Кіріспе
Скифтік неолиттік артефактілерде жазу бар деген болжамдар. Тәртария тақташалары – 1961 жылы Трансильваниядағы Селиштеа коммунасындағы (Альба-Юлиядан шалғай емес) Тәртария ауылындағы неолиттік ескерткіште табылған деген үш тақташа. Тақташалардың үстінде Винча символдары жинағымен байланысты ойылған белгілер бар, бұл археологтар арасында қызу пікірталас тудырды. Олардың кейбіреулері бұл белгілер әлемдегі ең ерте жазу нысаны деп санайды. Тақташаларды нақты мерзімдеу қиын, себебі олардың табылуына қатысты стратиграфия күмәнді, ал табылғаннан кейін жасалған термиялық өңдеу тақташаларды тікелей радиокөміртектік әдіспен мерзімдеуге мүмкіндік бермейді. Тақташалардың табылуы туралы мәліметтерде олар Винча мәдениетімен байланысты делінген және жанама радиокөміртектік деректерге сүйене отырып, кейбір ғалымдар тақташалар шамамен б.з.д. 5300 жылға жатады деп болжайды, бұл Месопотамиядағы пиктографиялық протожазудан бұрынғы кезге сәйкес келеді. Кейбір зерттеушілер тақташалардың табылуы туралы мәліметтердің рас екендігіне күмән келтіріп, олар ескерткіштің жоғарғы қабаттарынан келген деп санайды. Ал неолиттік Оңтүстік-Шығыс Еуропаның радиокөміртектік мерзімдеуіне қарсы шыққан басқа ғалымдар Тәртария белгілерінің Месопотамия протожазуымен, әсіресе шумер протоклинопись жазуымен байланысты болуы мүмкін екенін айтады, олардың пікірінше бұл екеуі бір замандас болған.
The Tărtăria tablets are three tablets, reportedly discovered in 1961 at a Neolithic site in the village of Tărtăria in Săliștea commune (about from Alba Iulia), from Transylvania. The tablets bear incised symbols associated with the corpus of the Vinča symbols and have been the subject of considerable controversy among archaeologists, some of whom have argued that the symbols represent the earliest known form of writing in the world. Accurately dating the tablets is difficult as the stratigraphy pertaining to their discovery is disputed, and a heat treatment performed after their discovery has prevented the possibility of directly radiocarbon dating the tablets. Based on the account of their discovery which associates the tablets with the Vinča culture and on indirect radiocarbon evidence, some scientists propose that the tablets date to around c. 5300 BC, predating Mesopotamian pictographic proto writing. Some scholars have disputed the authenticity of the account of their discovery, suggesting the tablets are an intrusion from the upper strata of the site. Other scholars, contesting the radiocarbon dates for Neolithic Southeastern Europe, have suggested that Tărtăria signs are in some way related to Mesopotamian proto writing, particularly Sumerian proto cuneiform, which they argued was contemporary.
Ашылу
1961 жылы Николае Власса басқаратын экспедиция мүшелері (Клуж-Напокадағы Трансильвания тарихының ұлттық мұражайының археологы) үш жазулы, бірақ қуырылмаған саз тақташа, жиырма алты саз және тас мүсінше, қабықтан жасалған білезік және "Милади Тартария" деп аталатын ересек әйелдің күйдірілген, сынған, бөлінген сүйектерін тапқан делінеді. Қорғанның мағынасы бойынша бір пікірге келмегенімен, бұл дене жергілікті құрметті дана, бақсы немесе рухпен байланысушы адамға тиесілі болуы мүмкін деген ұсыныс бар.
Сипаттама
Екі тақта тік төртбұрышты, ал үшіншісі дөңгелек. Олардың бәрі кішкентай, дөңгелек тақтасының диаметрі шамалы, ал екеуі – дөңгелек және бір тік төртбұрышты тақта – тесілген. Үшеуінің де бір жағында ғана белгілер ойылған. Тесілмеген тік төртбұрышты тақтада мүйізді жануар, түсініксіз бейне және бұтақ немесе ағаш сияқты өсімдік өрнегі бейнеленген. Ал қалғандары негізінен абстрактілі символдардан тұрады.
Кездесу
Клуж мұражайының консервация бөліміндегі қызметкерлер бастапқыда пісірілмеген саз тақташаларды сақтап қалу үшін пісірді, осылайша тақташаларды көміртегі-14 әдісімен тікелей мерзімдеу мүмкін болмай қалды. Бұл тақташалар, әдетте, серб және румын археологтары б.з.б. 2700 жылдары пайда болған деп есептеген Винча-Турдаш мәдениетіне жатады деп саналады. Бұл жаңалық археологиялық әлемнің назарын аударды, себебі ол еуропалық ең көне жазу – миной жазуынан бұрынғы кезге жатады. Кейіннен жасалған радиокөміртектік мерзімдеу, басқа Тартарияда табылған заттарға, сондай-ақ тақташаларға қатысты, осы орынның (демек, бүкіл Винча мәдениетінің) шамамен б.з.б. 5500 жылға дейін созылғанын көрсетті, бұл Месопотамиядағы шумер цивилизациясының ерте Эриду кезеңімен бірдей кезең. Дегенмен, бұл мәліметтер қабаттасқан геологиялық зерттеулердің нәтижелерімен қайшы келетін болғандықтан даулы болып қана қоймайды. Егер бұл символдар жазудың бір түрі болса, онда Дунай мәдениетіндегі жазу шумерлік клинопись немесе египеттік иероглифтерден әлдеқайда ертерек пайда болған деген болжам бар. Осылайша, бұл жазулар әлемдегі ең ерте белгілі жазу түрі болуы мүмкін.
Дунай мәдениетінің гипотезасы
Дунай мәдениеті термині В. Гордон Чайльдпен Орталық және Шығыс Еуропадағы алғашқы егіншілдік қоғамды сипаттау үшін ұсынылған. Бұл гипотезаны және осы аймақта жазудың пайда болуын Марко Мерлини, Харальд Харман, Джоан Марлер, Георге Лазаровичи және тағы да басқалар қолдайды.
Шумер мәдениетіне байланысты ұсыныстар
Колин Ренфрю шумерлік символдармен көзге көрінетін ұқсастықтың алдамшы екенін айтады: "Мен үшін Тартария тақташаларындағы белгілер мен протожазу шумерліктерінің белгілері арасындағы салыстырудың аса көп маңызы жоқ. Бәрі де қарапайым пиктограммалар, ал бір мәдениеттегі ешкінің белгісі екінші мәдениеттегі ешкінің белгісіне ұқсас болуға тиіс. Бұл Балқан белгілерін "жазу" деп атау, олардың ауызша байланыссыз басқа адамға жеткізіле алатын дербес мағынасы бар екенін білдіруі мүмкін. Мен мұны күмәнданамын."
Винча белгілері бар бұйымдар
Винча символдары 19 ғасырдың соңында Зсофия Торма (1832–1899) Трансильваниядағы неолиттік Турдаш (венгр тілінде: Tordos) ескерткішіндегі қазба жұмыстарынан бері белгілі. Сол кезде бұл аймақ Австрия-Венгрияның құрамына кірген, және ол Тордос мәдениетінің түпкілікті орны, Вивча мәдениетінің кейінгі, аймақтық нұсқасы болып табылады.
Басқа артефактілер
Бұл артефактілер тобы, оның ішінде тақташалар, Қара теңіз – Эгей теңізі аймағында қалыптасқан мәдениетпен байланысты. Осыған ұқсас артефакттар Болгарияда (мысалы, Градешница тақташалары) және Солтүстік Грекияда (Диспилио тақташасы) табылған. Тартария артефактілерінің материалы мен стилі Киклад аймағында қолданылған материалдарға ұқсас, себебі екі мүсін алабастрдан жасалған.
Мақсаты мен мәні
Символдардың мәні (болған жағдайда) белгісіз, ал олардың сипаты көп пікірталас тудырды.
Тілдік емес белгілер
Бір мәселе – осы кезеңде Балқанда сауаттылықты көрсететін тәуелсіз деректердің жоқтығы. Сарунас Милисаускас «символдар жинағының жазу жүйесін құрайтынын археологиялық тұрғыдан дәлелдеу өте қиын» деп түсіндіреді және алғашқы белгілі жазу жүйелерінің барлығы Таяу Шығыс және Жерорта теңізіндегі күрделі ұйымдасқан қоғамдарда есеп жүргізуді жеңілдету үшін ерте мемлекеттермен әзірленгенін айтады. Еуропалық неолит кезеңінде ұйымдасқан мемлекеттер болғанына дәлел жоқ, демек оларға жазу арқылы қолдауға алынған әкімшілік жүйелер қажет болмаған болуы мүмкін. Дэвид Энтони қытай иероглифтері алғаш рет патшалардың «қасиетті билігімен» байланысты салттық және естелік мақсаттарда қолданылғанын атап өтеді; Тартария белгілері де осы сияқты мақсаттарда қолданылған болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар бұл белгілер меншік белгісі ретінде немесе діни обрядтардың орталық элементі ретінде қолданылған болуы мүмкін деп санайды. Басқа бір болжам бойынша, олар дамыған мәдениеттердің түсініксіз еліктеулері болуы мүмкін, бірақ тақташалардың өте ерте кезге жатуы осы түсіндірмені күмәнді етеді – сол кезде олардан белгілерді алуға болатын сауатты мәдениеттер белгілі болған жоқ. Тағы бір пікір бойынша, пиктограммалар мағынасыз сызбалармен бірге келуі мүмкін.