Кіріспе
Франция 10-15 ғасырларда Франция Корольдігі орта ғасырларда (шамамен 10 ғасырдан 15 ғасырдың ортасына дейін) Каролинг империясы мен Батыс Францияның (843–987) фрагментациясымен еректелді; Капет әулетінің патшалық билігін кеңейтуі (987–1328), соның ішінде дербес княздықтармен (норманд және Анжу аймақтары сияқты герцогтықтар мен графтықтар) күресі, әкімшілік/мемлекеттік бақылаудың құрылуы мен кеңейтілуі (әсіресе Филипп II Август және Людовик IX тұсында) 13 ғасырда; және Валуа әулетінің өрлеуі (1328–1589), оның ішінде Плантагенет әулеті мен олардың Анжуин империясына қарсы ұзаққа созылған династиялық дағдарыс, Жүз жылдық соғыста (1337–1453) аяқталды (1348 жылғы Қара өлімнің салдары күшейді), бұл жаңа заманғы кезеңде француз мемлекетінің орталықтандырылуы мен кеңеюіне, сондай-ақ француз ұлттық санасының қалыптасуына жағдай жасады. 12 ғасырға дейін бұл кезеңде иелік экономикалық жүйенің (шаруаларды жерге тәуелді ету арқылы, яғни крепостнойлық арқылы) дамуы мен кеңеюі; иелер мен вассалдар арасындағы саяси құқықтар мен міндеттердің феодалдық жүйесінің кеңеюі; 11 ғасырдағы «феодалдық революция» деп аталатын, оның барысында көптеген аймақтарда жергілікті жерлерді ұсақ иелер бақылауға алды; және аймақтық/жергілікті иелердің әртүрлі әкімшілік, салықтық және сот құқықтарын өздеріне қабылдауы болды. 13 ғасырдан бастап мемлекет біртіндеп осы жоғалған биліктердің бір бөлігін қайтадан иеленді. 13 және 14 ғасырлардағы дағдарыстар кеңесшіл ассамблея – Генерал штатының (Estates General) шақырылуына, сондай-ақ крепостнойлықтың іс жүзінде тоқтатылуына әкелді. 12-13 ғасырлардан бастап Франция Батыс Еуропаның көп бөлігінде кең таралған, мәдени өндірістің орталығы болды, оның ішінде роман сәулетінен готика сәулетіне және готика өнеріне өту, Париж (1150 жылы мойындалған), Монпелье (1220), Тулуза (1229) және Орлеан (1235) сияқты ортағасырлық университеттердің құрылуы, «12 ғасырдың қайта жаңғыруы» және жергілікті әдебиеттің (соның ішінде шансон де жесте, рыцарлық романс, трубадур және трувер поэзиясы және т.б.) және ортағасырлық музыканың (мысалы, Нотр-Дам полифония мектебінің гүлденуі) дамуы болды.
The Kingdom of France in the Middle Ages (roughly, from the 10th century to the middle of the 15th century) was marked by the fragmentation of the Carolingian Empire and West Francia (843–987); the expansion of royal control by the House of Capet (987–1328), including their struggles with the virtually independent principalities (duchies and counties, such as the Norman and Angevin regions), and the creation and extension of administrative/state control (notably under Philip II Augustus and Louis IX) in the 13th century; and the rise of the House of Valois (1328–1589), including the protracted dynastic crisis against the House of Plantagenet and their Angevin Empire, culminating in the Hundred Years' War (1337–1453) (compounded by the catastrophic Black Death in 1348), which laid the seeds for a more centralized and expanded state in the early modern period and the creation of a sense of French identity. Up to the 12th century, the period saw the elaboration and extension of the seigneurial economic system (including the attachment of peasants to the land through serfdom); the extension of the Feudal system of political rights and obligations between lords and vassals; the so called "feudal revolution" of the 11th century during which ever smaller lords took control of local lands in many regions; and the appropriation by regional/local seigneurs of various administrative, fiscal and judicial rights for themselves. From the 13th century on, the state slowly regained control of a number of these lost powers. The crises of the 13th and 14th centuries led to the convening of an advisory assembly, the Estates General, and also to an effective end to serfdom. From the 12th and 13th centuries on, France was at the center of a vibrant cultural production that extended across much of western Europe, including the transition from Romanesque architecture to Gothic architecture and Gothic art; the foundation of medieval universities (such as the universities of Paris (recognized in 1150), Montpellier (1220), Toulouse (1229), and Orleans (1235)) and the so called "Renaissance of the 12th century"; a growing body of secular vernacular literature (including the chanson de geste, chivalric romance, troubadour and trouvère poetry, etc.) and medieval music (such as the flowering of the Notre Dame school of polyphony).
География
Орта ғасырлардан бастап француз билеушілері өздерінің мемлекеттерінің табиғи шекаралары бар деп сенді: Пиреней, Альп және Рейн. Бұл агрессивті саясатты және қайта-қайта басқыншылықтарды ақтау үшін сылтау ретінде қолданылды. Дегенмен, бұл сенімнің толыққанды негізі болған жоқ, себебі барлық аумақтар да мемлекеттің құрамына кірмеген, ал корольдің билігі мемлекет ішінде өте өзгермелі болды. Франция Корольдігін құраған жерлерге географиялық тұрғыдан әртүрлілік тән еді; солтүстік және орталық бөліктерінде қоңыржай климат болса, оңтүстік бөлігі Жерорта теңізі климатына жақын болды. Мемлекеттің солтүстік және оңтүстік бөліктері арасындағы айырмашылықтармен қатар, тауларға (негізінен Альп, Пиреней және Орталық Массив) дейінгі қашықтыққа байланысты да маңызды айырмашылықтар болды. Францияда Луара, Рона, Сена және Гаронна сияқты маңызды өзендер су жолдары ретінде пайдаланылды. Бұл өзендердің жағалауларында ертерек қоныстану орын алды және маңызды қалалар салынды, бірақ оларды үлкен орман, батпақ және басқа да қиын өңірлер бөліп жатты. 14 ғасырда, қара өлімнен бұрын, қазіргі Франция аумағындағы халық саны шамамен 16 миллионға жететін болды деп есептеледі. Париж халқының саны туралы пікірлер әртүрлі. Жосия Расселл 14 ғасырдың басында шамамен 80 000 адамға жуық деп санайды, бірақ ол басқа ғалымдардың 200 000-ға дейін деген пікірін де атап өтті. 1348 жылы пайда болған қара өлім халықтың үштен бір бөлігін құртты. Сонымен қатар жүрген Жүз жылдық соғыс жағдайды нашарлатты және қалпына келтіруді баяулатты. Халық саны 14 ғасырдың ортасындағы деңгейге жете алмай, 16 ғасырдың ортасына дейін толыққанды қалпына келмеді. Ерте орта ғасырларда Франция еврей білімінің орталығы болды, бірақ қуғын-сүргіннің күшеюі және 14 ғасырдағы бірнеше қуғын-сүргін француз еврейлеріне зор қайғы әкелді; Франциядағы еврейлердің тарихына қараңыз.
Тілдер және сауаттылық
Орта ғасырлардағы Францияда ортағасырлық латын тілі ғалымдардың қарым-қатынасының негізгі құралы, сондай-ақ католик шіркеуінің литургиялық тілі болды; ол сондай-ақ ғылым, әдебиет, заң және әкімшілік тілі болды. 1200 жылдан бастап жергілікті тілдер әкімшілік жұмыста және соттарда қолданыла бастады, бірақ латын тілі әкімшілік және заңдық тіл болып қала берді, бірақ Виллерс-Коттерет ординациясы (1539) француз тілін барлық сот актілерінде, нотариалды келісімшарттарда және ресми заңнамада қолдануды талап етті. Алайда халықтың басым көпшілігі Батыс Рим империясының жалпы тілінде, яғни халықтық латын тілінде сөйледі. Орта ғасырлық итальян ақыны Данте өзінің латын тіліндегі De vulgari eloquentia еңбегінде роман тілдерін "иә" сөздеріне сәйкес үш топқа жіктеді: «Кейбіреулер oc дейді, басқалары si дейді, үшіншілері oïl дейді». Латын тілінен алынған oïl тілдері «hoc ille» – «бұл – ол» – негізінен солтүстік Францияда, oc тілдері латын тілінен алынған «hoc» – «бұл» – Францияның оңтүстігінде, ал si тілдері латын тілінен алынған «sic» – «осылайша» – Италия мен Иберия түбегінде сөйленген. Қазіргі лингвистер әдетте Лионның айналасында Франциядағы үшінші топты қосады, ол «Арпитан» немесе «Франко-провансаль тілі», оның «иә» деген қазіргі сөзі ouè. Францияның солтүстігіндегі гало-роман тобы, пикард, валлон және франциан сияқты langues d'oïl-ден тұрады, олар ертедегі франк басқыншыларының сөйлеген герман тілдерінің әсеріне ұшырады. Клодвиг I-нің заманында франктар солтүстік Галлияны кеңінен басып алды. Уақыт өте келе француз тілі Париж мен Франс аралы маңында кездесетін oïl тілдерінен (Франсиан теориясы) немесе барлық oïl тілдерінде кездесетін ортақ сипаттамаларға негізделген стандартты әкімшілік тілден (лингва франка теориясы) дамыды. Langue d'oc, «иә» деп oc немесе òc қолданатын тілдерден тұратын, Францияның оңтүстігінде және Испанияның солтүстік-шығысында сөйленген тілдер тобы болды. Бұл тілдерде, мысалы, гаскон және провансаль тілдерінде франк тілі салыстырмалы түрде аз әсер еткен. Орта ғасырларда Францияда сөйленген диалекттерге басқа да тілдік топтардың ықпалы болды. 4-7 ғасырларда Корнуолл, Девон және Уэльстен бритон тілінде сөйлейтін халықтар сауда және Англияның англосаксондық шабуылдарынан қашу үшін ағылшын арнасы арқылы саяхаттап, Францияның солтүстік-батысындағы Арморикада қоныстанды. Олардың диалектісі соңғы ғасырларда бритон тіліне айналды, олар өздері мекендеген жарты аралға өз атын берді: Бретань. Юлий Цезарь заманында баск тілінде сөйлейтін келт емес халықтар Францияның оңтүстік-батысындағы Новенпопуланияда (Аквитания Тертия) өмір сүрген, бірақ тіл ерте орта ғасырдың көп бөлігін қамтитын кезеңде роман тілінің кеңейтуіне байланысты біртіндеп жерді жоғалтты. Бұл прото-баск тілі Гаронна мен Пиреней аралығында айтылатын латын тілінің пайда болуына әсер етті, нәтижесінде окситан диалектісі Гаскон пайда болды. Скандинавиялық викингтер 9 ғасырдан бастап Францияға басып кірді және негізінен Нормандия деп аталатын жерге қоныстанды. Нормандар сол жерде сөйленген langue d'oïl-ді қабылдады, бірақ нормандық француз тілі ескі норвегтер мен оның диалектілерінің әсеріне қатты ұшырады. Сондай-ақ, олар француз тіліне теңіз және ауыл шаруашылығымен байланысты көптеген сөздерді енгізді. 1066 жылы Англияны норманндар жаулап алғаннан кейін, норман тілінің ағылшын-норман тіліне айналуы. Англо-норман тілдері Англияның билеуші кластары мен сауда-саттық тілдері ретінде жаулау кезінен бастап жүз жылдық соғысқа дейін қызмет етті, бұл кезде француз тілінің ағылшын тіліне әсер етуі ағылшын қоғамына таралды. Сондай-ақ осы уақыт аралығында араб тілінен көптеген сөздер француз тіліне, негізінен, ортағасырлық латын, итальян және испан тілдері арқылы жанама түрде енген. Бұл сөздердің ішінде сәнді заттар (эликсир, апельсин), дәмдеуіштер (камфра, сафран), сауда тауарлары (алкоголь, шам, мақта), ғылымдар (алхимия, хазар) және математика (алгебра, алгоритм) бар. Білім беру мен сауаттылық Каролинг кезеңінде аристократиялық қызметтің маңызды компоненттері болғанмен, 11 ғасырда және 13 ғасырда Францияда (зайырлы) жұртшылық – дворяндар мен шаруалар – негізінен сауатсыз болды, кем дегенде 12 ғасырдың аяғына дейін үлкен соттардың мүшелері және оңтүстікте кішігірім асыл отбасылар. Бұл жағдай 13 ғасырда өзгеріске ұшырады, онда біз француз дворяндарының Гийом де Лоррис, Вильгардуиннің Жеффри (кейде Вильгардуин деп аталады) және Жан де Жойнвилл (кейде Жойнвилл деп аталады) сияқты жоғары сауатты мүшелерін кездестіреміз. Сонымен қатар, 12 ғасырдан бастап француз тіліндегі әдебиеттердің (chanson de geste, рыцарлық роман, трубадур және трувер поэзиясы және т.б.) өркендеуіне байланысты француз тілі аристократияның «халықаралық тіліне» айналды. Рим және Меровинг кезеңдерінен мұраға алынған дәстүрлі санаттар (бос және тәуелді шаруалар арасындағы, жерлерін өзіне тиесілі шаруалар мен пәтерлі шаруалар арасындағы айырмашылықтар және т.б.) 11 ғасырға дейін маңызды өзгерістерге ұшырады. «Бос» шаруалардың дәстүрлі құқықтары – корольдік армиядағы қызмет (олар Шаруманның билігінде корольдік армияда қызмет ете алған) және қоғамдық жиналыстар мен соттарға қатысу – 9-10 ғасырларда жоғалды және олар аристократтарға, шіркеулерге және ірі жер иелеріне тәуелді болды. 8 ғасырдың ортасынан 1000 жылға дейін аристократиялық және монахтық жерге бақылаудың үнемі артуы, жер иеленуші шаруалардың есебінен жүрді. Сонымен қатар, «тәуелді» тәуелділер туралы дәстүрлі ұғым және «тәуелді» және «бос» пәтерлі шаруалар арасындағы айырмашылық серфтік жүйе (серфтік жүйенің тарихын қараңыз) басымдық танытқандықтан жойылды. 8 ғасырдың ортасынан бастап, әсіресе солтүстікте шаруалар мен жер арасындағы қатынас жаңа «екі бөлікті мүлік» жүйесінің (маноризм) кеңеюімен сипатталды, онда шаруалар (жерге байланысты) лордтан немесе монастырдан пәтер ұстап алды (оны үшін жалдама төлейді), бірақ сонымен қатар лордтың жеке «демеснінде» жұмыс істеуге міндетті болды; солтүстікте осындай мүліктер өте үлкен болуы мүмкін. Бұл жүйе 12 ғасырға дейін лорд-пәтерлі қатынастардың стандартты бөлігі болып қала берді. 14-15 ғасырлардағы экономикалық және демографиялық дағдарыстар (ауыл шаруашылығының кеңеюі 12 және 13 ғасырлардағы жетістіктердің көп бөлігін жоғалтты) бұл тенденцияны кері қайтарды: жер иелері серфтерге тастап кеткен жерлерде жұмыс істеу үшін оларға бостандық ұсынды, шіркеу және корольдік билік жаңа «бос» қалаларды (villefranches) құрды немесе қалаларға бостандық берді және т.б. 15 ғасырдың соңына қарай серфтік жүйе көбінесе жойылды; одан кейін «бос» шаруалар өздерінің жерлері үшін жалдама төлейді, ал лордтың демесні жалдамалы еңбекпен жұмыс істеді. Бұл шаруаларды белгілі бір деңгейде босатып, экономикалық белгісіздік кезінде олардың өмірін көбірек осалдыққа ұшыратты.
Қалалар мен қалалар
Галло-римдік қалалардың көп бөлігі орта ғасырларда аймақтық орталықтар мен астаналар ретінде сақталды (бірақ көп өзгеріске ұшырады): кейбір қалалар шіркеу тарапынан епископтықтардың орталықтары ретінде таңдалды (мысалы, Париж, Реймс, Экс, Тур, Каркассон және Нарбонна, Ош, Альби, Бурж, Лион және т.б.), ал басқалары жергілікті (округ, герцогтық) әкімшілік биліктің орталықтары болды (мысалы, Анжер, Блуа, Пуатье, Тулуза). Көп жағдайда (мысалы, Пуатьеде) қалалар епископтық және әкімшілік биліктің орталықтары еді. 10-11 ғасырларда елдің қала құрылысы кеңейді (әсіресе солтүстік жағалауларында): жаңа порлар пайда болды, ал герцогтар мен графтар жаңа қалаларды құруға ынталандырды. Басқа аймақтарда қалалық өсім баяу болды және монастырь үйлеріне негізделді. Көптеген аймақтарда жергілікті феодалдар шектеулі құқықтары бар базар қалаларын (бургтарды) құрды. 11 ғасырдың соңында қалаларда басқару жиналыстары – "коммуналар" пайда бола бастады. Қалалық кеңею мен азаттыққа қарсы феодалдық реакция әртүрлі болды: кейбір феодалдар өзгерістерге қарсы күресті, ал кейбіреулері коммуналық қозғалыстан және сауданың өсуінен қаржылық және саяси пайда алды. 13-14 ғасырлар маңызды қала құрылысы кезеңі болды. Париж патшалықтағы ең ірі қала болды, және шын мәнінде, ғасыр соңында 200 000 немесе одан да көп халқы бар Еуропадағы ең ірі қалалардың бірі еді. Екінші ірі қала – Руан, ал басқа ірі қалалар (10 000-нан астам халқы бар) – Орлеан, Тур, Бордо, Лион, Дижон және Реймс болды. Бұған қоса, орташа және кішкентай қалалардың кеңейтілген желісі бар аймақтар да болды, мысалы, оңтүстікте және Жерорта теңізі жағалауында (Тулузадан Марсельге дейін, Нарбонна мен Монпельеден бастап) және солтүстікте (Бове, Лаон, Амиен, Аррас, Брюгге және т.б.). Базар қалаларының көлемі ұлғайды, және олардың көптегені артықшылықтар мен жеңілдіктерге ие болды, соның ішінде еркін қалаларға (виль франш) айналды. Ауылдық халықтар елден қалаларға және бургтарға көшіп келді. Бұл қала құрылысының да кезеңі болды: қалалық кеңістіктің барлық аумағын қоршап тұрған қабырғалардың кеңейтілуі, готикалық соборлардың (12 ғасырда бастау алған) кең ауқымды құрылысы, қалалық бекіністер, қамалдар (мысалы, Филипп II Августтың 1200 жылғы Лувры) және көпірлер.
Аристократия, дворяндар, рыцарьдар
Каролингтер дәуірінде "аристократия" (латын құжаттарында *nobilis*) заңмен нақты анықталған санақ емес еді. Римдік дәуірге дейінгі дәстүрлерге сүйене отырып, егер адам елеулі жер иелігіне ие болса, патша мен патша сарайына жол ашса, қызметі үшін құрмет пен иеліктерге ие бола алса (мысалы, граф немесе герцог болып тағайындалса) ол "асыл" деп есептелген. Олардың байлығы мен билігі тұрмыс салтында, сәнді заттар сатып алуда және серт берген адал (fideles) әскерлерін ұстауда көрінетін. 9-ғасырдың соңынан 10-ғасырдың соңына дейін асыл топтың мәні күрт өзгерді. Біріншіден, аристократия жер иелігінің берік аймақтық базасын құруға, графтықтар мен герцогтықтарды мұрагерлікпен басқаруға, соңында оларды дербес княздықтарға айналдыруға және мемлекеттің түрлі артықшылықтары мен құқықтарын жекешелендіруге көбірек ұмтылды. (1025 жылға қарай, Луараның солтүстігіндегі аймақ мұндай дербес мемлекеттердің алты немесе жетісінің билігінде болды.) 1000 жылдан кейін бұл графтықтар өз кезегінде кішігірім иеліктерге бөліне бастады, себебі кішігірім иелер "феодалдық революция" деп аталатын жағдайда жергілікті жерлерді басып алып, графтардың билігінің көптеген элементтерін өздеріне қаратуға ұмтылды. Екіншіден, 9-ғасырдан бастап әскери қабілетке ерекше мәртебе беріле бастады, ал кәсіби әскерлер немесе *milites*, әдетте серт берген иелердің қасында, аристократия қатарына еніп, жергілікті жерлерді сатып алып, жеке қамалдар салып, сот билігінің элементтерін басып алып, тарихшылардың "рыцарьлар" деп атап кеткен әскери аристократияға айналды.
Васальдік және феодалдық жерлер
Меровингтер мен Каролингтер клиенттік жүйелерді пайдалану және құрмет пен иеліктер беру арқылы, оның ішінде жерді беру арқылы өздерінің аристократиясымен билік қатынастарын сақтап келді. Бұл практика Кейінгі Антикалық дәуірден бастау алды. Осы практика орта ғасырларда вассалдық және феодализм жүйесіне дамыды. Алғашқыда вассалдық жер иелігін беру немесе алуды білдірмеді (ол тек адалдық үшін сыйлық ретінде берілді), бірақ сегізінші ғасырға қарай жер иелігін беру қалыпты жағдайға айналды. Вассалға жер иелігін беру иеленушінің меншік құқығын жоғалтпады, тек жерді пайдалану және одан түсетін табысты ғана жоғалтты; жер берген иеленуші ақының толыққанды меншік иесі болып қала берді және адалдықсыздық немесе өлім жағдайында жерді қайтарып алуға құқылы болды. Он бірінші ғасырдың ортасына қарай феодалдық жерлер (жұмыс ақысы, феодтар) көбінесе мұрагерлік болып кетті. Вассалдың қайтыс болғандағы үлкен ұлы мұрагер болар еді, бірақ алдымен ол иеленушіге құрмет көрсетіп, адалдық серт беруі керек еді және жер үшін «рельеф» төлеуі керек еді (иеленушінің мүлік құқығын мойындау үшін төленетін ақша). Он бірінші ғасырға қарай вассалдық байланыстар мен феодтарды беру француз қоғамының көп бөлігінде кеңінен таралды, бірақ Францияда бұл жалпыға бірдей емес еді: оңтүстікте феодалдық жерлерді немесе құқықтарды беру белгісіз болды. Бастапқыда феодалдық иелік иеленуші мен вассал арасындағы жеке байланыс ретінде қарастырылды, бірақ уақыт өте келе және феодтар мұрагерлік иелікке айналғанда, жүйенің мәні «жер саясатының» бір түрі ретінде қарастырыла бастады (тарихшы Марк Блох қолданған термин). Он бірінші ғасырда Францияда тарихшылар «феодалдық революция» немесе «өзгеріс» деп атаған және «биліктің фрагментациясы» (Блох) болды, бұл Англиядағы, Италиядағы немесе Германиядағы феодализмнің дамуынан өзгеше болды. Округтар мен герцогтар кішірек иеліктерге бөліне бастады, өйткені қамалдардың сақшылары мен кішірек феодалдар жергілікті жерлерді бақылауға алды, ал (алдыңғы графтардың ізін келіп) кішірек феодалдар мемлекеттің көптеген құқықтары мен өкілеттіктерін тартып алды немесе жекешелендірді, ең маңыздысы – жоғары табыс әкелетін сот құқықтары, сондай-ақ жол ақысы, базар ақысы, орманды пайдалану үшін алынатын төлемдер, иеленушінің диірменін пайдалану міндеттемелері және т.б. (Жорж Дуби бұл барлығын бірге «банальді сеньорлық» деп атады). Бұл кезеңде билік жекеленді, ал мемлекет жергілікті сот төрелігі мен салық әкімшілігін толыққанды қайта бақылауға алу үшін ғасырлар бойы күш жұмсады (он бесінші ғасырға қарай сеньордың көптеген сот құқықтары баллиаждарға берілді, оларға тек сеньорлық алымдар мен міндеттемелерге қатысты істер мен жергілікті сот төрелігінің шағын істері қалды). Бұл «биліктің фрагментациясы» Франция бойынша жүйелі емес еді, ал кейбір округтерде (мысалы, Фландрия, Нормандия, Анжу, Тулуза) графтар XII ғасырға дейін немесе одан кейін де өздерінің жерлерін бақылауда ұстай алды. Осылайша, кейбір аймақтарда (Нормандия мен Фландрия сияқты) вассалдық/феодалдық жүйе герцогтық және графтық биліктің тиімді құралы болды, вассалдарды олардың иеленушілерімен байланыстырып тұрды; бірақ басқа аймақтарда бұл жүйе айтарлықтай шатастыруға әкелді, әсіресе вассалдар екі немесе одан да көп иеленушілерге адалдық серт бере алатын және жиі беретін. Осыған жауап ретінде XII ғасырда «жоғарғы иеленуші» (liege lord) идеясы дамыды (онда бір иеленушіге қатысты міндеттемелер басым деп есептелді).
This "fragmentation of powers" was not however systematic throughout France, and in certain counties (such as Flanders, Normandy, Anjou, Toulouse), counts were able to maintain control of their lands into the 12th century or later. Thus, in some regions (like Normandy and Flanders), the vassal/feudal system was an effective tool for ducal and comital control, linking vassals to their lords; but in other regions, the system led to significant confusion, all the more so as vassals could and frequently did pledge themselves to two or more lords. In response to this, the idea of a "liege lord" was developed (where the obligations to one lord are regarded as superior) in the 12th century.
Патшалық қаржысы
Патшаның "домендік жерінен" немесе оған тікелей қарамаған жерлерден түсетін кірістен күнкөріс табуы күтілді. Қажет болған жағдайда, "ерекше" салық – taille салынып, жиналатын болды. Бұл мүмкіндік 14-15 ғасырлардағы ұзақ соғыстар кезінде жиірек қажет болды және 1439 жылы Франция патшасы VII Карлға жүз жылдық соғыс кезінде тұрақты әскерді ұстау үшін салық жинау құқығы берілгенде, taille тұрақты салыққа айналды. Патшалықтың кірістері мен шығыстарын бақылау үшін француз королі бастапқыда тек Регия кеңесіне (Curia Regis) сүйенді. Бірақ 12 ғасырдың ортасына қарай, тәж қаржысын Парижде банк ісін жүргізген Тамплиерлерге тапсырды. Патшалық қазынасы осыдан кейін банк сияқты ұйымдастырылды, жалақы мен кірістер есептер арасында аударылды. Тамплиерлерге кіріс жіберген патшалық есепшілері Патша сотынан тексеріліп тұрды, оның Тамплиерлерде жұмыс істеуге тағайындалған арнайы хатшылары болды. Бұл қаржы мамандары Compotis-тегі Кеңес (Curia in Compotis) деп аталды және қаржылық мәселелерді қарау үшін Патша сотының арнайы отырыстарында отырды. 1297 жылдан бастап есептер жылына екі рет, жазғы күн тоғысынан (24 маусым) және Рождестводан кейін тексерілетін болды. Уақыт өте келе, бастапқыда қарапайым кіріс-шығыс тізімі дамып, орталық тексеру мекемесіне, одан кейін толыққанды сотқа айналды. 1256 жылы Людовик IX барлық қала әкімдеріне, қала тұрғындарына және қалалық кеңес мүшелеріне Париждегі патшаның қазыналық аудиторларына (француз тілінде gens des comptes) соңғы есеп беру үшін келуге бұйрық берді. Патша сарайының бас хатшылығында қаржы және есепке қатысты маманданған және есептерді қабылдай алатын мүшелер болды. Бірқатар maître lais патшаның қазынашысы (comptes du Roi) ретінде тағайындалды. 1303 жылы немесе шамамен 1303 жылы Париждің Есеп палатасы (Cour des comptes) Палас де ла Ситеде құрылды. Оның аудиторлары тәждің жерлерінен түсетін кірісті қадағалауға және мемлекеттік шығындарды тексеруге жауапты болды. Олар патшаның үйінің шаруашылығын, инспекторларды, патша комиссарларын, провистерді, сот орындаушыларын және сенашальдарды тексерді. 1307 жылы IV Филипп патшалық қаражатын Тамплиерлерден алып, Лувр бекінісіне орналастырды. Осыдан кейін қаржы мамандары аудиторлық есептерді патша сарайының камера компоторум немесе Есеп палатасы (Chambre des comptes) деп аталатын бөлмесінде алды және олар осы атпен ұжымдық түрде таныла бастады, бірақ әлі де он алты шамасындағы адамнан тұратын Патша сотының кіші комиссиясы ғана болды. 1320 жылы V Филипп шығарған Вивие-ан-Бри жарлығы (Ordonnance de Vivier en Brie) Палатаға есептерді тексеруді, есеп беруден туындайтын мәселелерді қарауды және қаржылық құжаттардың тізілімдерін жүргізуді талап етті. Сондай-ақ ол қаржылық соттардың негізгі құрамын белгіледі: үш (кейін төрт) есепші-клерк (maîtres clercs) бас аудиторлар ретінде жұмыс істеу үшін және үш maître lais familiers du Roi аудиторлық есептерді ("тыңдау және шешу") тыңдау және шешу үшін уәкілеттік алды. Оларға он бір клерк (petis clercs, кейін clercs des comptes) көмек көрсетті, олар жәдігерлердің аудиторлары ретінде жұмыс істеді. Келесі 20 жылда бұл топ 50 пайызға өсті, бірақ 1346 жылы жеті шебер мен он екі клеркке дейін қысқартылды. 1381 жылғы жарлықпен президент лауазымы құрылды, ал 1400 жылы екінші бас барон тағайындалды. Сот құрамына соңынан сот хатшылары қосылды. Шеберлерге көмек көрсету үшін емтиханшылар (correcteurs) құрылды. Патша тағайындаған басқа да сот қызметкерлері (консультанттар) шеберлермен бірге жұмыс істеу үшін құрылды. Соңында, 1464 жылғы 26 ақпандағы жарлықта Есеп палатасы "барлық қаржылық мәселелерде егемен, негізгі, жоғарғы және соңғы шешімнің жалғыз соты" деп жарияланды. XIV ғасырдың соңында тұрақтанғанмен, сот патшалық қаржысындағы басты рөлін жоғалтты. Біріншіден, валюта жекелеген органға (Chambre des monnaies) ауыстырылды, содан кейін үнемі жиі болатын "ерекше" салықтар (aide, tallage, gabelle) Cour des aides (1390 жылы құрылған) генералдарының жауапкершілігіне көшті. Есеп палатасымен сақталған тәждің домендік кірістері маңыздылығы мен құны бойынша төмендеді. 1400 жылға қарай соттың рөлі едәуір азайды. Алайда, жаулау арқылы мемлекет аумағының біртіндеп кеңеюіне байланысты соттың қажеттілігі сақталды.
Парламенттер
1307 жылы патша кеңесінен пайда болған Париж Парламенті, ортағасырлық патша сарайының ішінде, қазіргі Париж Әділет сарайы орналасқан аралда орналасты. Париж Парламентінің құзыреті XIV ғасырдағы патшалықтың барлық аумағын қамтыды, бірақ патшалардың жеке биліктері кеңейген сайын автоматты түрде кеңеймеді. 1443 жылы Жүз жылдық соғыстың салдарынан Франция королі Карл VII Лангедокқа өз Парламентін сыйлады, ол Парижден тыс құрылған алғашқы Парламент – Тулуза Парламенті болды; оның құзыреті Оңтүстік Францияның көп бөлігіне таралатын. Орта ғасырларда Францияның түрлі провинцияларында бірнеше Парламенттер құрылды: Дофине (Гренобль, 1453), Гвиена және Гаскония (Бордо, 1462), Бургундия (Дижон, 1477), Нормандия (Руан, 1499/1515). Олардың бәрі Францияға қосылғанға дейін тәуелсіздік дәстүрімен мықты аймақтардың әкімшілік орталықтары болды.
Жалпы мүлкі
1302 жылы француз патшалығының билігін кеңейтуі, басты феодалдардың, соның ішінде рухани және светтік иелердің, және ерекше құқықтары бар қалалардың өкілдерінен тұратын жалпы жиналысқа әкелді, бұл қалалар дербес иеліктерге ұқсас болды. Бұл институттың құрылуына алдын ала шарттар жасалды: патша бірнеше рет маңызды қалалардың өкілдерін шақырып, ал Филипп III тұсында екі топ жеке-жеке мәселелерді талқылаған ақсүйектер мен дін қызметкерлерінің жиналыстары өткізілді. Филипп IV және Папа Бонифаций VIII арасындағы дау 1302 жылғы Генералдық Штаттардың (Estates General) шақырылуына себеп болды; Франция королі Франция Корольдігінің Жоғары лауазымды шенеуніктермен қатар, осы ауыр дағдарыста үш сословиеден де кеңес алуды қалады. 1302 жылғы жиналысты шақыру туралы хаттар М. Жорж Пиконың «Франция тарихына арналған жарияланбаған құжаттар» жинағында жарияланған. Сол патшалық кезеңінде олар бірнеше рет шақырылып, субсидиялар беру арқылы көмек көрсетті. Уақыт өте келе, субсидиялар оларды шақырудың ең басты себебіне айналды. Генералдық Штаттарға Бірінші сословиенің (руханияттың), Екінші сословиенің (ақсүйектердің) және Үшінші сословиенің (қара халықтың: барлық басқаларының) өкілдері кірді, ал монархтар оларды әрқашан субсидия беру немесе тәжге кеңес беру, көмек және бағыт-бағдар беру үшін шақыратын. 14-шы ғасырда және 15-шы ғасырдың бірінші жартысындағы бастапқы түрінде Генералдық Штаттардың сайлау элементі шектеулі болды. Генералдық Штаттарды құрайтын светтік және рухани феодалдар (епископтар және басқа жоғары дін қызметкерлері) өздерінің теңдестерімен сайланбады, бірақ тікелей патша таңдап, шақыратын. Алайда, руханиат қатарында, кейбір шіркеу ұйымдары, мысалы, монастырлар мен кафедральдық шіркеулер де жиналысқа шақырылғандықтан, және бұл ұйымдар моральдық, бірақ физикалық мағынада емес тұлғалар болғандықтан, олардың өкілдерін монастырь монахтары немесе шіркеудің канондары таңдауы керек болды. Тек Үшінші сословиенің өкілдігі сайлау арқылы іске асырылды. Сонымен қатар, бастапқыда соңғысының барлығы бірдей Штатта өкілдік алуға шақырылмады. Тек «жақсы қалалар» деп аталатын ерекше құқықтары бар қалалар ғана шақырылды. Олар сайланған прокурорлармен өкілдік етті, олар көбінесе қалалық шенеуніктер болды, бірақ мақсат үшін депутаттар да сайланды. Ауылдық аймақтар, плац-паистар өкілдік етілмеді. Тіпті «жақсы қалалар» ішінде де, сайлау құқығы өте шектеулі болды.
Алдын ала есептер, кепілдіктер
Превоттар – 11 ғасырда Капетия монархиясы құрған, патшалық доменнің шашыраған бөліктерін басқаратын бірінші деңгейдегі судьялар. Провосттар виконттарды виконтияларда феодалдық құқық болмаған жерлерде алмастырды, ал провост лауазымы соборлық тараулардың тиісті шіркеу провостының үлгісімен жасалған болуы мүмкін. Провосттарға жергілікті патшалық билік сеніп тапсырылды және жүзеге асырылды, соның ішінде Корольдің домендік кірістерін жинау және провосттық юрисдикциясындағы Патшаға төленетін барлық салықтар мен алымдар. Олар сондай-ақ әскери қорғаныс үшін жауапты болды, мысалы, патша әскерлері үшін жергілікті контингенттерді жинау. Провосттар шектеулі құзыреттерімен сот төрелігін де жүргізді. 11 ғасырда провисторлар өздерінің лауазымдарын мұрагерлік етіп алды, осылайша оларды бақылау қиынға соқты. Патшаның ең жоғары лауазымды шенеуніктерінің бірі – Ұлы Сенашал олардың бақылаушысы болды. 12 ғасырда провост лауазымы аукционға қойылды, содан кейін провосттар кірістерді жинаумен айналысты. Осылайша провизор өзінің провосттығы шеңберінде корольдің иелік кірісін жинаудың құқығын алды. Бұл оның басты рөлі болды. Превофтардың немесе олардың баламаларының (Нормандияда виконт, Солтүстік Францияның кейбір аймақтарында шателен, оңтүстікте вигуер немесе бейль) қызметін бақылау және заңбұзушылықтарды қысқарту үшін Филипп II Август, француз монархиясының билік жүйесіне негіз болған көптеген орталық институттарды құрған қабілетті және тапқыр әкімші, ортағасырлық салықтық және салықтық бөлімдер негізінде бейли (балиф) деп аталатын көшпелі судьяларды құрды. Осылайша, бейли (балиф) Солтүстік Францияда патшаның әкімшілік өкілі болды, сот төрелігін жүзеге асыру және оның бейлігіндегі әкімшілік пен жергілікті қаржыны бақылау үшін жауапты болды (Францияның оңтүстігінде оған теңестірілген лауазым – "sénéchal, sénéchaussé"). Уақыт өте келе, патша билігінің, әкімшілік пен сот ісінің кеңейтуі ретінде бейлілердің рөлі айтарлықтай кеңейтілді. 1191 жылдан кейін Ұлы Сенашал лауазымы бос болған кезде, бейлилер тұрақты болып, өздерін провосттардан жоғары тұрған қуатты лауазымды адамдар ретінде бекітті. Бір бейлінің округіне жарты ондаған провизорлық округ кірді. Король апелляция институтын енгізген кезде, бұрын мүмкін емес болған провист үкімдеріне шағым жасау енді бейліге тиесілі болды. Сонымен қатар, 14 ғасырда провистер домендік кірістерді жинаудан басқа, шаруашылық провизорлықтарында ғана, бұл жауапкершілікті патшалық қабылдаушыларға (receveurs royaux) берді. Жергілікті әскер контингенттерін (бан және арьер бан) жинау да бейлилерге берілді. Сондықтан провисторлар патшалық соттарға қарастырылған абыройы мен іс-әрекеттер бойынша сот орындаушыларымен қатар, вассалдарға қатысты төменгі төрешілердің жалғыз қызметін сақтады. Бұл 13-14 ғасырлардағы феодалдық соттарда қалыптасқан прецедентке сәйкес болды, онда жиынтық провисттық істер салтанатты бейлілік сессиялардан ерекшеленді.
Каролинг мұрасы
Қарт Карл патшаның билігінің соңғы жылдары викингтер оның патшалығының солтүстік және батыс шекаралары бойымен ілгеріледі. 814 жылы Шарльмен қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлері саяси бірлікті сақтап қала алмады және империя ыдырай бастады. 843 жылғы Верден шарты Каролинг империясын бөліп, Карл Тоқал Батыс Францияға билік етті, бұл шамамен қазіргі Франция аумағымен сәйкес келеді. Викингтердің шабуылдары күшейе берді, олардың қауіпті кемелері Луара және Сена өзендерімен, сондай-ақ басқа да ішкі су жолдарымен жүзіп, қиратушылық пен үрей тудырды. 843 жылы викингтер Нант епископын өлтірді, ал бірнеше жылдан кейін Турдағы Сент-Мартин шіркеуін өртеді, 845 жылы викингтер Парижді тонады. Қарапайым Карлдың (898–922) билігі тұсында Ролло басқаратын нормандықтар Сене өзенінің екі жағындағы, Парижден төмен орналасқан аймаққа қоныстанды, ол кейін Нормандия атанды. Каролингтер де өз алдыңғыларының тағдырымен бірге болды: екі отбасы арасындағы үздірілмейтін билік күресінен кейін, Франция герцогы және Париж графы Хью Капеттің (987) таққа отыруы Капетия әулетін орнатып, оның Валуа және Бурбон тармақтарымен бірге Францияны 800 жылдан астам уақыт бойы биледі. Каролинг дәуірі Францияның болашақ дамуын анықтаған институттардың біртіндеп қалыптасуын көрді: тәждің өзінің аумақтарындағы патшалық ақсүйектердің әкімшілік билігін мойындауы, олардың (кейде күмәнді) адалдығы мен әскери қолдауы үшін, бұл құбылыс Капетиялардың өркендеуінде анық көрінеді және Каролингтердің билікке келуімен белгілі бір дәрежеде болжамдалды.
Алғашқы капетиялықтар (940-1108)
Ортағасырлық Франция тарихы 987 жылы Реймсте шақырылған жиналыстың Хью Капетті (940–996) сайлауымен басталады. Капет бұрын «Франктар герцогы» болған, содан кейін «Франктар королі» (Rex Francorum) атанды. Гюдің билігі Париж бассейнінен асып кетпеді; оның саяси беделі оны сайлаған күшті барондарға қарағанда төмен болды. Корольдің көптеген вассалдары (соның ішінде Англия патшалары да ұзақ уақыт бойы болды) одан әлдеқайда ірі аумақтарды басқарды. Ол галл, бретон, даниялықтар, аквитандықтар, готтар, испандықтар және гаскондардың королі ретінде танылды. Капетия әулетінің алғашқы патшасы Хью Капет туралы көп мәлімет жоқ, оның ең үлкен жетістігі – патша ретінде сақталып қалуы және Каролингтердің талапкерін жеңіп, осылайша Еуропаның ең күшті патшалар үйінің бірін құруға мүмкіндік беруі болды. Абат Сугер 1137 жылы Бордода Людовик VII мен Элеонора Аквитанскаяның некелерін ұйымдастырды, бұл Людовик VII-ді Аквитания герцогы етіп, оған айтарлықтай билік берді. Алайда, жұбайлар Шампань графына қарсы соғыс кезінде Витриде мыңнан астам адамды өртеу туралы мәселеде келіспеді. Король Людовик VII осы оқиғаға қатты қайғырып, Қасиетті жерге барып, тәубе етуді іздеді. Кейіннен ол Франция Корольдігін Екінші крест жорығына қатыстырды, бірақ Элеонорамен қарым-қатынасы жақсармады. Неке ақырында папамен қандастық байланысқа байланысты бұзылды, ал Элеонора көп ұзамай Нормандия герцогы Генрих ФицЭмпреске үйленді, ол екі жылдан кейін Генрих II ретінде Англия королі болды. Оның үкімдері, сол кездегі стандарттармен әділ болғанымен, көбінесе практикалық болмады. Людовик әділдік сезімімен күшті болғандықтан, ол әрқашан жаза қолданар алдында адамдарды өзі соттағысы келді. Людовик және француз дін қызметкерлері Людовик патшаның вассалдарына қатысты айыптаулар жасағанда былай десті: «Егер дін қызметкерлері оған әділетсіздік жасаса, ол кез келген адамды кешірім сұрауға мәжбүрлесе, бұл Құдайға қарсы және әділдікке қайшы келеді». Людовик IX Франция патшасы болған кезде он екі жаста болды. Оның анасы – Кастилиялық Бланш – регент ретінде тиімді билік жүргізді (бірақ ол ресми түрде бұл атақты қолданған жоқ). Бланш билігіне француз барондары қарсылық көрсетті, бірақ Людовик өзі билік жүргізе алатын жасқа жеткенше ол өз орнын сақтап қалды. 1229 жылы король Париж университетіндегі ұзақ мерзімді наразылықпен күресуге мәжбүр болды. Латын кварталы осы наразылықтардан қатты зардап шекті. Корольдік осал еді: Тулуза графтығында соғыс жалғасып жатты, ал корольдік армия Лангедоктағы қарсылықпен күресіп жатты. Тулуза графы Раймонд VII 1229 жылы Париж шартына қол қойды, онда ол өмір бойына көптеген жерлерін сақтап қалды, бірақ оның Пуату графы Альфонсоға үйленген қызы оған мұрагер бермеді, сондықтан Тулуза графтығы Франция короліне өтті. Англия королі Генрих III Аквитаниядағы Капетия билігін мойындамады және әлі де Нормандия мен Анжуды қайтарып алуға және Анжу империясын реформалауға үміттене берді. 1230 жылы ол үлкен күшпен Сент-Малоға қонды. Генрих III-нің Бретань мен Нормандиядағы одақтастары олардың короліне қарсы шабуылға өзі жетекшілік еткендіктен, оған қарсы күресуге батыл болмады, сондықтан олар жеңіліске ұшырады. Бұл оқиға Сентонж соғысына (1242) әкелді. Ақырында Генрих III жеңілді және Людовик IX билігін мойындауға мәжбүр болды, бірақ Франция королі Генрих III-тен Аквитанияны тартып алмады. Людовик IX енді Францияның ең ірі жер иесі болды, бұл оның корольдік атағына қосылды. Нормандияда оның билігіне қарсылық болды, бірақ оны басқару, әсіресе қатыгездікпен жаулап алынған Тулуза графтығымен салыстырғанда, өте оңай болды. Осы кезде Парламентке айналатын Корольдік кеңес құрылды. Англия королі Генрих III-пен болған қақтығыстан кейін Людовик Плантагенет королімен достық қарым-қатынас орнатты. Анекдот бойынша, Генрих III Аквитания герцогы ретінде француз Парламентіне қатысқан; алайда Англия королі әрқашан кешігіп келді, өйткені ол діни қызметкермен кездескен сайын массаны тыңдау үшін тоқтағанды ұнататын, сондықтан Людовик Генрих III жолында ешқандай діни қызметкер болмауын қадағалады. Генрих III және Людовик IX кімнің ең адал екендігі үшін ұзаққа созылған бәсекеге түсті; бұл олардың Парламентке уақытында келмейтін деңгейге жетті, содан кейін олардың болмауы кезінде де талқылауға рұқсат етілді. Сент-Луи готикалық сәулет сияқты өнердің жаңа түрлерін де қолдады; оның Сен-Шапель ғимараты өте әйгілі готикалық ғимаратқа айналды, сонымен қатар ол Морган Библиясын жасауға да үлес қосты. Корольдік Сент-Луи тұсында екі крест жорығына қатысты: жетінші крест жорығы және сегізінші крест жорығы. Екеуі де француз королі үшін толық сәтсіздікке ұшырады. Ол сегізінші крест жорығында қайтыс болды, ал Филипп III король болды. 13 ғасыр тәжге оңтүстікте де маңызды пайда әкелді, онда аймақтың альбигойлық немесе катарлық діншілдеріне қарсы папалық корольдік крест жорығы (1209) корольдік доменге Төменгі (1229) және Жоғарғы (1271) Лангедоктың қосылуына әкелді. Филипп IV-нің Фландрияны басып алуы (1300) сәтті болмады, екі жылдан кейін Кортрэй (Courtrai) қаласының жанындағы Алтын шпоры шайқасында фламанд қалаларының күштерімен оның рыцарьлары жеңіліске ұшырады.
For it would be against God and contrary to right and justice if he compelled any man to seek absolution when the clergy were doing him wrong. Louis IX was only twelve years old when he became King of France. His mother – Blanche of Castile – was the effective power as regent (although she did not formally use the title). Blanche's authority was strongly opposed by the French barons yet she maintained her position until Louis was old enough to rule by himself. In 1229 the King had to struggle with a long lasting strike at the University of Paris. The Latin Quarter was strongly hit by these strikes. The kingdom was vulnerable: war was still going on in the County of Toulouse, and the royal army was occupied fighting resistance in Languedoc. Count Raymond VII of Toulouse finally signed the Treaty of Paris in 1229, in which he retained much of his lands for life, but his daughter, married to Count Alfonso of Poitou, produced him no heir and so the County of Toulouse went to the King of France. King Henry III of England had not yet recognized the Capetian overlordship over Aquitaine and still hoped to recover Normandy and Anjou and reform the Angevin Empire. He landed in 1230 at Saint Malo with a massive force. Henry III's allies in Brittany and Normandy fell down because they did not dare fight their king, who led the counterstrike himself. This evolved into the Saintonge War (1242). Ultimately, Henry III was defeated and had to recognize Louis IX's overlordship, although the King of France did not seize Aquitaine from Henry III. Louis IX was now the most important landowner of France, adding to his royal title. There were some opposition to his rule in Normandy, yet it proved remarkably easy to rule, especially compared to the County of Toulouse which had been brutally conquered. The Conseil du Roi, which would evolve into the Parlement, was founded in these times. After his conflict with King Henry III of England, Louis established a cordial relation with the Plantagenet King. An amusing anecdote is about Henry III's attending the French Parlement, as Duke of Aquitaine; however, the King of England was always late because he liked to stop each time he met a priest to hear the mass, so Louis made sure no priest was on the way of Henry III. Henry III and Louis IX then started a long contest for who was the most faithful; this evolved to the point that none ever arrived on time to the Parlement, which was then allowed to debate in their absence. Saint Louis also supported new forms of art such as Gothic architecture; his Sainte Chapelle became a very famous gothic building, and he is also credited for the Morgan Bible. The Kingdom was involved in two crusades under Saint Louis: the Seventh Crusade and the Eighth Crusade. Both proved to be complete failures for the French King. He died in the Eighth Crusade and Philip III became king. The 13th century was to bring the crown important gains also in the south, where a papal royal crusade against the region's Albigensian or Cathar heretics (1209) led to the incorporation into the royal domain of Lower (1229) and Upper (1271) Languedoc. Philip IV's seizure of Flanders (1300) was less successful, ending two years later in the rout of his knights by the forces of the Flemish cities at the Battle of the Golden Spurs near Kortrijk (Courtrai).
Филип III және Филип IV (1270-1314 жж.)
1270 жылы Тунистегі крест жорығында Людовик IX обадан қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Филипп III (1270–1285) және немересі Филипп IV (1285–1314) оның ізін басты. Филипп III жауынгерлік қабілетімен және атқа міну шеберлігімен «Батыл» атанды, мінезімен немесе билік ету өнерімен емес. Филипп III тағы бір крест жорығына қатысты: Арагон крест жорығы, ол 1285 жылы оның өмірін қиды. Филипп III патшалық жерді тұрақты түрде кеңейтуді жалғастырды. 1271 жылы ол ағасынан Тулузаны мұраға алды және ұлы мен мұрагерін Шампань мен Наварраның мұрагеріне үйлендірді. Таққа отырғаннан кейін Филипп III жағдайдың өзгеруіне қарамастан, әкесінің тиімді дипломатиясын жалғастыруға міндетті болды. 1282 жылы Сицилиядағы Карл Анжудың бассыздығы арал халқын Арагон королі Петр III пайдасына көтерілуге мәжбүр етті. Рим папасы Мартин IV Филиппке жақын болғандықтан, Петрді бірден анафемаға ұшыратып, оның тағын француз королінің ұлдарының біріне сыйлады. Филипп Көркемнің Наварраны мұрагерлікке алуы жоспарланғандықтан, бүкіл испан маркасы Франция үшін қайтадан басып алуға дайын сияқты көрінді. Алайда, Филипп III-нің Арагонға қарсы крест жорығы, ашық саяси шара, эпидемия армиясына тарағаннан кейін апатқа ұшырады және оның әскері Коль-де-Паниссарда арагондықтардан жеңіліске ұшырады. Ұялған король көп ұзамай Перпиньянда қайтыс болды, содан кейін Карл Анжу және Мартин IV қайтыс болды. Кейінгі Капетия билеушілерінің арасында Филипп IV ең ұлысы болды, ол патшалық билікті орта ғасырларда қол жеткізілетін ең жоғары деңгейге жеткізді, бірақ көптеген адамдарды ашуландырып, Францияны жалпы алғанда шаршатып қойды. Сондықтан оның ұлдары әкесінің амбицияларын толығымен тастамай, сақтық саясатын ұстанды. Филипп IV көбінесе Жерорта теңізіне көңіл бөлмеді, және сыртқы саясатын Францияның солтүстік шекарасына шоғырландырды. Бұл іс-әрекеттердің бір бөлігі қасиетті Рим императорларының есебінен жасалды, бірақ корольдің ең агрессивті әрекеттері Англияға қарсы бағытталды. Аквитания үшін дау жылдар бойы келіспеушілік тудырды және 1294 жылы соғыс басталды. Француз әскерлері Гасконияға терең еніп кірді, нәтижесінде Англияның Эдуард I Фландрия және Францияның солтүстік шекарасындағы басқа одақтастарымен күш біріктірді. 1297 жылы одақтас күштер Артуалық Роберт басқарған француз армиясынан жеңіліске ұшырады және бітімге келісті, бұл соғысқа дейінгі жағдайды сақтауға әкелді. Бітім шартының бір бөлігі ретінде Эдуард Филипптің қарындасына үйленді, ал екі корольдің ұлы мен қызы да үйленуге дайындалды. Фландрияның халқы әлі де қарсылық көрсетіп, бағынбады. Олардың графы Филипптің тұтқынында болғанмен, бұл фламанд буржуазиясының француз әскерлеріне қарсы көтеріліп, 1302 жылғы Куртрай шайқасында сенсациялық жеңіске жеткеніне кедергі болмады. Алайда король Фландрияға жаңа шабуыл бастады және 1305 жылы ақыры бітімге келісті, бірақ бұл фламанд қалаларын қанағаттандыра алмады. Сонымен қатар, Филипп IV келісім арқылы корольдік сот билігін Виверс, Кахор, Менде және Ле-Пюи шіркеулік аумақтарына дейін кеңейтті. Осының бәрімен король Францияның кез келген жерінде билікті нығайта алды, бірақ әлі де көп жұмыс істеу керек еді және француз билеушілері уақытша Бретань, Бургундия және көптеген кішігірім аумақтарсыз қалды, бірақ бүкіл ел үшін заң шығаруды жалғастырды. Бұл кезеңде Франциядағы үкіметтік басқару бюрократиялық және күрделі болды, патшалық биліктің тұрақты кеңеюімен бірге. Дегенмен, Капетия патшаларын еріксіз төрешілер деп қарастыруға болмайды, өйткені феодалдық әдет-ғұрып пен дәстүр оларға әлі де шектеу ретінде әрекет етті. Филиптің саясаты қарсылық пен наразылық туғызса, бұл оның ешбір тапқа ерекше көңіл бөлмегенімен байланысты. Корольдің қалаларға қатысты саясаты дәстүрлі болып қалды, бірақ шіркеуге қатысты жағдай басқаша болды. Ол француз дінбасыларына әскери жорықтарды қаржыландыру үшін салық төлейін деді, бұл Рим папасы Бонифаций VIII-нің қарсылығын тудырды. Рим папасы француз және ағылшын дінбасыларынан салық салуға қатысты көптеген шағымдар алғандықтан, 1296 жылы Clericis laicos атты бұйрық шығарды, онда папаның келісімі қажет екені жарияланды. Алайда Филипп ашуланып, өзінің іс-әрекетін қорғап, қатты дау көтерді, дінбасыларды екіге бөліп тастады. Ақырында папа қарсылығын қайтарып алды. 1301 жылы Пемьер епискобы корольдің ересі және сатқындықпен айыпталды, бұл Бонифаций VIII-нің тағы бір наразылығына әкелді, онда шіркеу мүлігін Римнің рұқсатысыз тәркілеуге болмайды және барлық христиан билеушілері папалық билікке бағынуға тиіс екені жарияланды. Папа патшалық реформасын талқылау үшін француз дінбасыларын Ватиканға шақырды. Тағы да дінбасылар елге адалдық пен шіркеуге адалдық арасында екіге бөлінді. Филипптің жағын алғандар Парижде және француз қоғамының басқа сегменттерінде үлкен жиын өткізіп, папаны сынады, ол корольді және оны қолдаған дінбасыларды анафемаға ұшыратты. Келесі жылы Филипп кек қайтарды. Корольге адал дінбасылар Бонифацийді сотқа тарту жоспарын жасады және папа қыркүйек айында Ананьиде тұтқындалды. Ол түрмешілерінен ұрып-сапаланды және отставкаға кетпесе өлім жазасымен қорқытылды, бірақ ол бас тартты. 68 жастағы папа бірнеше күннен кейін бостандыққа шығарылды және бірнеше аптадан кейін қайтыс болды. Филипп шіркеумен қайтадан қиындыққа тап болмас үшін Бордо архиепископы Раймонд Бертранд де Готы папа болып сайланды. Папалық конклав француз және итальян кардиналдары арасында тең бөлінді, бірақ соңғылары келісімге келді және де Гот V Климент болып сайланды. Осылайша Филипп Авиньонға көшірілген папалыққа бағынышты француз қуыршағын сәтті орнатты. Филипп IV, сондай-ақ Филипп Көркем (1285–1314) билік еткен кезеңде тағы да әкімшілік реформалар жасалды. Бұл король Ескі Одақты бекітті және Париж Парламентін құрды. Филипптің билігінің ең ерекше эпизодтарының бірі - Тамплиерлер орденін жоюға қатысуы болды. Тамплиерлер крест жорықтары кезінде бір ғасырдан астам бұрын құрылған, бірақ қазірде қасиетті жердің құлауынан кейін беделі төмендеген және олардың артыққылықтарына сай келмейтін ескі адамдардан тұрды. Тамплиерлердің бұзылықтарын табуға тырысқан Филипп 1308 жылы Турда қолдау жинауға мәжбүр болды. Ақырында 1312 жылы V Климент өзінің күдігіне қарамастан, оларды тарату туралы бұйрық шығарды. Тамплиерлердің мүлігі Госпиталдықтарға берілді, ал қалған мүшелері дінге қарсылық көрсеткені үшін түрмеге жабылды немесе өлім жазасына кесілді.
Людовик X, Филип V және Карл IV (13141328)
1314 жылы Филипп IV 47 жасында аң аулау барысында болған оқиғадан кенеттен қайтыс болды, және тақ оның ұлы Людовик X-ке (1314–1316) өтті. Людовиктің қысқа мерзімді билеуі Фландрияны бақылауға алуға жасалған тағы бір сәтсіз әрекеттерге толы болды, себебі король шекара бойында әскерді шоғырландырды, бірақ жабдықтау мәселелері осы күш-жігердің сәтсіз аяқталуына себеп болды. 1316 жылдың жазында Людовик 26 жасында себебі белгісіз аурудан (мүмкін, гастроэнтерит) қайтыс болды. Ол өте ыстық күні теннис ойнағаннан кейін көп мөлшерде суық шарап ішіп алған еді. Корольдің әйелі жүкті болды және қараша айында Джон есімді ұл туды, бірақ ол бір аптадан кейін қайтыс болып, тақ оның інісі Филиппке өтті. Филипп V (1316–1322) Фландриямен оның графы Роберт III-пен неке арқылы бейбітшілік орнатты және Англияның Эдуард II-мен Гаскония мәселесі бойынша дауласты. Ол Киликиядағы Армян Корольдығын құтқару үшін жаңа крест жорығын жоспарлады, бірақ Фландриядағы жағдай тұрақсыз болып қалды және 1319 жылы Генуядан шыққан француз теңіз экспедициясы Таяу Шығысқа жетпей жойылды. Осы кезде, бастапқыда Фландрияға шабуыл жасауға ниеттенген шаруалар мен сарбаздар тағы бір өздігінен жарияланған крест жорығына (Пасторекс) көтерілді, ол тағы да ақсүйектерге, салық жинаушыларға және яһудилерге шабуылға айналды. Рим папасы Иоанн XXII осы көтерілісті айыптады және Филипп оны тоқтату үшін әскер жіберуге мәжбүр болды. 1321 жылы елде шетелдік мұсылман билеушілерінің тапсырысымен яһудилер махау ауруынан зардап шеккен құдықтарды улауда айыпталып, қорқынышты хабар тарады. Пасторекс әлі де көптеген адамдардың есінде болғандықтан, әсіресе Филипп V яһудилерге төзімділік көрсеткенімен және тіпті олардың біразын өз қызметіне алғанымен, жағдай шиеленісе түсті. Король қай жаққа бұрылса да, апатқа ұшырауы мүмкін болды, сондықтан стрестен денсаулығы нашарлап, 1322 жылдың басында 29 жасында қайтыс болды. Мұрагерлікке лайықты ұл таба алмаған Филипптің орнына оның інісі (Филипп IV-нің ең кіші ұлы) Карл IV (1322–1328) отырды. Жаңа король өзінің алдыңғылары сияқты көптеген мәселелерге тап болды (атап айтқанда, Фландрия және Гаскониядағы даулар). Ағасының Оңтүстік Франциядағы хаосты тоқтатуынан кейін, ол Фландрияға көңіл бөлді, бірақ Гасконияда француз вассалының шекарада бекініс салуына қарсы көтеріліс болды. Корольдің туысы Валуалық Карл провинцияға шабуыл жасады, содан кейін король Эдуард II-нің оған деген құқығын жоқ деп жариялады. Карл IV-нің қарындасы ағылшын патшасына үйленгеніне қарамастан, ол Гасконияны қайтарудан бас тартты және ақырында оны екі билеушінің арасында бөлу туралы келісімге келді. Карл Левантта жаңа крест жорығын бастауға құштар болды және бір кезде Византия императоры болуды жоспарлаған. Алайда ол экспедицияны қаржыландыру туралы Папамен келісімге келе алмады, ал оның назарын Гаскониядағы оқиғалар алаңдатты. Бірақ 1327 жылы француз елшісі Константинопольге сапар шегіп, Византия империясының азамат соғыстарымен күресіп жатқанын көрді. Келесі жылы Карл IV қайтыс болып, аймақтағы крест жорықтарын тоқтатты.
Жүз жылдық соғыс (1328-1453)
1328 жылы Карл IV-тің еркек мұрагерлері болмауынан Капетингтер әулетінің негізгі тармағы аяқталды. Салық заңына сәйкес, тәж әйелге өте алмайды (Филип IV-нің қызы Изабелла, оның ұлы Англияның Эдуард III болды), сондықтан тақ Карл Валуаның ұлы Филип VI-ға өтті. Бұған қоса, Францияның оңтүстігіндегі Гаскония құқығы үшін ұзақ жылдар бойы дауласу, сондай-ақ Англия мен фламанд мата өндіруші қалалары арасындағы қарым-қатынас 1337–1453 жылдардағы жүз жылдық соғысқа алып келді. Келесі ғасырда қанды соғыстар мен шаруалардың көтерілістері болды (1381 жылғы Англия шаруаларының көтерілісі және 1358 жылғы Францияның Жакериясы). Француздардың соғыстың алғашқы кезеңіндегі (1337–1360) жеңілістері екінші кезеңде (1369–1396) біршама өтелді; бірақ Генрих V-тің 1415 жылы Аженкур шайқасында Францияның өзара қарым-қатынастағы Арманьяк және Бургунд фракцияларына қарсы жеңісі, жеті жылдан кейін 1420 жылғы Троя шарты бойынша оның ұлы Генрих VI-ның Парижде король ретінде танылуына әкелді. Бұл Валуа билігін Луара өзенінен оңтүстіктегі жерлермен шектеді. Францияның беделсіздігі 1429 жылы Домреми-ла-Пюсельдегі шаруа қызы Жанна д’Арк бейнеленген қайта құру қозғалысының пайда болуымен күрт өзгерді. Ол құдайлық дауыстардың басшылығымен ағылшын Орлеанын қоршауын жылдам аяқтаған және Реймс қаласында Карл VII-нің таққа отыруымен аяқталған науқанға жетекшілік етті. Кейіннен Бургундиялықтар тарапынан тұтқынға алынып, ағылшын одақтастарына сатылып, 1431 жылы діннен тайғаны үшін өлім жазасына кесілді, бұл оның Францияның мүддесінің символы ретіндегі құнын екі есеге арттырды. 1435 жылы король мен Бургундия герцогы Филипп Жақсы арасындағы келісім француз халқының жаңаруына кедергі келтіретін ең үлкен тосқауылды жойды, нәтижесінде Париж (1436), Нормандия (1450) және Гиень (1453) қайтарылып алынды, Англияның Кале маңындағы аймақтағы ықпалы азайды (сонымен қатар 1558 жылы жоғалды). Англияны жеңгеннен кейін Францияның күшті ұлттық монархия ретінде пайда болуы бұрын тәуелсіз еуропалық мемлекеттер болған Бургундия (1477) және Бретань (1532) герцогтықтарының "қосылуымен" аяқталды. Соғыстың ғасырлық шығындары зор болды, әсіресе 1348 жылы Италиядан келген оба (қара өлім, көбінесе бубондық обаның ошағы деп саналады), Рона өзенінің бойымен және одан елдің көп бөлігіне жылдам тарады: 1328 жылғы ошақ салығы бойынша Францияның қазіргі халқы 18-20 миллион болса, 150 жылдан кейін 50% немесе одан да көп азайды деп есептеледі. Плантагенеттер мен Капетингтер әулеттері арасындағы шиеленіс жүз жылдық соғыс деп аталатын (іс жүзінде 1337-1453 жылдар аралығында бірнеше жеке соғыстар) кезінде Плантагенеттердің Валуадан Франция тағына талап етуімен күшейді. Бұл қара өлім мен бірнеше азаматтық соғыстардың да уақыты болды. Француз халқы осы соғыстардан көп зардап шекті. 1420 жылы Генрих V Троя шарты бойынша Карл VI-ның мұрагері аталды. Генрих V Карлдан ұзақ өмір сүрмеді, сондықтан Англия мен Францияның Генрих VI Англия мен Францияның екі тақты биледі. Француз халқының жүз жылдық соғыс кезінде бастан өткерген қиындықтары француз ұлтшылдығын оятты, оны Жанна д’Арк (1412–1431) бейнеледі. Бұл мәселе талқылауға ашық болғанымен, жүз жылдық соғыс феодалдық күрес сериясы емес, франко-англиялық соғыс ретінде есте қалады. Осы соғыс кезінде Франция саяси және әскери жағынан дамыды. Франко-шотланд әскері Боге шайқасында (1421) сәттілікке жеткенімен, Пуатье (1356) және Аженкур (1415) шайқастарындағы жеңілістер француз аристократиясын ұйымдасқан әскерсіз қарулы салт аттылар ретінде тұра алмайтындығын түсінуге мәжбүр етті. Карл VII (1422–1461 жылдары билік еткен) алғашқы француз тұрақты әскерін, Compagnies d'ordonnance құрды және Плантагенеттерді Патайда (1429) және қанаттарды қолдана отырып, Форминьиде (1450) жеңді. Кастильон шайқасы (1453) осы "соғыстың" соңғы шайқасы деп есептелді, бірақ Кале және Канал аралдары Плантагенеттердің билігінде қалды.
Францияда яһудилер мен мәсіхшілердің қарым-қатынасы
Орта ғасырларда Франция халқының басым бөлігі христиандардан тұрды, олар еврей азшылығымен жақсы қарым-қатынас сақтады. Тарихи тұрғыдан алғанда, христиандар мен еврейлер ортағасырлық Франциядағы қарым-қатынастарының табыстылығы туралы жалпылама пікірлер білдірді. Еврей-христиан қарым-қатынастарының тарихы көбінесе христиандық әлемде еврейлерге жасалған қуғын-сүргінге бағытталған. Дегенмен, Францияда еврейлер мен христиандар екі дінге де пайдалы даму үшін бірлесіп жұмыс істеген көптеген мысалдар бар. Олар бірлесіп бизнеспен айналысты, сондай-ақ жеке өмірге қатысты істерде де бірге болды. Еврейлер француз мәдениетіне толық сіңіп кетпесе де, христиандар оларды өздерінің қоғамдарында қабылдады. Бірнеше жылғы бейбіт өмірден кейін, 13 ғасырда Людовик IX еврейлердің қызметін шектеуге ұмтылды. Нәтижесінде, еврей халқы Франциядан бірнеше рет қуылғаннан кейін, еврейге қарсы риторика шағын ауылдар мен қалаларда кеңінен таралды. Еврейлер діни сенімдерін сақтағаны үшін өлімге бетке тырысты. Корольдік билік тарапынан қолдау тапқан бұл кемсітушілік шаралар ірі қалалардағы қарапайым халық арасында кеңінен қолдау таппады, себебі көптеген христиандар еврей дінін қабылдады. Алайда, шағын қауымдар бұл жағымсыз көзқарастарды өздерінің сенімдеріне енгізіп алды, бұл көптеген еврейлердің өмірін қиған қанға батқан жалаларға әкелді. Бұл жалалар еврей қауымдарына тағылған, еврей намазында құрбандық шалу салты бар деген жалған айыптамалардан тұрды. Мұндай жалған мәлімдемелер еврейлердің діни рәсімдерінде христиан балаларын құрбандыққа шалатыны туралы таратылды. Францияның Блуа қаласында 40-қа жуық еврей жас христиан баланы өлтірді деген айып тағылды. Олар кінәлі деп танылып, жазаланды. Қанға батқан жалалар мен қуғын-сүргін Франциядағы орта ғасырлардағы еврей-христиан қарым-қатынастарын толық анықтамаса да, бұл кезеңнің тарихын баяндау жолына үлкен әсер етті.
Экономика және технология
Карл I-нің қайтысынан кейінгі кезең саяси тұрақсыздықтан туындаған экономикалық дағдарыспен сипатталды; қала тіршілігі дерлік тоқтады. Бірақ, 11 ғасырда жағдай өзгерді. Жаңа егістердің енгізілуі, климаттың жақсаруы және жаңа ауыл шаруашылығы технологияларының пайда болуы ауыл шаруашылығында мол өнімге алып келді. Бұл қала тіршілігінің, сауданың және өнеркәсіптің дамуымен қатар жүрді. 14 ғасырда соғыс, нашар ауа-райы және қара өлім салдарынан экономика қайтадан құлдырады. Ауылдық экономика поместье негізінде құрылды, ал қалаларда экономикалық қызмет гильдиялар арқылы ұйымдастырылды.
Өнер және музыка
Өнер ортағасырлық Францияның маңызды бір бөлігі болды. Осы кезеңде жарықтандырылған қолжазбалар мұқият жазылып, суреттелді, олардың ең танымал мысалдары – Филипп Батылдың Сағаты, Жанна д'Эврюдің Сағаты және 14- мен 15-ғасырлардағы Герцог де Берридің аса бай Сағаты. Францияда кейінгі орта ғасырларда Жакмар де Хесдин, Жан де Бомец және Колар де Лаон сияқты алғашқы суретшілер өмір сүрді. Музыкада болсақ, Жоғарғы орта ғасырларда Арс антиква музыкалық стилі, ал Кейінгі орта ғасырларда Арс нова стилі кең таралды. Нотр-Дам мектебінің композиторлары Арс антиква кезеңінде белсенді болды, олардың ең танымал өкілдері – 12-шы ғасырдың Леонин мен Перотин композиторлары. 12-шы ғасырдан кейін трубадурлар мәдениеті гүлденді, оның жарқын өкілдері – Пердигон, Бертран де Борн және Реймбо де Вакерас сияқты Жоғарғы орта ғасырдың танымал тұлғалары болды.
Ерте орта ғасырлар
Стефан Лебек. Франктердің бастауы: V-IX ғасырлар. Серия: Орта ғасырлық Францияның жаңа тарихы. Париж: Seuil баспасы, 1999 жыл. Крис Уикхэм. Рим мұрасы: Қараңғы ғасырларды айналдыру, 400–1000 жылдар. Penguin, 2009 жыл.
Орта ғасырдың аяғы
Доминик Бартелеми. Сеньорлық тәртіп: XI-XII ғасырлар. Серия: "Ортағасырлық Франция тарихының жаңа басылымы", 3-том. "Сеуль" баспасы. Марк Блох. Феодалдық қоғам. 2-басылым: "Рутледж", 1989. Констанс Бритен Бушар. "Денесі күшті, батыл және асыл": Орта ғасырлық Франциядағы рыцарлық және қоғам. Норман Ф. Кантор. Орта ғасырлар өркениеті. Нью-Йорк: "Харперперниал", 1993. Ален Демергер. Дағдарыс және үміт уақыты: XIV-XV ғасырлар. Серия: "Ортағасырлық Франция тарихы", 5-том. "Сеуль" баспасы. Моник Бурин Дерруау. Теңгерімділік және үзіліс уақыты: XIII ғасыр. Серия: "Ортағасырлық Франция тарихы", 4-том. "Сеуль" баспасы. Жорж Дуби. Орта ғасырлық Франция 987–1460: Хью Капеттен Жанна д'Аркқа дейін. "Уайли Блэкуэлл". 1993. Элизабет М. Халлам және Джудит Эверард. Капетия Франциясы 987–1328. "Лонгман" баспасы. 2-басылым: "Пирсон", 2001. Уильям Киблер. Орта ғасырлық Франция: Энциклопедия сериясы: Орта ғасырлар энциклопедиясы. "Рутледж", 1995.