Кіріспе

Канадалық шотландтық эволюциялық биолог және физиолог, 20 ғасырдың анатомы Джордж Джон Романс FRS (20 мамыр 1848 – 23 мамыр 1894) – шотландтық эволюциялық биолог және физиолог, ол салыстырмалы психология деп аталатын ғылымның негізін қалады, адамдар мен басқа жануарлар арасындағы танымдық процестер мен механизмдердің ұқсастығын жорамалдады. Ол Чарльз Дарвиннің ең жас ғалым әріптесі болды, ал оның эволюция жөніндегі пікірлері тарихи тұрғыдан маңызды. Ол неодарвинизм терминін ойлап тапқан деп есептеледі, ол 19 ғасырдың соңында табиғи іріктеуді басты эволюциялық күш ретінде қарастыратын эволюция теориясы болып саналды. Дегенмен, Сэмюэл Батлер осы терминді 1880 жылы ұқсас мағынада қолданған. Романстың ерте қайтысы Ұлыбританиядағы эволюциялық биология ісіне зор үлкен шығын келтірді. Алты жыл ішінде Мендельдің еңбегі қайта жаңғырылып, жаңа мәселелер талқылауға ашылды.

Ерте өмір

Джордж Романс 1848 жылы Канаданың Батыс бөлігінде (қазіргі Онтарио) Кингстон қаласында, үш ұлдың ең кішісі болып, жақсы жағдаймен және зияткерлік ортада өскен отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – шотландтық пресвитериан пасторы Джордж Романс (1805–1871). Ол дүниеге келгеннен екі жыл өткен соң, оның ата-анасы Ұлыбританияның Лондон қаласындағы Корнуолл Террасына көшіп келді, бұл Романстың Чарльз Дарвинмен жемісті және ұзаққа созылған қарым-қатынасқа түсуіне жол ашты. Жастық шағында Романс Германия мен Италияда уақытша тұрып, неміс және итальян тілдерін жетік меңгерді. Оның алғашқы білімі тұрақсыз болды, бір жағынан мемлекеттік мектептерде, екінші жағынан үйде оқыды. Ол өлең мен музыкаға ертеден бой берді және оларда өте жақсы жетістіктерге қол жеткізді. Дегенмен, оның нағыз құштарлығы басқа салаға қатысты, сондықтан жас Романс ғылымды оқуға шешім қабылдады, әкесі сияқты дін қызметкері болу арманынан бас тартты.

Ересектілік

Ол білімді отбасында туғанымен, мектеп білімі үздірілісті болды. Ол университетке жартылай білімді және әлемнің жол-жөнекейлерін білмей келді. Ал ол ондағы капелладағы боялған әйнек терезе арқылы еске алынады. Кейбридж университетінде ол алғаш рет Чарльз Дарвиннің назарына ілікті: «Сен өте жас екеніңе қанша қуаныштымын!» деді Дарвин. Дарвинмен қарым-қатынас орнату Романс үшін қиын болған жоқ, өйткені ол әкесінен «жағымды мінез және сабырлылық» қасиеттерін мұра еткен делінеді. Екеуі өмір бойы дос болып қалды. Майкл Фостердің жетекшілігімен Романс Уильям Шарпи мен Бердон Сандерсон басқаратын Лондон университетінің колледжінде омыртқасыздардың физиологиясы бойынша жұмысын жалғастырды. 1879 жылы, 31 жасында, Романс медузалардың жүйке жүйесі жөніндегі еңбегі үшін Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Дегенмен, Романс өз тұжырымдамаларын эмпириялық сынақтардың орнына оқиғаларға сүйену арқылы қолдауға бейімділігі Ллойд Морганның «Морганның қағидасы» деп белгілі ескертуіне әкелді: «Егер жануардың қызметі психологиялық эволюция мен дамудың төменгі сатысындағы процестер тұрғысынан дұрыс түсіндірілсе, онда оны жоғары психологиялық процестер тұрғысынан түсіндіруге болмайды». Жастығында Романс христиан болған, кейбіреулер, оның ішінде оның діншіл әйелі, оның соңғы ауруы кезінде ол сол сенімінің бір бөлігін қайта тапқанын айтты. Шындығында, ол Дарвиннің ықпалымен агностикке айналды. Өмірінің соңында аяқталмай қалған қолжазбасында ол эволюция теориясының дінді тастауға себеп болғанын жазды. Романс тегін халыққа арналған лекциялар сериясын құрды, «Романс лекциялары», ол бүгінге дейін жалғасуда. Ол екінші Романс лекциясын оқыған Томас Генри Хакслидің досы болды. Өмірінің соңына қарай ол қайтадан христиан дініне оралды. Ол 1894 жылдың 23 мамырында Оксфордта қайтыс болды. Романсқа арналған ескерткіш Эдинбургтегі Грейфрайрс Киркярдтың солтүстік-батыс бұрышында, оның ата-анасының қабірінде орналасқан.

Кәсіби өмір

Романс пен Дарвиннің қарым-қатынасы тез дамып, жақын дос атанды. Бұл қарым-қатынас Романс Дарвиннің өмірінің соңғы сегіз жылында оның ғылыми көмекшісі болған кезде басталды. Романстың Дарвинмен байланысы Дарвиннің кейінгі жұмыстары үшін өте маңызды болды. Сондықтан Дарвин өзінің жарияланбаған көптеген еңбектерін Романсқа сеніп тапсырды, оларды Романс кейін ғылыми мақалалар жариялау үшін пайдаланды. Дарвин сияқты, Романстың теориялары да күмәнмен қабылданды және бастапқыда мойындалмады. Романс организм эволюциялық жағынан неғұрлым дамыған болса, оның қызмет ету деңгейі де соғұрлым жоғары болады деп сенді.

Отбасы

Романс Джордж Романс пен Изабелла Кэр Смиттің үш баласының соңғысы болды. Оның жақын және алыс туыстарының көпшілігі Шотландияның таулы аймақтарындағы тайпалардың ұрпақтары еді. Оның әкесі, пастор Джордж Романс, Кингстон, Канададағы Квинс колледжінің профессоры болды және отбасы Англияға қайтып келгенге дейін жергілікті университете грек тілінен сабақ берді. Романс пен оның әйелі Этель Мэри Дункан 1879 жылдың 11 ақпанында үйленді. Олар бақытты некеде болды және бірге оқыды. Роман алты баласына "үлгілі әке" болды. Романның анасы мен әкесінің екеуі де оның балалық шағында протестант және англикан шіркеуімен байланысты болды. Роман англикандық болып тойға түсірілді және ата-анасы ешқандай дінге терең араласпаса да, жастық шағында англикандық ілімдерге белсенді қатысты. Дарвиннің Романс үшін әкелік беделге ие болғаны болжамдалады. Дарвин католик шіркеуінің ілімдерімен келіспеді, өйткені оның негізгі қағидалары сол кездегі ғылыми тұжырымдарымен сәйкес келмеді. Бұл Романстың агностицизмге көшкенін түсіндіруге болады. Роман жеңіске үміттенбеді, бірақ таңқаларлықтай түрде бұл сайыста бірінші орынды алып, Берни жүлдесін жеңіп алды. Берни жүлдесін жеңіп алғаннан кейін Роман ғылымға деген сүйіспеншілігі мен адалдығының арқасында христиан дініне адал бола алмайтынына көз жеткізді. Бұл қызықты, өйткені Роман өскен кезде оның әкесі пастор болған. Сондықтан Роман өзінің "Дін туралы ойлар" атты кітабында дін және оның барлық жақтарына толыққанды қатысу қажеттігі туралы егжей-тегжейлі жазды. Ол Құдайға немесе Мәсіхке адал болу үшін өте күшті ерік қажет деп сенді. Ол осы тақырыпта бұрын "Теизмді ашық зерделеу" атты кітап жариялаған болатын, онда Құдайдың бар екендігіне дәлелдер жоқ екенін тұжырымдады, бірақ осы фактіге риза еместігін білдірді.

Эволюция туралы роман

Римдіктер эволюция тақырыбына жиі тоқталатын. Ол негізінен дарвинизмді және табиғи сұрыпталудың рөлін қолдады. Алайда ол дарвиндік эволюцияның үш мәселесін байқады:
Табиғи түрлер мен үй жануарларының өнімділігі арасындағы айырмашылық. [Бұл мәселе, әсіресе Дарвин үшін маңызды болды, ол үй жануарларындағы өзгерістерді аналогия ретінде жиі қолданды.]
Туысқан түрлерді ажыратуға қызмет ететін құрылымдар көбінесе белгілі бір пайдалы мағынаға ие емес. [Таксономистер түрді анықтау үшін ең көзге түсетін және аз өзгеретін белгілерді таңдайды, бірақ таксономистер үшін пайдалы болмаса да, тіршілік ету үшін маңызды басқа да көптеген айырмашылықтар болуы мүмкін.]
Жаңадан пайда болатын түрлердің бөлінуіне еркін шағылысудың теріс әсері. [Бұл жерде Дарвиннің ең көп алаңдаған мәселесі, оның араласу мұрагерлігі туралы идеялары қарастырылады. Бұл мәселе мендельдік генетиканың қайта ашылуымен және бөлшектік мұрагерлік үздіксіз өзгерістердің негізі болуы мүмкін екенін көрсеткен қазіргі синтез арқылы шешілді. Романс сондай-ақ Дарвин өзінің танымал кітабының (Табиғи сұрыпталу арқылы түрлердің пайда болуы) атауына қарамастан, табиғи сұрыпталу түрлерді қалай жасайтынын нақты көрсетпегенін атап өтті. Табиғи сұрыпталу бейімделуді жасауға арналған «механизм» болуы мүмкін, бірақ түрлерді бөлу механизмі әлі де сұрақ тудырады. Романстың бұл мәселені шешу жолы «физиологиялық сұрыпталу» деп аталды. Оның пікірінше, негізінен ата-аналық формалармен шағылысудың алдын алу нәтижесінде көбею қабілетінің өзгеруі жаңа түрлердің пайда болуының басты қозғаушы күші болды. Көпшілік пікір сол кезде (және қазір де) түрлердің бөлінуінің (немесе аллопатрияның) басты күші географиялық оқшаулау болып табылады, ал екіншілік рөлде жаңадан пайда болатын түрлер арасындағы шағылысудың өскен тұқымсыздығы еді. Дарвиннің ықпалымен Романс табиғи сұрыпталудың да, қабылданған қасиеттердің мұрагерлігінің де жақтаушысы болды. Соңғысын қатаң сұрыптаушы Альфред Рассел Уоллес жоққа шығарды. Романс Уоллеспен Дарвинизмнің анықтамасы туралы пікір қақтығысына келді.

Мақалалар

"Христиандық дұға және жалпы заңдар: 1873 жылғы Берни сыйлығының мақаласы", Макмиллан және компания, 1874. "Жануарлардағы фетишизм", "Табиғат", 1877 жылдың 27 желтоқсаны. "Демалыс", "XIX ғасыр", 6-том, 1879 жылдың шілде-желтоқсан айлары. "Өзіне-өзі қол жұмсау", "Табиғат", 1881 жылдың желтоқсан айы. "Америкалық құмырсқалар", "Табиғат", 1882 жылдың 2 наурызы. "Табиғат және ойлау", "Қазіргі заманғы сын", 43-том, 1883 жылдың маусым айы. "Адам және жануар", "The North American Review", 139-том, № 333, 1884 жылдың тамыз айы. "Адамдар мен жануарлардағы сана", "The North American Review", 1885 жылдың наурыз айы. "Физиологиялық таңдау", "XIX ғасыр", 21-том, 1887 жылдың қаңтар-маусым айлары. "Ерлер мен әйелдердің санасының айырмашылығы", "The Nineteenth Century", 21-том, 1887 жылдың қаңтар-маусым айлары. "Әйелдер туралы", "Форум", 4-том, 1887 жыл. "Дарвинизмді сынға алған жақындағы зерттеушілер", "Қазіргі заманғы сын", 53-том, 1888 жылдың қаңтар-маусым айлары. "Уоллес мырзаның дарвинизм туралы пікірі", "Қазіргі заманғы сын", 56-том, 1889 жылдың шілде-желтоқсан айлары. "Вайсманның мұрагерлік теориясы", "Қазіргі заманғы сын", 57-том, 1890 жылдың қаңтар-маусым айлары. "Физиологиялық таңдау туралы А. Р. Уоллес мырза", "Монист", 1-том, № 1, 1890 жылдың қазаны. "Адамның қабілеттерінің пайда болуы", "Мәйін", Неврология журналы, 12-том, 1890 жыл. "Микроорганизмдердің психикалық өмірі", "Ашық сот", 4-том, 1890–1891 жылдар. "Аристотель табиғатты зерттеуші ретінде", "Қазіргі заманғы сын", 59-том, 1891 жылдың қаңтар-маусым айлары. "Ойлау және тіл", 2-бөлім, "Монист", 2-том, № 1, 1891 жылдың қазаны; № 3, 1892 жылдың сәуірі. "Вайсманнизмге қатысты сын ескертпелер", "Ашық сот", 7-том, № 313, 1893 жылдың тамызы. "Вайсман мен Гальтон", "Ашық сот", 7-том, № 315, 1893 жылдың қыркүйегі. "Панмиксия туралы жазба", "Заманауи шолу", 64-том, 1893 жылдың шілде-желтоқсан айлары. "Ұзақ өмір сүру және өлім", "Монист", 5-том, № 2, 1895 жылдың қаңтары. "Дарвиннің дарвинизмі және дарвиннен кейінгі мектептер", "Монист", 6-том, № 1, 1895 жылдың қазаны. "Органикалық эволюциядағы оқшаулау", "Монист", 8-том, 1898 жыл.

Түрлі-түрлі

Эхинодерматалардың қозғалыс жүйесіне қатысты байлаулар, Лондон Корольдік қоғамының философиялық еңбектері, том 172, 3-бөлім, 1882 жыл. Дарвинизм мысалында: Эволюция теориясын түсіндіретін ағаштан ойылған суреттер, The Open Court Publishing Company, 1892 жыл. Джордж Джон Романның өлеңдерінен таңдаулы шығармалар, Лонгманс, Грин және компания, 1896 жыл.