Кіріспе

Успенский соборы (Успенский соборы), Аспанға көтерілу соборы немесе Құдай шешесінің Успенский соборы деп те аталады, – орыс православие шіркеуі, Құдай шешесінің ұйықтауына арналған. Ол Ресейдің Мәскеу Кремлінің собор алаңының солтүстік жағында орналасқан, мұнда тар көше солтүстік жағын Патриарх сарайынан және Он екі апостол шіркеуінен бөліп тұрады. Оңтүстік-батысында, сондай-ақ шіркеуден тар жолмен бөлінген, Фацеттер сарайы орналасқан. Собор Мәскеулік Ресейдің ана шіркеуі саналады. Собор алғаш рет 1326 жылы Иван I тұсында тастан салынған. Собор 1475 және 1479 жылдар аралығында Ұлы князь Иван III-нің бұйрығымен итальяндық сәулетші Аристотель Фиораванти жобасы бойынша қайта салынған. 1547 жылдан 1896 жылға дейін осы жерде Ресей монархтарының тәж кигізу рәсімі өтті. Бұдан өзге, собор Ресей православие шіркеуінің көптеген Мәскеу митрополиттері мен патриархтарының жерленген орны болып табылады; ол сонымен қатар Мәскеу Кремлі музейлерінің құрамына кіреді.

Ерте тарих

1968 жылы жүргізілген археологиялық зерттеулер қазіргі собордың орны ортағасырлық зират болғанын көрсетті, бұл 12 ғасырда осы жерде ағаш шіркеу болған деген гипотезаны растады. Оның орнына 1326 жыл шамасында салынған әктас құрылысы келді, ол тарихи құжаттарда айтылған. 14 ғасырда митрополит Петр Иван I (Иван Калита) Мәскеуде Құдай анаға (Бақытты Мариямға) собор салуға көндірді, бұл Владимир қаласындағы Ұйықтаған Ана соборы сияқты болуы керек еді. Собордың құрылысы 1326 жылдың 4 тамызында басталды және 1327 жылдың 4 тамызында аяқталып, киеленді. Сол кезде Мәскеу Владимир-Суздаль княздығының астанасы болды. 15 ғасырдың соңына қарай ескі собор тозығы жетіп, 1472 жылы москвалық сәулетшілер Крывцов пен Мышкин жаңа собор салуға кірісті. Екі жыл өткен соң, 1474 жылдың мамыр айында, құрылыс аяқталуға жақын тұрғанда жер сілкінісі салдарынан құлап кетті.

Қазіргі құрылым

Апаттан кейін Иван III Италияның Болонья қаласынан белгілі сәулетші және инженер Аристотель Фиоравантиді Мәскеуге шақырып, оған орыс сәулеті дәстүрінде соборды бастапқыдан жобалау міндетін тапсырды. Владимирдегі Успен соборы қайтадан ғимараттың үлгісі ретінде алынды, сондықтан Фиораванти орыс құрылыс әдістерін оқып үйрену үшін Владимирге сапарлады. Ол Ренессанс рухын және орыс дәстүрін үйлестірген жарық және кең шедеврді жасады. Жаңа собордың негізі 1475 жылы қаланды, ал 1479 жылы митрополит Геронтий жаңа соборды киеледі. Ішкі кеңістігі фрескалармен суреттелді және Владимир Богоматері мен Блахернитса иконаларының ішінде көптеген иконалармен безендірілді. Бес күмбезді (Иса Мәсіх және Төрт Евангелисттің символы) жаңа шіркеудің дизайны зор танымаллыққа ие болды және Ресейдегі көптеген басқа шіркеулер үшін үлгі ретінде пайдаланылды. 1547 жылы осы соборда алғашқы орыс патшасы Иван Қатыгездің тәж кию рәсімі өтті. 1721 жылдан бастап Ресей императорларының тәж кию рәсімдері осы жерде болды. Орыс православие шіркеуінің митрополиттері мен патриархтарының орнатылу рәсімдері де осы соборда өтті, олардың қабірлері осында. Собор тарихында көптеген апаттарды бастан өткерді, оның ішінде 1518, 1547, 1682 және 1737 жылдарғы өрттер, сондай-ақ 1612 жылғы Ұлы қасірет кезінде Польша-Литва одағының әскерлерінің шабуылы. Францияның Ресейді басып алу кезінде ол тоналып, жылқы тұрақты жері ретінде пайдаланылды. 1894-1895 жылдары және 1910-1918 жылдары толыққанды қайта жаңартылды. 1917 жылдың 21 қарашасында соборда Мәскеу митрополиті Тихон (Беллавин) Мәскеу патриархатының қайта жаңартылған алғашқы патриархы болып тағайындалды. Алайда, 1917 жылғы революциядан кейін жаңа большевик үкіметі Мәскеу Кремліндегі барлық шіркеулерді жабылып, соборды мұражайға айналдырды. Владимир Лениннің арнайы рұқсатымен соңғы Пасха (Пасхалық қызмет) 1918 жылы өткізілді. Бұл Пасхалық қызметтің соңғы сәті Павел Кориннің «Руське қоштасу» атты аяқталмаған суретінде бейнеленді. Шіркеудің көптеген құндылықтары Кремльдің қару-жарақ қоймасына көшірілді немесе шетелге сатылды. Ғимарат 1949/50, 1960 және 1978 жылдары жөнделді. 1990 жылы КСРО тарамас бұрын Успен соборы уақытша діни қызметтер үшін шіркеуге қайтарылды. 1991 жылы ол Ресей православие шіркеуіне қайтарылды.

Сәулет

Дормиция соборы – бес апсидасы мен бес күмбезі бар, алты бағаналы алып ғимарат. Ол Владимирдегі Успенский соборының үлгісімен салынған, себебі оның құрылысында жоғары әктасты негізде қаланған әктасты қабырғалар кеңінен қолданылған және үш кемелі, күмбезді крест күмбезі бар шіркеу ретінде жоспарланған. Ол мұқият өңделген ақ тас блоктардан тұрғызылған. Дегенмен, Фиораванти орыс сәулетінде жиі кездесетін консольді күмбездерді пайдаланбады, оның орнына жамбас күмбездер мен көлденең аркаларды енгізді. Ғимараттың жоғарғы бөлігінде ол арнайы жасалған кірпіштерді қолданды, олар стандартты орыс өлшемінен ірілеу келіп, салмақты азайтып, аркалардың сүйеу құрылымдарын жұқарақ етуге мүмкіндік берді. Сондықтан, апсидалардың алдындағы ең шығысқа қарайғы екі бағана орыс дәстүріндегі массивті, тіктөртбұрышты ашық тіреулермен жасалған, ал қалған төртеуі қарапайым коринфтік бағаналар. Осы бағаналардың нәзік пішіні интерьердің жеңіл және кең болуына зор үлес қосады. Ішкі жағындағы әсемдемеде фрескалар басым. Иконостас 1547 жылға дейін салынған, бірақ оның ең жоғарғы екі қабаты 1626 және 1653/1654 жылдары Патриарх Никон тұсында қосылған. Иконостас діни қызметін атқарумен қатар, белгілі бір трофей қабырғасы ретінде де қызмет еткен, себебі орыс патшалары жаулап алған қалалардан әкелген ең маңызды иконаларды өз жинағына қосатын. Ең көне иконалардың бірі – XII ғасырға жататын Әулие Георгийдің бейнесі, 1561 жылы Ұлы Новгородты жаулап алғанда Иван IV патша оны Мәскеуге әкелген. Алайда, орыс православие шіркеуінің ең маңызды иконаларының бірі – 1395 жылдан 1919 жылға дейін соборда сақталған Владимир Богоматері қазір Третьяков галереясында. Собордың оңтүстік кіреберісіне жақын жерде Иван IV-нің (1551) Мономах тағы орналасқан.

Өнер саласында

Собор алдындағы алаң Мусоргскийдің "Борис Годунов" операсындағы әйгілі "Коронация" сахнасының орны болып табылады.