Кіріспе
Англия мен Уэльстің сот жүйесінің басшысы – Англия мен Уэльстің бас судьясы (ағылш. Lady Chief Justice of England and Wales) – Англия мен Уэльстің сот жүйесінің басшысы және Англия мен Уэльстің соттарының президенті. 2005 жылға дейін лорд-бас судья Англия мен Уэльс соттарының екінші ең жоғары судьясы болды, одан жоғары тұрған – әдетте ең жоғары сотта отырған лорд-канцлер. 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заң судьялардың рөлін өзгертіп, Ұлыбритания Жоғарғы Сотының президенті лауазымын құрды және лорд-бас судья мен лорд-канцлердің міндеттерін өзгертті. Лорд-бас судья, әдетте, Апелляциялық соттың Қылмыстық бөлімінің президенті және қылмыстық әділеттің басшысы болып табылады, яғни құқықтық саланың техникалық процестерімен айналысады, бірақ 2005 жылғы Заң бойынша осы лауазымдарға басқа судьяны тағайындай алады. Лорд-канцлер толығымен атқарушылық лауазымға айналды, сот функциясы жойылды. Шотландиядағы эквиваленті – Сессиялық соттың лорд-президенті, ол сонымен қатар Жоғары сот төрелігінің лорд-әкімі лауазымын да атқарады. Солтүстік Ирландиядағы эквиваленті – Солтүстік Ирландияның лорд-бас судьясы, бұл Ирландияның лорд-бас судьясының бөлінгеннен кейінгі жергілікті мұрагері. Сью Карр, Уолтон-он-Хилл баронессасы Карр 2023 жылдың қазанынан бастап бас судья лауазымын атқарып келеді. Ол – бұл лауазымды алғашқы рет иеленген әйел.
The Lady Chief Justice of England and Wales (alternatively Lord Chief Justice when the holder is male) is the head of the judiciary of England and Wales and the president of the courts of England and Wales. Until 2005 the lord chief justice was the second most senior judge of the English and Welsh courts, surpassed by the lord chancellor, who normally sat in the highest court. The Constitutional Reform Act 2005 changed the roles of judges, creating the position of President of the Supreme Court of the United Kingdom and altering the duties of the lord chief justice and the lord chancellor. The lord chief justice ordinarily serves as president of the Criminal Division of the Court of Appeal and head of criminal justice, meaning its technical processes within the legal domain, but under the 2005 Act can appoint another judge to these positions. The lord chancellor became a purely executive office, with no judicial role. The equivalent in Scotland is the lord president of the Court of Session, who also holds the post of lord justice general in the High Court of Justiciary. The equivalent in Northern Ireland is the lord chief justice of Northern Ireland, local successor to the lord chief justice of Ireland of the pre Partition era. Sue Carr, Baroness Carr of Walton on the Hill, has been Lady Chief Justice since October 2023. She is the first female holder of the office.
Тарих
Бастапқыда үш жоғары сот – Корольдік сот, Жалпы өтініштер соты және Қазынашылық сотының әрқайсысының өз бас судьясы болды: Лорд-бас судья, Жалпы өтініштердің бас судьясы және Қазынашылықтың бас бароны. Король (немесе Королева) соты 1234 жылдан бері өмір сүрді. 1268 жылы Корольдік сотқа алғашқы бас судья тағайындалды. 17 ғасырдың басында Эдвард Коук кезінен бастап бас судья бұлжымай "лорд-бас судья" деп аталды. Тек 1875 жылы ғана бұл атақ ресми мәртебеге ие болды. 1875 жылы үш сот Жоғарғы соттың бөлімшелеріне біріктірілді (әр бөлімше басшысы өз лауазымында қалды). 1880 жылы Лорд-бас судья сэр Александр Кокберн мен Бас барон сэр Фицрой Келлидің қазасынан кейін үш бөлімше біріктіріліп, жалғыз бөлімшеге айналды, ал соңғы Жалпы өтініштердің бас судьясы Лорд Колеридж Англияның Лорд-бас судьясы болды. "Және Уэльс" деген қосымша, қазір заңдарда және басқа да құжаттарда кездеседі, ол иеленушінің бастамасымен және ғасырлар бойғы тарихи шындықты бейнелеу мақсатымен Корнхиллдің Лорд Бингемінің қызмет мерзімінде қосылды. Ол бұл лауазымды 1996-2000 жылдар аралығында атқарды.
2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заң
2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заң (CRA) Лорд-бас судьяны Англия мен Уэльс соттарының президенті етіп тағайындады, соның ішінде бұрын Лорд-канцлерге тиесілі болған көптеген өкілеттіктерді де берді. Лорд-бас судья Апелляциялық соттың Қылмыстық бөлімінің президенті қызметін сақтап отырғанмен, CRA Корольдік соттың бас судьясы қызметін бөліп шығарды; осы өзгертілген бас судья қызметін алғаш рет Уорт Матраверстің Лорд Филипс атқарды. CRA бойынша бас судьяны Сот тағайындау комиссиясы шақырган арнайы комитет тағайындайды.
Лорд атағының леди атағына өзгеруі
2023 жылғы 15 маусымда Сью Карр ханымның тағайындалуы жарияланғаннан кейін, титулы Лордтан Ледиге өзгеритіні күтілді, бұл Дам Сиобан Киганның Солтүстік Ирландияның Лорд-бас судьясы лауазымын Леди Бас судьяға ауыстыруымен үйлесімді болды. Бұл болжам 2023 жылғы 27 қыркүйекте Карр тағайындалғанға жақын жаңалықтарда расталды, ол Леди Бас судья атағын таңдады. Карр қызметке кірген кезде, лауазым құрылғаннан бергі алғаш рет Леди Бас судья ретінде ант берді.
Рөлдер мен міндеттер
Лорд-бас судьяның 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңда нақты көрсетілген 400 жеке заңдық міндеті бар. Олар маңызды қылмыстық, азаматтық және отбасылық істерді, соның ішінде апелляциялық істерді қарағанда судья қызметін атқарады, сонымен қатар кең ауқымды әкімшілік міндеттерді де жүзеге асырады. Англия мен Уэльс соттарының президенті ретінде олар сот жүйесінің пікірлерін үкіметке жеткізеді, судьялардың әл-ауқатын және біліктілігін қадағалайды, олардың арасында жұмыстарды бөліп береді. Лорд-канцлермен бірге судьяларға қатысты шағымдарды Сот әрекетін зерттеу кеңсесі арқылы қарауға жауапты. Олар сондай-ақ Соттау кеңесінің, Магистраттар қауымдастығының президенті және Соттық атқарушы кеңесінің, Судьялар кеңесінің төрағасы болып табылады.
Лорд (немесе иегері әйел болған жағдайда Леди) Англияның (кейін Англия мен Уэльс) бас судьялары 1880 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Портрет Лорд-бас судьясы Мерзімі Ескермелер Лорд Колридж 29 қараша 1880 14 маусым 1894† Бұрынғы Бас прокурор 1871–1873 және Жалпы сот өтініштерінің бас судьясы 1873–1880; қызмет барысында қайтыс болды Лорд Рассел Киллоуэн 11 шілде 1894 10 тамыз 1900† Бұрынғы Бас прокурор 1886, 1892–1894; алғашқы католик Лорд-бас судьясы; қызмет барысында қайтыс болды Лорд Альверстоун 24 қазан 1900 21 қазан 1913 Бұрынғы Бас прокурор 1885–1886, 1886–1892, 1895–1900 және 1900 жылы Роллдар шебері; зейнетке шыққаннан кейін 1913 жылы Альверстоун виконты атанды Сер Руфус Исаакс (1914 жылдан бастап Рединг лорды, 1916 жылдан бастап Рединг виконты, 1917 жылдан бастап Рединг графы) 21 қазан 1913 8 наурыз 1921 Бұрынғы Бас прокурор 1910–1913; кейін Үндістанның вице-королі 1921–1925, 1926 жылы Рединг маркизі атанды; алғашқы еврей Лорд-бас судьясы Сер Альфред Лоуренс (1921 жылдың тамызынан бастап Треветин лорды) 15 сәуір 1921 2 наурыз 1922 Сер Гордон Хьюарт (1922 жылдың 24 наурызынан бастап Хьюарт лорды) 8 наурыз 1922 12 қазан 1940 Бұрынғы Бас прокурор 1919–1922; зейнетке шыққаннан кейін 1940 жылы Хьюарт виконты атанды Висконт Кальдекот 14 қазан 1940 23 қаңтар 1946 Бұрынғы Бас прокурор 1928–1929, 1932–1936 және 1939–1940 жылдары Лорд-канцлер Лорд Годдард 23 қаңтар 1946 29 қыркүйек 1958 1944 жылдан бастап заң лорды Лорд Паркер Уэддингтон 29 қыркүйек 1958 20 сәуір 1971 Лорд Уиджери 20 сәуір 1971 15 сәуір 1980 Лорд Лейн 15 сәуір 1980 27 сәуір 1992 1979 жылдан бастап заң лорды Лорд Тейлор Госфорт 27 сәуір 1992 4 маусым 1996 Лорд Бингем Корнхилл 4 маусым 1996 6 маусым 2000 Англия мен Уэльстің алғашқы Лорд-бас судьясы; 1992–1996 жылдары Роллдар шебері; 2000–2008 жылдары Аға заң лорды Лорд Вульф 6 маусым 2000 30 қыркүйек 2005 1992 жылдан бастап заң лорды; 1996 жылдан 2000 жылға дейін Роллдар шебері Лорд Филлипс Уорт Матраверс 30 қыркүйек 2005 1 қазан 2008 1999 жылдан бастап заң лорды; 2000–2005 жылдары Роллдар шебері; кейін 2008–2009 жылдары Аға заң лорды және 2009–2012 жылдары Жоғарғы сот төрағасы Лорд Джадж 1 қазан 2008 30 қыркүйек 2013 2003–2005 жылдары Англия мен Уэльстің бас судьясының орынбасары Лорд Томас Квмгиедд 1 қазан 2013 1 қазан 2017 Лорд Бернет Малдон 2 қазан 2017 30 қыркүйек 2023 Уолтон-он-те-Хилл баронесса Карр 1 қазан 2023 Қазіргі кезде 13 ғасырда рөл құрылғаннан бергі алғашқы әйел Лорд-бас судьясы.