Кіріспе

Сөздердің бір түрі, затты немесе заттар жиынтығын атауға қолданылады.

Грамматикада есім – тірі жандар, орындар, іс-әрекеттер, қасиеттер, өмір сүру жағдайлары және идеялар сияқты нақты немесе абстрактілі нәрсені көрсететін сөз. Есім сөз тіркесінде, сөйлемнің бөлігінде немесе толық сөйлемде бағыс немесе жолдаушы рөлінде қолданылуы мүмкін. Тіл білімінде есімдер лексикалық категорияны (сөздердің бір түрін) құрайды, олардың мүшелері басқа лексикалық категориялардың мүшелерімен қалай байланысатынына қарай анықталады. Есімдердің синтаксистік қолданылуы тілдерде әртүрлі болады. Ағылшын тілінде есімдердің негізгі түрлері – анықтауыштармен, артикльдермен және анықтамалы сын есімдермен қолданылатын жалпы есімдер немесе есімдер, олар есімдік сөз тіркесінің ядросы болып жұмыс істей алады. Дәстүрлі және кең таралған жіктеуге сәйкес, есімдіктер есімдерден ерекшеленеді, бірақ қазіргі заманғы теорияларда олар есімдердің бір саласы саналады. Кез келген тілде есімдер мен етістіктер арасында түрлі тілдік және грамматикалық айырмашылықтар болады.

Тарих

Сөз кластарын (сөйлеу бөліктерін) санскрит грамматиктері кем дегенде б.з.б. 5 ғасырдан бері сипаттап келген. Ясканың «Нирукта» еңбегінде зат есім (нама) сөздердің төрт негізгі санатының бірі ретінде анықталған. Ежелгі грек тіліндегі баламасы – ónoma (ὄνομα), оны Платон «Кратил» диалогында айтқан, ал кейіннен Дионисий Траксқа (б.з.д. 2 ғасыр) жатқызылатын «Грамматика өнерінде» сегіз сөз класының бірі ретінде тізімделген. Латын грамматикасында қолданылған термин – nōmen. Бұл «зат есім» деген сөздің барлық атаулары «атау» деген мағынаны білдіретін сөздер еді. Ағылшын тіліндегі noun сөзі латын терминінен ағылшын-нормандық nom арқылы шыққан (басқа формалары nomme және noun өзі). Сөз кластары олардың қабылдайтын грамматикалық формаларымен анықталған. Мысалы, санскрит, грек және латын тілдерінде зат есімдер жыныс бойынша жіктеледі және жақ пен санға сай өзгереді. Сын есімдер осы үш грамматикалық категорияны бөлісетіндіктен, олар көбінесе зат есімдермен бірге бір классқа жатқызылған. Сол сияқты, латынша nōmen термині зат есімдерді (атауларды) және сын есімдерді қамтиды, ал бастапқыда ағылшын тіліндегі noun сөзі де осылай болған, екі түрі – зат есім және сын есім (немесе атаулар және сын есімдер, немесе жай ғана атаулар мен сын есімдер) ретінде ажыратылған. (Қазіргі кезде номинатив сөзі кейде зат есімдер мен сын есімдерді қамтитын класс белгілеу үшін қолданылады.) Көптеген еуропалық тілдерде зат есімнің негізгі термині ретінде substantif сөзінің туыс сөзі қолданылады (мысалы, испан тіліндегі sustantivo – «зат есім»). Мұндай тілдердің сөздіктеріндегі зат есімдер s. немесе sb әрпімен белгіленеді, ал n әрпі өз есімдері немесе орташа есімдер үшін қолданылуы мүмкін. Ағылшыл тілінде кейбір қазіргі авторлар substantif сөзін зат есімдерді (жеке сөздерді) және зат есім тіркестерін (кейде зат есім эквиваленттері деп аталатын бірнеше сөзден тұратын тіркестерді) қамтитын классқа сілтеме жасау үшін қолданады. Ол зат есім тіркесінің бас сөзі ретінде қолданылатын зат есімді және зат есімнің анықтауыш ретінде қолданылатын зат есімді ажырата отырып, анықтауыштың қарама-қарсы сөзі ретінде де қолданылуы мүмкін. Мысалы, «тізе» деген зат есім «тізе ауырып тұр» дегенде substantif ретінде, ал «науқасқа тізе алмастыру қажет болды» дегенде анықтауыш ретінде қолданылады.

Сипаттама және анықтама

Есімдіктер кейде олардың өзгеруі мүмкін грамматикалық категориялары (мысалы, род, жай, сан) тұрғысынан сипатталады. Мұндай анықтамалар тілге қатысты, себебі әртүрлі тілдер әртүрлі категорияларды қолдануы мүмкін. Есімдіктер көбінесе, әсіресе бейресми жағдайда, олардың семантикалық ерекшеліктері (мағыналары) арқылы анықталады. Есімдер адам, орын, зат, оқиға, заттай нәрсе, сапа, мөлшер және т.б. туралы хабар береді, бірақ мұндай анықтаманың мәнді еместігі сынға ұшырады. Кейбір ағылшын есімдерінің өзіндік анық мағынасы жоқ: behalf (on behalf of), dint (by dint of), sake (for the sake of). Сонымен қатар, сөздердің басқа түрлері де сондай қасиеттерге ие болуы мүмкін: жаңбыр жауу немесе ана болу сияқты етістіктер, немесе қызыл сияқты сын есімдер; қуанышпен және қуанышпен деген сөз тіркесі арасында да айырмашылық шамалы. Функционалдық тәсіл есімдіктерді морфологиялық өзгерістерден өтпей, номиналды сөз тіркесінің, яғни анықтамалық функциясы бар сөз тіркесінің ядросы бола алатын сөз ретінде анықтайды.

Жіктеу

Есімдер түрлі қасиеттерге ие болуы мүмкін және көбінесе тілде қолданылуына байланысты осы критерийлердің әртүрлілігіне сүйене отырып, кіші топтарға бөлінеді. Есімдер морфологиялық ерекшеліктері, мысалы, қандай префикстер мен суффикстерді қабылдайтыны, сондай-ақ синтаксистегі басқа сөздермен және әртүрлі тіркестермен қалай байланысатыны бойынша жіктелуі мүмкін. Мұндай жіктелімдердің көпшілігі тілге тән, себебі синтаксис және морфологияда айқын айырмашылықтар бар. Мысалы, ағылшын тілінде есімдер нақты артикльдермен бірге қолданылатын сөздер екені айтылуы мүмкін (осы мақаланың басында көрсетілгендей), бірақ мұндай ереже нақты артикльдері жоқ орыс тіліне қатысты емес.

Жынысы

Кейбір тілдерде жалпы және меншікті есімдердің грамматикалық жынысы болады, әдетте еркек, әйел және бейтарап. Есімнің жынысы (оның саны мен жайы, қажет болған жағдайда) көбінесе онымен бірге қолданылатын немесе оны өзгертетін сөздерде келісімді талап етеді. Мысалы, француз тілінде анықталған сөздің жекеше түрі еркек есімдер үшін *le*, ал әйел есімдер үшін *la* болады; сын есімдер мен кейбір етістік формалары да өзгереді (кейде әйелдік үшін *e* әрпі қосылу арқылы). Грамматикалық жыныс көбінесе есімнің түрімен және оның иілу үлгісімен байланысты; мысалы, итальян және румын тілдерінде *a*-ға аяқталатын көптеген есімдер әйел жынысына жатады. Жыныс сонымен қатар есімнің білдіретін нысанының жынысына немесе әлеуметтік жынысына байланысты болуы мүмкін, әсіресе адамдарды (кейде жануарларды) білдіретін есімдерде, бірақ ерекшеліктер бар (француз тіліндегі *personne* сөзі еркек немесе әйел адамды білдіре алады). Қазіргі ағылшын тілінде тіпті қарапайым есімдер, мысалы, тауық және ханшайым, сондай-ақ *Alicia* сияқты меншікті есімдердің грамматикалық жынысы жоқ (олардың әйелдік сипаты синтаксис үшін маңызды емес), бірақ олар белгілі бір жыныстағы адамдарды немесе жануарларды білдіреді. Дұрыс есімнің жынысы сілтеме жасалған нысанға сәйкес болуы керек: "Қыз жүзіктің жаңа жігітінен алғанын айтты, бірақ ол одан екенін жоққа шығарды" (үш есім; және үш жыныстық дұрыс есім; немесе төрт, егер бұл *her* иеленуші дұрыс есім ретінде есептелсе).

Өзгеше және жалпы есімдер

Өзгеше есім (кейде өз аты деп те аталады, бірақ екі терминнің мағынасы әртүрлі) – нақты бір нысанды білдіретін есім (Үндістан, Пегас, Юпитер, Конфуций, Пекуод). Ол жалпы есімдерден (немесе атау есімдерден) өзгешеленеді, жалпы есімдер бірнеше нысанды сипаттайды (ел, жануар, планета, адам, кеме). Қазіргі ағылшын тілінде көптеген өзгеше есімдер, жалпы есімдерден айырмашылығы, контекстіге қарамастан үлкен әріппен жазылады (Албания, Ньютон, Пастер, Америка), сондай-ақ олардан туындаған көптеген сөздер де (мысалы, "ол албан" дегендегі жалпы есім, "албандық тегі" және "Ньютон физикасы" дегендегі сын есімдер, бірақ "пастерленген сүт" емес; "бізді америкалықтандыруға тырысты" деген сөйлемдегі екінші етістік).

Саналатын есімдер мен массалық есімдер

Санау есімдері немесе саналатын есімдер – көпше түрін қабылдай алатын, сандармен немесе сандық белгілеуіштермен (мысалы, бір, екі, бірнеше, әрқайсысы, көпшілігі) қолданылатын және "a" немесе "an" сияқты белгісіздік туралы мағынаны білдіретін жалпы есімдер. Санау есімдерінің мысалдары: орындық, мұрын және жағдай. Массалық есімдер немесе саналмайтын (санауға келмейтін) есімдер санау есімдерінен осы тұрғыдан ғана ерекшеленеді: олар көпше түрін қабылдамайды және сандармен немесе жоғарыда аталған сандық белгілеуіштермен қолданылмайды. Мысалы, "бір жиһаз" немесе "үш жиһаз" деген тіркестер қолданылмайды, тіпті жиһаздың бөліктерін санауға болатын болса да. Массалық және санау есімдерінің арасындағы айырмашылық көбінесе олардың білдіретін нәрселерге емес, есімдердің осы ұғымдарды қалай көрсететініне байланысты. Көптеген есімдердің саналатын және саналмайтын қолданыстары болады; мысалы, "сода" сөзі "маған үш сода беріңіз" дегенде саналатын, ал "оған сода ұнайды" дегенде саналмайтын болып келеді.

Ұжымдық есімдер

Ұжымдық есімдер – морфологиясы мен синтаксисі бойынша жекеше түрінде қарастырылса да, бірнеше жеке тұлғадан немесе нысандардан тұратын топтарды білдіретін есімдер. Мысалдарға комитет, үкімет және полиция жатады. Ағылшын тілінде мұндай есімдер жекеше немесе көпше етістікпен қолданылуы мүмкін, сондай-ақ жекеше немесе көпше жалғаулы сөздермен сілтеме жасалуы мүмкін. Егер топ біртұтас қарастырылса, жекеше формасы көбірек қолданылады, ал топтың жеке мүшелеріне назар аудару қажет болғанда, әсіресе британдық ағылшын тілінде көпше формасы жиірек қолданылады. Гоуэрстің "Plain Words" еңбегінде келтірілген қабылданатын және қабыланбайтын қолданыс мысалдары: иеліктің берілу жолына қарай полк есімдері: алынып қоюға болатын иелік немесе алынып қоюға болмайтын иелік ретінде. Алынып қоюға болатын нәрсе (мысалы, ағаш) иесі болмаса да бар болуы мүмкін. Ал алынып қоюға болмайтын нәрселер міндетті түрде иесімен байланысты болады және басқаша аталады, мысалы, туыстық атаулар (мәні "әке" сияқты), дене мүшелерінің атаулары (мәні "көлеңке", "шаш" сияқты) немесе бөлік-тұтас есімдер (мәні "жоғарғы", "төменгі" сияқты).

Есімдіктер

Есімдік тіркес (немесе NP) – әдетте жалпы есім, есімдік есім немесе есімдік сөзбен басталатын тіркес. Басы жалғыз құрамдас бөлік болуы мүмкін, немесе оны анықтауыштар мен сын есімдер толықтыруы мүмкін. Мысалы, "Ит мисс Кертистің жанында отырды және құйрығын қимылдатты" деген сөзде үш NP бар: ит (отырды және қимылдатты етістіктерінің жолдасы); мисс Кертис (жанында сөзінің толықтыруы); және оның құйрығы (қимылдатты етістігінің нысаны). "Сен олардың мұғалімі болдың" деген сөзде екі NP бар: сен (болдың етістігінің жолдасы); және олардың мұғалімі.

Өтірік сөздер

Есімдер мен есімдік тіркестер әдетте қайталануды болдырмау, нақты анықтау қажеттілігінен немесе басқа да себептермен "ол", "олар", "бұл", "сондағы" сияқты жалғаулы сөздермен алмастырылуы мүмкін (бірақ бұрын айтылғандай, қазіргі теорияда жалғаулы сөздер прототиптік есімдермен қатар есімдердің кіші класы ретінде қарастырылады). Мысалы, "Гарет оны ерекше деп ойлады" деген сөйлемде "оны" деген жалғаулы сөз, Гарет есімі сияқты, бір адамды білдіреді. "Бір" деген сөз есімдік тіркестердің бөліктерін алмастыра алады, кейде ол есімнің орнына да қолданылады. Мысалы төменде: Джонның машинасы Биллдің машинасынан жаңа. Бірақ "бір" есімдік тіркесінің үлкен бөліктерін де алмастыра алады. Мысалы, келесі мысалда "жаңа машинаны" алмастыруға болады. Бұл жаңа машина сол машинадан арзан.

Номинализация

Номинализация – сөздің басқа сөз табына жататын түрін зат есім ретінде қолдану процесі. Бұл жаңа зат есімдер жасаудың немесе басқа сөздерді зат есімдерге ұқсатып қолданудың бір жолы болуы мүмкін. Мысалы, француз және испан тілдерінде, сипаттағышпен белгіленген қасиеттері бар адамдарды білдіретін зат есімдер жиі қолданылады. Ағылшын тілінде де мұндай жағдай кездеседі, мысалы:

Осы заң ең көп әсерін кедейлерге тигізеді. Жарыс жылдамдар үшін емес, шайқас күштілер үшін емес. Социалистік Интернационал – саяси партиялардың бүкіл әлемдік бірлестігі.