көлемінде талап етумен ұрлап алуға тырысты. Бірақ Тюэллманның жоспарын Оксфорд қалалық полициясына жеткізген әріптесі болды. Полиция Морристі хабардар етіп, Тюэллманды ұстау жоспарын жасады. Моррис дайындықтарға ерекше қызығушылық танытып, барлық отырысқа қатысуды талап етті. 28 мамырда полиция Каулиде Тюэллманды көлігінде тоқтатты. Полиция қызметкерлері одан екі автоматты тапанша, оқ-дәрі және жасыру құралдары тапты. Бірмингемдегі сот Тюэллманды соттады және 22 шілдеде оны кінәлі деп үкім шығарды. Ол жеті жылға бас бостандығынан айырылды.