Кіріспе

Лисмор (Lios Mòr, мүмкін «үлкен қоршау» немесе «бақша» дегенді білдіреді) – Шотландияның Ішкі Гебрид аралдарындағы арал. Климаты ылғалды және қоңыр, жыл сайын көп жаңбыр жауады. Бұл құнарлы, тегіс арал бір кезде кельт христиандығының маңызды орталығы болды, 6 ғасырдағы монастырь Әулие Молуагпен байланысты, ал кейіннен ортағасырлық Аргилл епископының резиденциясы болды. Брош және 13 ғасырдағы екі қамал сияқты көптеген қираған құрылыстар сақталған. 19 ғасырда әк тастарының қазылымын қоса, түрлі жаңа салалар енгізілді. 20 ғасырдың басында халық саны 1000-нан асып, содан кейін ұзақ азаю орын алды. Қазіргі уақытта тұрғындардың саны 200-ден кем болғанымен, 2001 жылдан 2011 жылға дейін шамалы өсім тіркелді. Бұрынғы мәліметтер бойынша халықтың шамамен үштен бірі гаэл тілінде сөйлеген. Қазіргі экономика негізінен фермерлік шаруашылыққа, балық аулауға және туризмге негізделген, ал ең ірі елді мекен – Ахнакроиш. Айналасында бірнеше кеме апаттары тіркелген.

Этимология

Гелл тіліндегі атауы лиос "бақ" немесе "қоршау" дегенді білдіреді. Ең алғашқы ағылшын тіліндегі сілтемелердің бірі - "Лисмоир", ол 16 ғасырда тіркелген. Ашнакройш – "Ахад на Кройш" атауынан шыққан және "шығайдың алаңы" деген мағынаны білдіреді. Басқа шағын елді мекендер – Клэчан (шіркеуі бар ауыл) және Порт Рамзи, Эйлен Рамзиге (Рамзи аралы) қарама-қарсы орналасқан. Айналасындағы көптеген кішкентай аралдар сипаттамалық атауларға ие, мысалы, Eilean Dubh (қара арал), Eilean nan Gamhna (төл арал) және Pladda (жазық арал, көне норвег тілінен).

Геология

Лисмор толығымен дерлік неопротерозой дәуіріндегі Лисмор әктасты формациясының жыныстарынан түзілген, ол Дальрадиан тізбегі бойынша Аппин тобының Блэр Атолл кіші тобына жатады. Формация ішінде сонымен қатар кейбір шағын графиттік пелиттер (кейде "араласқан қара тақта" деп сипатталады) кездеседі. Әктасты тау жынысына Стронциан гранит кешенімен байланысты сілурлік және ерте девондық дәуірдегі солтүстік-шығыс – оңтүстік-батыс бағытындағы шампрофирлік бөгеттер, сондай-ақ палеоген дәуіріндегі долорит және базальттың көптеген солтүстік-батыс – оңтүстік-шығыс бағытындағы бөгеттері кіреді, олардың бір бөлігі ‘Лок Скридейн’ жинағына жатқызылған. Төртінші кезеңнің шөгінділері мұздық және торфты, сонымен қатар төмендікте орналасқан кішкентай аллювийлік (балшық, саз, құм және қиыршық тас) участаларын қамтиды. Лисмордың шеттерінде қазіргі заманғы жағажай шөгінділері және балшық, саз және құмнан тұратын көтерілген теңіз шөгінділері бар, соңғысы Голоцен дәуірінде теңіз деңгейінің өзгеруінің нәтижесі. Плейстоцен дәуірінде бүкіл Шотландия мұзға ұшырады. Лисморда осының белгісі – теңіз жағалауына жақын жердегі тастан қиылған платформалардың болуы, олар теңіз деңгейінің өзгеруін көрсетеді; ал солтүстік жағалаудың кейбір аймақтарында тастардағы сызықтар мұздың болғанын көрсетеді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Аралда қола дәуіріне жататын түрлі обалар бар. Тирфур қамалы – темір дәуіріндегі белгісіз мерзімге салынған брош, ол Лизмордың шығыс жағалауындағы айқын белгі. Қабырғалардың орташа қалыңдығы , диаметрі шамамен дөңгелек алаңды қоршап тұрады. Қабырға әлі де биік тұр және оңтүстік-шығысқа қарай дейін жетеді. Лох-Фиарттың оңтүстік-батысында Ан Дун деген екінші мүмкін брош орны бар. Аралда біздің заманымыздың 1-2 ғасырларына жататын бірнеше дүн (қорған) да бар. Лисмор, бәлкім, 7 ғасырдың қалған бөлігінде Cenél Loairn-нің басты діни орталығы мәртебесін сақтап келген, ал 700 жыл шамасында Iarnlaigh, 704 жылы Colmán және 718 жылы Crónán ua Eoain абаттардың қайтыс болғаны туралы мәліметтер «Алстер жылнамаларында» тіркелген. 8 ғасырдың екінші жартысында тағы бес осындай некролог жазылған. Лисмор 6 ғасырда Дальриада патшалығының бір бөлігі болған және, бәлкім, 8 ғасырдың соңында викингтер келгенге дейін солай болды, содан кейін арал Норс Гейл аралдары патшалығына қосылған болуы мүмкін. 1098 жылы Магнус Барелегс осы кең теңіздік патшалыққа Норвегияның тікелей билігін орнатты. Сол жылы Шотландияның Эдгары Магнуспен келісімге қол қойды, ол шотландтар мен норвегиялықтардың осы аралдарға қатысты талаптарының көп бөлігін шешті. Эдгар Хебридтерге қатысты талаптарынан бас тартып, ағымдағы жағдайды ресми мойындады, бірақ Луинг пен Лисморды қоса алғанда, бірнеше ерекшеліктер болды, олар шотландтарда қалды.

Орта ғасырлар

Кейін Лисмор ортағасырлық Аргилл епископтығының ортасы болды. 12 ғасырдың соңына дейін Дункельд епископтығы Аргиллдің барлық аймағын қамтыды, бірақ 1183 және 1193 жылдар аралығында олар бөлініп кетті, себебі сол кездегі епископ Джон Скот гел тілінде сөйлей алмады. Лисмор жаңа епископтың ортасы болды, ал ол және оның ізбасарлары Лисмор епископтары (Episcopi Lismorenses) деп белгілі болды. Кем дегенде 1268 жылы Лоренс де Эргадия Аргилл епископы болды және 1299 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Осы оқиғада Клэхан қаласындағы Әулие Молуаг соборы 1507 жылға дейін өз орнын сақтап тұрды, содан кейін діни орталық Кинтайрдағы Садделге көшірілді. Коффин қамалының қираған қалдықтары Клэханның батыс жағалауындағы тік жардың үстінде орналасқан. Мұнда 13 ғасырға жататын тіктөртбұрышты үйдің сызбасы және кейінірек салынған, дұрыс емес пішінді қоршау бар. Қалқанның оңтүстік-шығысындағы кішкентай шығанақта белгісіз жастағы, су тасқыны кезінде пайда болатын балық аулау құрылғысы орналасқан. Қаланың солтүстік-шығысында тас қабырғалы бекіністің қалдықтары сақталған. Ашнакройштан батысқа қарай орналасқан Ахандуин қамалының қалдықтары да 13 ғасырға дейін салынған деп есептеледі. 1290 жылдары Макдугаллдар салған бұл қамал 14 ғасыр бойы олардың қолында болды, содан кейін 16 ғасырдың ортасына дейін Аргилл епископтары басқарды деп саналады. Монроның Шотландияның Батыс аралдары туралы сипаттамасында Эйлеан Дройнеах және Эйлеан Рамсей де айтылады. Ол екеуінің де «дән мен қоймаға жарамды» екенін, көптеген «қарттар мен қызыл киіктер» бар екенін және Эйлеан Дройнеахтың «ежелгі заманда епископтар мен ақсүйектердің мекені» болғанын мәлімдеді. Алайда, Мунроның (1961) пікірінше, бұл соңғы түсінік үлкен «Рамсей аралына» көбірек қатысты. Лисмор – Ливингстон отбасымен туыс екенін мәлімдейтін МакЛиа кланының отаны, және олар 2002 жылы Лорд Лионнан мойындалды. Әулие Молуаг шіркеуінің жанында орналасқан Плод Нам Баран клан басшыларының немесе «барондарының» зираты болуы мүмкін. Қазіргі басшы, Бачуйлдің Ниал Ливингстоны «Әулие Молуагтың коарбы» және 16 ғасырдан бастап немесе одан бұрын басшылар Бачуйл Мòр деп аталатын әулиенің жезді шыбығының немесе пасторальдық таяғының мұрагерлік сақтаушылары болды.

18-20 ғасырлар

1707 жылы Одақ актісі Англия мен Шотландияны біріктірді, ал Лизмор Ұлыбритания Корольдігінің құрамына енді. Содан кейін вискині қуыруға салынатын салықтар күрт өсті, және Шотландияның виски қуыру өндірісінің көп бөлігі 1823 жылғы Акциз заңы индустрия үшін заңды негіз ұсынғанға дейін жабылды немесе жасырын түрде жүргізілді. Лизморда осы кезеңнен қалған кем дегенде екі заңсыз қуыру қондырғысы табылды. 1749 жылы ескі собордың қираған қалдықтары қалған биіктігінен төмендетіліп, шатыры жабылып, қоңырау мұнарасы бар қалыпты шіркеуге айналдырылды. Тағы екі пештің қалдықтарын Лисмор семинариясының жанындағы Килчеранда көруге болады, бұл 1803 жылдан 1828 жылға дейін жұмыс істеген Рим-католик діни мектебі, ал аралдың басқа тұрғындары Пресвитериан дінін ұстанған. Джон Стюарт МакКейг, Обандағы МакКейг мұнарасының архитекторы, 19 ғасырда Лизморда дүниеге келді, сондай-ақ фольклоршы Александр Кармихаэль да осында туған. Лизмор шығанағына қарап тұрған кельт кресі – «Waverley» қаламсабын ойлап тапқан және «The Oban Times» газетінің иесі Дункан Кэмеронның ұлы Уэверли Артур Кэмеронға арналған ескерткіш. Бұл аймақта басқа да кеме апаттары болған. 1889 жылы «Mountaineer» атты бу кемесі «Ледис Рок» тасына шарықталып, атына сай болды, ал зардабы 1995 жылға дейін көрініп тұрды. 1905 жылы МакБрейн бу кемесі «Clydesdale» 6 балдық желде дәл осы кедергіге соқтығысты. 1940 жылғы қазан айында Лисмор маяғының шығысында RAF катерімен соқтығысқан порттық патрульдік кеме «Appletree» суға батып, бір мәлімет бойынша екі адам қаза тапты. 1977 жылы «Solway Firth» траулері осы орыннан оңтүстікке қарай суға батып кетті. Лизмор, басқа Хебрид аралдары сияқты, 19 ғасырдан бері, көбінесе «Клиренстерге» байланысты халық азаюынан зардап шегуде. 1798 жылы аралда 900 адам тұрса, 1841 жылы 1399 адамға жетті. Келесі 40 жылда халық саны 621 адамға дейін кеміді. 1961 жылы мұнда 155 адам ғана тұрды, ал 1991 жылғы санақ бойынша 140 адам болды. 2001 жылғы санақта халық саны 146-ға дейін өсті, оның 45% астамы 60 жастан асқан, бұл Шотландиядағы ең қарт халқы бар арал етіп белгіледі.

Қазіргі күн

Аралдың халқы 2011 жылғы халық санауы бойынша 192 адам деп тіркелді. Осы кезеңде Шотландия аралдарының халқы жалпы алғанда 4%-ға өсіп, 103 702 адамға жетті. Жұмыс істейтін халықтың көп бөлігі фермерлікпен немесе балық аулаумен айналысады, ал аралда өсірілген қойлардың сапасы жоғары деп есептеледі. Жердің көп бөлігі жеке меншікте. 2007 жылға дейін аралда орталық су құбыры болмаған, су көздері мен бұлақтардан тасымалданған. Бірақ, кейіннен «Шотландия су» компаниясы жер асты суларын пайдалануға шешім қабылдады. Арал екі паром арқылы материкке қосылған: «Каледония МакБрейне» жүк тасымалдайтын паром Обанға, ал кеңес басқаратын жолаушылар паромдары аралдың солтүстік-шығыс ұшындағы Пойнттен Порт Аппинге дейін қысқа маршрутпен қатынайды. B8045 аралдағы басты жол, ол Килхераннан (оңтүстік-батыс) Пойнтке (солтүстік-шығыс) дейін өтеді. 2001 жылы арал халқының 29%-ы гэль тілінде сөйлеген, ал осы мұраны сақтау – «Comann Eachdraidh Lios Mòr», яғни Лисмор гэль мұражайының мақсаттарының бірі. Лисмор Аргилл және Бьют округіндегі Обан, Лорн және Аралдар сайлау округінің құрамына кіреді. Аралды Холируд Парламентінде (Эдинбург) 2011 жылы Аргилл және Бьют сайлау округінен сайланған SNP партиясының өкілі Дженни Минто және Вестминстер Парламентінде (Лондон) SNP партиясының өкілі Брендан О’Хара ұсынады. 2023 жылы аралдағы жалғыз дүкен, сонымен қатар пошта бөлімі де жабылу қаупіне тап болды, себебі оны басқарып отырған адам мектепте сабақ беруге қайта оралуға шешім қабылдады. «Лисмор қауымдастығы» атты жергілікті қайырымдылық ұйымы оны ашық ұстау үшін науқан ұйымдастырды және тұрғындардың, демалыс үйлерінің иелерінің және туристердің көмегімен 70 000 фунт стерлингтен астам ақша жинады.