Кіріспе

Триполи графы 1112–1137 жылдар аралығында. Понс (1098 – 25 наурыз 1137) – 1112–1137 жылдар аралығында Триполи графы болған. 1112 жылы әкесі Бертран қайтыс болғанда ол кәмелетке толмаған еді. Византия елшілігінің куәгерлігімен Византия императоры I Алексий Комненға адалдық серт берді. Оның кеңесшілері оны Антиохияға, Антиохиялық Танкреттің сарайына білім алуға жіберді, соның арқасында екі крестшіл мемлекет арасындағы қақтығыс тоқтатылды. Танкрет Понсқа Антиохия княздығындағы төрт маңызды бекініс берді. Понс мұрагерлік жерлерін Иерусалим патшаларының феодальды иелігінде ұстағандықтан, Танкреттің бұл сыйы Триполи графтығының тәуелсіздігін арттырды. Өлім төсегінде Танкрет өзінің әйелі, Франциялық Сесильдің Понсқа үйленуін ұйымдастырды. Понс 1110 жылдары мұсылман билеушілеріне қарсы Танкреттің ізбасары, Салернолық Роджермен тығыз байланыс жасады. 1122 жылдың басында Иерусалимнің II Балдуиніне бағынудан бас тартты, бірақ олардың вассалдары екі билеуші арасында тез арада келісімге келді. Понс 1124 жылы Тирді сәтті қоршау кезінде крестшіл әскерлерінің жоғарғы қолбасшыларының бірі болды. 1132 жылдың соңында ол Иерусалим патшасы Фулькке қарсы Антиохияның жесір ханшайымы, Иерусалимнің Алисасын қолдады, бірақ олар оның Антиохияны басып алуына кедергі келтіре алмады. Бір жылдан кейін Понс тек Фульктің көмегімен Мосулдың атабегі Имад ад-Дин Зенгиге қарсы графтығын қорғай алды. Дамасктың мамлюк (құл) қолбасшысы Базваж 1137 жылдың наурыз айында Триполиге шабуыл жасады. Базваж Понсты жеңіп, оны тауларға қашуға мәжбүр етті, онда жергілікті христиандар Понсты тұтқындады. Оны ұстағандар Базважға тапсырды, ол оны өлтірді. Понс билігі кезінде Триполи графтығы толыққандай тәуелсіз крестшіл мемлекетке айналды.

Ерте өмір

Понстың әкесі, Бертран, Тулуза графы Раймонд IV-нің үлкен ұлы еді. Алайда, Бертранның заңдылығы күмәнді болды, себебі оның ата-анасы жақын туыстар болып келген. Понстың анасы кім екені белгісіз. Сол замандағы ағылшын жылнамашысы Ордерик Виталис Бургундиялық Хелидің (Бургундия герцогы Одо I-нің қызы) оның анасы болғанын айтқан. Бірақ Малмсберидің Вильгельмі Понстың күшті Тоскана Матильдасының аты-жөні айтылмаған немересі екенін жазды. Понстың туған жылы да белгісіз. Сол замандағы мұсылман авторы Ибн әл-Каланиси, Понстың әкесі 1112 жылдың басында қайтыс болғанда ол «кішкентай бала» болғанын жазған. Малмсбери мен Тирдің Вильгельмдері Понстың әкесінен кейін «жасөспірім» болғанын көрсеткен. Тарихшы Кевин Джеймс Льюиске сәйкес, қолда бар мәліметтер Понстың шамамен 1098 жылы туғанын көрсетеді. Понстың әкесі Раймонд IV, 1095 жылы Бірінші крест жорығына қатысқан алғашқы белгілі дворян болды. Оның әскери жорықтың бас командасын алуға жасаған тың тырысы сәтсіз аяқталды, сондай-ақ ол 1098 жылы Солтүстік Сириядағы жергілікті мұсылман билеушілерінен бағындырған бекіністерін де сақтай алмады. Солтүстік Сирия крестшілер мемлекетіне, Антиохия княздығына айналды, оны Раймондтың қарсыластары, нормандық Богемонд пен Танкред басқарды. Богемонд пен Танкредтен өзгеше, Раймонд Византия императоры I Алексий Комненнің билігін қабылдады және императордың өкілі ретінде әрекет етті, бірақ византиялықтар Солтүстік Сириядағы нормандардың үстемдігін тоқтатуға күш жеткізбеді. Крестшілер Иерусалимді басып алғаннан кейін Раймонд Киелі қалаға билік етуден бас тартты, осылайша Палестинада Төменгі Лотарингиядан келген екі бауыр, Годфри Буйон мен Болон Балдуин (немесе Балдуин I) билігімен жаңа крестшілер мемлекеті, Иерусалим Корольдігі құрылды. Раймонд IV 1103 жылдың мамыр айында Фатимид халифатының солтүстік шекарасындағы маңызды экономикалық және мәдени орталық – Триполи қаласын византиялықтардың қолдауымен қоршап алды. Триполи графтығының атағын қабылдап, жақын ауылдарды бағындырғанмен, ол қаланы жаулап алмастан 1105 жылдың 28 ақпанында қайтыс болды. Раймондтың әскерлері қаланың қоршауын жалғастырды, бірақ оның кішкентай ұлы Альфонсо Жордан Тулуза графтығына қайтарылды. Понстың әкесі Бертран 1108 жылдың жазында белгісіз себептермен Альфонсо Жорданға Тулузадан бас тарды. Ол көп ұзамай әкесінің Триполи маңындағы жерлерін иелену үшін Сирияға сапар шекті. Ол Иерусалимнің Балдуин I-ге адал болуға ант берді және оның қолдауын қамтамасыз етті. Крестшілер мемлекеттерінің біріккен әскерлері 1109 жылдың 12 шілдесінде Триполиді басып алды. Понс, әкесімен бірге Тулузадан Сирияға келген болуы мүмкін. Ол 1110 немесе 1111 жылы Триполиде шығарылған Бертранның біріне қол қойды.

Азшылық

1112 жылдың 3 ақпанында әкесі қайтыс болғанда Понс кәмелетке толмаған еді. Анна Комнина Триполи епископы Альберттың Византия елшілігі Понс әкесіне және өзіне сеніп тапсырған ақшаны сақтап қалуға тырысқанын жазды. Льюис бұл дау епископтың Понс кәмелетке толмаған кезінде үкіметке зор ықпал еткенін көрсетеді дейді. Ақша византиялықтарға тек Триполиді блокадалаумен қорқытқаннан кейін ғана қайтарылды. Понс әкесіне жеке сыйлық ретінде уәде етілген алтын мен басқа да құнды заттарды ғана сақтап қалды. Византиялықтар Понсты оның әкесі мен атасының ізінше Алексий I Комненға адал болуға көндірді. Ибн әл-Каланисидің сөзіне қарағанда, оның "қорғаушылары мен билеушілері" Антиохиялық Танкредпен келісім жасап, Понсты "Танкредтің рыцарьларының бірі" етіп белгіледі. Тарихшы Жан Ришар "қорғаушылар мен билеушілерді" Триполи графтығының ең ықпалды ақсүйектерімен байланыстырды, олар графты кіші графтың атынан басқарды. Олардың шешімі Антиохия қоршауы кезінде қарым-қатынасы нашарлаған Антиохияның нормандары мен Триполидің окцитан крестшілерін қайтадан жақындастыруға көмектесті. Византиямен болған қақтығыс Триполи мен Антиохияның жақындасуына да септігін тигізді. Танкред Понсқа Тортосаны (қазіргі Сириядағы Тартус), Мараклеяны, Сафитаны және Крак де Шевальелерді, олар Триполи графтарының талабында болған, феод ретінде берді. Понс мұрагерлік еткен жерлерін Иерусалим патшаларының феоды ретінде иеленді. Танкредтің бұл сыйы Триполинің тәуелсіз крестші мемлекетіне айналуына ықпал етті. Ол 1112 жылдың желтоқсанында қайтыс болды, бірақ бұрын әйелі Сесильді Франциядан Понсқа күйеуге беруге бұйрық берген еді. Вильгельм Малмсбери қайтыс болған ханзаданың Понстың табысты әскери жетекші болатынына сенгендіктен, оның үйленуіне қолдау көрсеткенін жазды. Понс Танкредтің мұрагері Роджер Салерноның билігінің алғашқы айларында немесе жылдары Антиохияда болды. Иерусалимнің Балдуин I 1113 жылдың маусым айының соңында Иерусалим патшалығына шабуыл жасаған Мосулдың сельжук атабегі (әкімі) Мавдудқа қарсы Роджер мен Понстан көмек сұрап Антиохияға елшілер жіберді. Бірақ Балдуин олардың келуін күтпей, Тиберияға жақын жерде шабуыл жасады. Оның әскері 28 маусымда жеңіліске ұшырады. Понс Роджермен бірге науқанға қатысты және олардың келгеннен кейін Балдуиннің асығыс әрекеттерін сынады.

Ынтымақтастық

Антиохияның канцлері Вальтер, княздық тарихы туралы жылнама жазған, Понстың Антиохияда болғанын ешқашан айтпаған. Бұл оның көпке дейін жетіп, 1114 жылдың 29 қарашасына дейін Триполиге оралғанын көрсетеді (бұл Вальтердің баяндамасының басталу күні). 1115 жылы Хамадандық Бурсук ибн Бурсук Антиохияға шабуыл жасағанда Понс Триполиде болды, себебі Салернолық Роджер Антиохиядан Триполиге елшілер жіберіп, одан көмек сұрады. Вальтердің мәлімдемесіне сәйкес, Понс Роджерге көмекке солтүстікке қарай Иерусалимнің II Бальдуині оны өз жорығына қосылуға бұйырғаннан кейін ғана аттанды. Бұл Понс әлі де корольдік билікті мойындағанын көрсетеді. Бірлескен әскерлер Апамеяға жеткен соң Бурсук Антиохияның Кафартаб бекінісін қоршаудан босатып, шайқассыз кері шегінді. Бальдуин мен Понс көп ұзамай өз елдеріне оралды, бұл Бурсукқа Кафартабты қайта басып алуға мүмкіндік берді. Роджер Салерно Бальдуин мен Понс оралмас бұрын шабуылдаушыларға шабуыл жасап, 14 қыркүйекте Бурсуқты жеңді. 1119 жылдың мамыр айының соңында Мардиннің Ортоқид билеушісі Ильгази Антиохияға шабуыл жасады. Антиохияның латын патриархы Бернард Роджерді II Бальдуин мен Понстан қайтадан көмек сұрауға көндірді. Бірақ Роджер олардың келуін күте алмады. Ол өз княздығының барлық әскерімен Ильгазиге қарсы шабуылға шықты. Роджер шайқаста қаза тауып, оның әскері 28 маусымда талқандалды. Ильгази Бальдуин мен Понстың Антиохияға жетуіне кедергі келтіруге тырысты, бірақ Бальдуин қарсылықсыз қалаға кірді. Бір күннен кейін келген Понс тамыз айының басында Ильгазидің шабуылын тойтарды. Бальдуин Антиохияның билеушісі ретінде, оның қалыпта жоқ князі Богемонд II есейгенге дейін мойындалды.

Қақтығыстар мен одақтар

Балдуин Антиохияны жаулап алғаннан кейін крестшілер мемлекеттерінің ең қуатты монархы болды, бұл Понстың наразылығын тудырды. Понс та, оның графтығының епископтары да 1120 жылғы 23 қаңтарда Наблуста өткен синодқа қатыспады, бірақ Иерусалим Корольдігінің барлық дінбасылары мен әскери феодалдары жиналыста болды. Ол 1122 жылдың басында патшаға бағынудан түбегейлі бас тартты. Балдуин әскерін жинап, Триполиге беттеді, Иерусалимнен Шын Крестті алып келді. Шартрлық Фулхердің баяндамасына сәйкес, қарулы қақтығыстан аулақ болу үшін екі билеушінің вассалдары келісімге келді, Балдуин мен Понсты "дос" етіп жариялады. Харранның Ортоқид билеушісі Балак 1123 жылғы 18 сәуірде Иерусалимнің Балдуин II-ін Евфрат маңында аң аулап жүргенде тұтқынға алды. Ол тұтқында болғанда, дож Доменико Микеле басқаратын Венеция флоты Акраға жетті. Еуропадан келген үлкен әскердің болуын пайдаланып, Иерусалим Корольдігінің басшылары Жерорта теңізінің батыс жағалауындағы Фатимидтердің соңғы екі портының бірі – Тирді жаулап алуға шешім қабылдады. Олар 1124 жылғы 16 ақпанда қаланы қоршауға алды. Иерусалимдік ақсүйектер Понсқа елшілер жіберіп, оны қоршауға қосылуға шақырды. Вильгельм Тирдің айтуынша, Понс үлкен сүйемелдемемен қалаға асығып келді. Шартрлық Фулхер мен Тирлік Вильгельм Понстың қоршау кезінде Иерусалимнің латын патриархы Гормондқа және басқа Иерусалимдік феодалдарға "әрқашан бағынышты" болғанын атап көрсеткенімен, олардың баяндамалары Понстың христиан әскерінің жоғарғы қолбасшыларының бірі саналғанын көрсетеді. Ол христиан әскерлерін Дамаск әмірі Тогтекинге қарсы сәтті шабуылға бастап, қаланың қоршаудан босатылуына көмектесті. Балдуинды (тұтқынға алған) Балақтың кесілген басын крестшілер лагеріне әкелген Эдессаның Жоселин I-нің хабаршысына рыцарьдық атақ беру үшін оны таңдады. 7 шілдеде Тирді жаулап алғаннан кейін Понстың туы қала мұнараларына тіккен үш тудың бірі болды. Балақтың туысы Тимурташ 29 шілдеде 80 000 динар мен Антиохия бекіністерінің құнына Балдуин II-ні босатты, бірақ Антиохиялық феодалдар Балдуинге бекіністерді беруге кедергі жасады. 1120-жылдардың соңы мен 1130-жылдардың басында Понстың іс-әрекеттері жеткілікті жазбада қалмаған. Ол 1125 жылғы мамыр айында Антиохиялық жерге басып кірген және Кафартаб бекінісін жаулап алған Бурсук ибн Бурсуққа қарсы Балдуин II-ге қолдау көрсетті. Иерусалим, Антиохия, Триполи және Эдессаның біріккен күштері 11 маусымда Зарданада Бурсуқты жеңіп, бекіністі қоршаудан шығаруға мәжбүр етті. Келесі жылы ол Рафанияны (бір кезде Понстың атасының қолында болған, бірақ 1115 жылы Тогтекинге өткен маңызды қамал) шабуылдау үшін патшадан көмек сұрады. Олар 18 күн бойы бекіністі қоршады және 1126 жылғы 31 наурызда жаулап алды. Понс 1129 жылғы қарашада Дамаскқа қарсы өткен сәтсіз жорыққа қатысты.

Ұрысқаны

1131 жылы 21 тамызда Балдуин II қайтыс болғаннан кейін кресттік мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды. Оның мұрагері Анжулық Фульк Иерусалим мен Антиохиядағы жергілікті феодалдардың иеліктерін тартып алып, оларды өз жақтастарына берді. Оның қарындасы, Антиохияның жесір ханшайымы Алиса, Антиохия үкіметін өз қолына алуды қалаған. 1132 жылдың жазында ол Понс пен Едессаның Иоселин II-мен одақ құрды. Вильгельм Тирдің мәлімдемесінше, Алиса Понсты одаққа қосылуға парамен ынталандырған. Алисқа қарсы болған Антиохия феодалдары Фульк патшадан араласуды сұрады, бірақ Понс патшаның Триполи арқылы өтуіне рұқсат бермеді. Фульк графтықтан айналып өтуге мәжбүр болып, теңіз арқылы Антиохияның Сент-Симеон портына (қазіргі Түркиядағы Самандаг) жетті. Понс Антиохияға асығып, Арцикан және Ругия (оның әйелінің құдайына тиесілі екі қамал) қамалдарынан Фульк пен оның одақтастарына қарсы шабуылдар ұйымдастырды. Фульк 1132 жылдың соңында Ругияға жақын жерде Понсқа шабуыл жасады. Понс ауыр жеңіліске ұшырады. Оның көптеген сарбаздары соғыста тұтқынға түсті, бірақ ол қашып құтыла алды. Оның әскерлері тізбектеліп Антиохияға жеткізіліп, түрмеге қамалды немесе жазаланды. Понс Арцикан мен Ругияны жоғалтты, бірақ Фульк Иерусалим патшаларының Триполи үстінен билігін қайта орнатуға тырыспады.

Соңғы жылдар

1132 жылы Понс Велай графтығындағы (Францияда) иеленген жерлерінен Ле-Пуй епискобының пайдасына бас тартты. 1132 немесе 1133 жылы ол белгісіз себептермен Триполидің раисін (жергілікті басшысын) өлтірді. Крестшілер билеушісінің бұйрығымен жергілікті басшыны аттандыру – бұрын-соңды болмаған оқиға еді. Льюис бұл жергілікті халық арасындағы наразылықтың күшею белгісі болғанын айтады. Шындығында, Низарилер 1130 жылдары графтықтың солтүстік шекарасындағы таулы аймақтағы билігін нығайтты. Мосулдың атабегі (әкімі) Имад ад Дин Зенги 1133 жылы Триполи графтығына шабуыл жасап, астананы және оған жақын аймақтарды тонады. Понс Рафания маңында шабуылшыларды тоқтатуға тырысты, бірақ оның әскері дерлік толығымен қырылды. Осы ауыр жеңілістен кейін ол алдымен Монферранға, содан кейін Триполиге қашты, ал Зенги Монферран бекінісін қоршауға алды. Понс Фульктің көмегін сұрады, ал Иерусалим армиясының келуі Зенгиді қоршаудан бас тартып, графтықтан әскерін шығаруға мәжбүр етті. 1137 жылдың наурыз айында Дамасктың мамлюк қолбасшысы Базвадж Триполиге қарсы әскери науқан ұйымдастырып, қаланың жанындағы Паломниктер тауына жетті. Понс Триполиден жаумен кездесуге шықты, бірақ жеңіліске ұшырады. Ол жақын маңдағы тауларға қашып кетті, бірақ жергілікті христиандар – Льюис айтуынша, Якобиттер немесе Несториандар – оны тұтқындап, Базважға тапсырды, ол оны 1137 жылдың 25 наурызында өлтірді. Оның ұлы Реймунд, Триполи графтығын мұра еткен және оның адалдары жақын ауылдардан жергілікті христиандарды тұтқындап, Понстың өлімі үшін олардың көпшілігін азаптап өлтірді.

Отбасы

Альберт Эксскийдің мәліметінше, Понс 1115 жылғы жазда Триполиде Иерусалимнің Балдуин I-нің куәлігімен Антиохияның жесірі Сесильге үйленген. Франция королі Филипп I мен Бертрада де Монфорттың қызы болғандықтан, ол Иерусалимнің Фулькпен жартылай қарындас болды. Понстың мәртебелі некесі оның беделін арттырды, ал оның ұрпақтарының патшалық тегі крестонос мемлекеттерінде ондаған жылдар бойы белгілі болды. Понс пен Сесильдің үлкен ұлы Реймунд шамамен 1110 жылдардың соңында дүниеге келген болуы мүмкін, себебі ол 1137 жылы Понстың орнына келгенде он бес жасқа толған "жасөспірім" еді. Понстың кіші ұлы Филип 1140 жылдары соңғы рет есімдері тіркелген, бірақ оның өмірі туралы мәліметтер белгісіз. Понс пен Сесильдің жалғыз қызы Агнес, Антиохияның көрнекті ақсүйекі Ренальд II Мазоирге үйленді.