Кіріспе

Музыкалық аспап

Гадулка – бұл дәстүрлі болгарлық ішекті, садақпен тартылатын аспап. Оның басқаша жазылу түрлері: "gǎdulka", "gudulka" және "g'dulka". Аты "шу шығару, гуілдеу немесе сызылу" мағынасын беретін түбірден шыққан. Гадулка болгарлық дәстүрлі аспаптық ансамбльдердің маңызды бөлігі болып табылады және көбінесе би музыкасымен орындалады. Гадулкада әдетте үш (кейде төрт немесе бес, Минчо Минчевтің айтуынша) негізгі ішек және олардың астында аңызға айналған Минчо Недялков енгізген он алтыға дейін қосымша резонанстық ішектері болады. Ойнаушы тек негізгі мелодиялық ішектерге тиіседі, ал ішектер мойынға дейін ешқашан толығымен басылмайды. Гадулка тік ұсталады, ал садақ қолдың астынан тік бұрышта ұсталады. Добруджа аймағында қосымша ішектері жоқ кішірек нұсқасы да бар. Гадулканың шығу тегі 9-шы ғасырдағы Византияның ішекті, садақпен тартылатын лира аспабынан болуы мүмкін, ол Батыс Еуропаның көптеген аспаптарының алға батысы саналады. Осыған ұқсас ішекті аспаптар мен лираның ұрпақтары Жерорта теңізі және Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерінде бүгінгі күнге дейін ойналып келеді, мысалы, Хорватия, Босния және Герцеговина, Сербия, Черногория, Албаниядан шыққан Гюсле; сондай-ақ, Крит және Додеканестегі лира (Грекия), Калабрия лирасы (Италия) және Түркияның Стамбулындағы классикалық кеменс.

Құрылыс

Құралдың денесі мен мойыны бір ағаштан қашалған, ал денесі лақпан сияқты дөңгелек немесе қауын тәрізді пішіндес болады. Түзу талшықты жұмсақ ағаштан жасалған үстіңгі бөлігі (дыбыс тақтасы) да қашалған, бірақ көлбеуі аз. Жалпы құрылысы скрипкаға қарағанда біршама ауыр, дегенмен кейбір гадулкалар өте шебер жасалған. (Аспаптың тұтқа дизайнынан басқа, әдетте әшекейлеме немесе безендіру болмайды.) Екі D пішіндес саңылаудың арасына орналасқан көпірдің бір аяғы үстіңгі жағына, ал екінші аяғы артқы жағының ішкі бетіне тиетін дыбыс тірегінің үстіне қойылады. Осылайша, ішектердің дірілі әсем дыбыс тақтасы мен артқы жағына тікелей беріледі. Көптеген басқа ішекті аспаптардан айырмашылығы, ішектердің үстіңгі жағында перне болмайды: ішектер жай ғана жоғарыдағы құбыршаға және төмендегі құйрықшаға тартылып, көпірдің үстінен (ойналатын ішектер) немесе көпірдегі тесіктерден (қосымша ішектер) өтеді. Құйрықша әдетте сүйектен жасалады және берік болат сыммен қашалып жасалған "соңғы тіреуге" бекітіледі. Соңғы тіреу құралды ойнаушының белдігіне немесе бауына бекітуге де мүмкіндік береді. Гадулка ішектері болаттан жасалған, жіңішкелері жай, ал жуандары болат немесе қоламен оралған; олар негізінен гитара ішектері. Ішектер құйрықшаға ұштарындағы шарлары арқылы бекітіледі.

Тюнинг

Әртүрлі қосымдар қолданылғанмен, гадулканың стандартты қосымы үш тартылатын ішекке А Е А болып табылады; қосымша ішектер (құбыла ішектер) А және Е ноталарынан басқа барлық ноталарды қамту үшін хроматикалық түрде қосылады (қосымша ішектердің санына байланысты).