Кіріспе

Қатаха (Cathach), сонымен қатар "Соғысшы" деп те аталады, – 6 ғасырдың аяғында жазылған аралдық псалтирь. Бұл Ирландияда сақталған ең көне қолжазба және әлемдегі екінші ең көне латын псалтирі. Оның куммадахы (қасиетті кітаптарды сақтауға арналған әшекейлі металлдан жасалған қорап немесе қапшық) 11 ғасырдың аяғында жасалған, ал 14 және 16 ғасырларда жөнделген. Бұл киелі нысан О’Дохнайл руының басшыларына, Тир Хонайлдың билеушілеріне тиесілі болған, соғыста оларды біріктіретін шақыру және қорғаушы ретінде саналған.

Тарих

Катах шайқаста рух көтеріп, қорғаушы ретінде қолданылған. Ол Донегал басшыларын қорғап, соғыста жеңіс әкеледі деп есептелген. Шайқас алдында таңдалған монах немесе қасиетті адам (әдетте МакГрорти руымен байланысты және таза ниетте болған) Катах пен куммадх, яғни кітап сандығын мойнына іліп, О’Доннелл руының жауынгерлерінің айналасын күн батысымен үш рет айналып өтетін. О’Доннелл руының де-факто басшысы ретінде қолжазбаны бригадир-генерал Дэниел О’Доннелл (1666–1735) мұра етіп алды және дәстүрлі тарихына сәйкес, егер оны Cinel Conaill руының кез келген мүшесі шайқасқа алып барса, жеңіс әкелетін талисман деп санады. Ол біріншіде Ирландиядағы Вильгельм соғысы кезінде король Джеймс II-ге қызмет етті, ал Лимерик шартынан кейін генерал О’Доннелл Францияға эмиграцияға кетіп, король Людовик XIV-ке ирландиялық бригадада офицер ретінде қызмет етті. Ол Катахты күміс сауытқа салып, Бельгиядағы монастырьға сақтады және өсиетімен оны О’Доннелл руының басшылығын дәлелдей алатын адамға беруді тапсырды. Ирландиялық аббат арқылы ол 1802 жылы Ньюпорт Хаустың 2-ші баронеті сэр Нил О’Доннеллге қайтарылды. Оның ұлы, сэр Ричард Энсли, 1842 жылы осы мұраны Корольдік ирландия академиясына тапсырды. Ол 560–600 жылдар аралығында жазылған, өлшемдері 27 см x 19 см, қазіргі уақытта 58 парақтан тұрады; толық қолжазбада шамамен 110 парақ болған. Бездірілуі әрбір псалмның бас әрпімен шектелген. Әр бас әрпі негізгі мәтіннен үлкен, қалың қара сызықтан жасалған және керней, спираль және гильош өрнектерімен безендірілген. Олар көбінесе қызғылт-сары нүктелермен шектелген, әрі әріптердің бөліктері ақ, қызыл, қызғылт және қызғылт-сары түстермен боялған. Өнер тарихшысы Франсуа Генри осы бас әрпін «аралдық жарықтандыру тарихындағы маңызды кезең» деп сипаттады және қазір жоғалған алғашқы беттің «ирландиялық жарықтандыру туралы білімімізге зор үлес қосар еді» деп болжады. Бас әріптерден кейін әріптердің қатары бірте-бірте кішірейіп, негізгі мәтінмен бірігіп кетеді. Ирландия қолжазбалары әдетте жергілікті стильдерде жазылған. Катахтың көп бөлігін бір жазушы жазған, ол дөңгелек әріптер мен тік сызықтардағы латын немесе үшкір қыры бар серифтерді қолданған кітап жазу стилін пайдаланған. Тарихшы және каллиграф Тимоти О’Ниллдің сөзіне сүйенсек, жазушы қаламды тік емес, көлбеу ұстаған, «қалың төмен қарайтын және жұқа көлденең сызықтар жасау үшін». Бұл 9 ғасырдың Бреак Маодхог қолжазбасын жасауға ұқсас. Сандықтың құрылысы үш негізгі кезеңнен өтті. Алғашқы жұмыс 1062 және 1098 жылдар аралығында Миф графтығындағы Келлсте аяқталды, ал қолжазба О’Доннеллдердің иелігінде болды және олардың ең бағалы мүліктерінің бірі болды. 1350 және 1375 жылдар аралығында алтынмен қапталған жаңа бет қосылды, онда оң жағында Мәсіхтің айқышқа шегеленуі, сол жағында қасиетті (вероятно, Колумба) бейнеленген. 16 ғасырда одан әрі безендіру және жөндеу жұмыстары жүргізілді.

Бүйір панельдер

Ұзын және қысқа бүйір панельдерінде әртүрлі кезеңдердің ендірілімдері мен бекіткіштері бар. Ұзын жақтары көбінесе дәстүрлі жануарлар ою-өрнектері мен абстрактілі суреттерден тұрады. Қысқа жақтарындағы басты бекіткіштерде викинг өнерінің Рингерейк стилінен әсер алған күрделі өрнектер бар. Олар ирланд тілінде жазылған және киіздің арт жағының шектері бойында сағат тілімен орналасқан (жоғарғы сол жақтан бастап), оны жасаған зергер, Ситрик Мак Мейк Аэда (Ситрик, Мейк Аэданың ұлы) қол қойған, ол киізді Домналл Мак Робартайхтың (1094 жылы қайтыс болғанға дейін Келлсте отырған аббат, бірақ жазбада "Келлстің ізбасары" деп сипатталған) нұсқауымен салғанын жазған, ал ол өз кезегінде Катбарр Уа Домнайлдың тапсырысымен және төлемімен жұмыс істеген. Ситрик туралы оның әкесі Келлсте қолөнерші болып жұмыс істегені туралы жазбадан басқа ештеңе белгісіз. Жазбадағы көптеген қателер мен дәйексіздіктерді ескере отырып, Ситрик сауатсыз болған және оған берілген мәтінді көшіріп алған деген пікір айтылған.