Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сымдық аспаптар бөлігі
String instrument part
Саусақ тақтасы (құбылмалы аспаптарда құбылма тақта деп те аталады) көптеген сымдық аспаптардың маңызды бөлігі болып табылады. Бұл әдетте ағаштан жасалған, жұқа, ұзын жолақ, ол аспап мойнының алдыңғы жағына қабаттастырылады. Сымдар саусақ тақтасының үстінен, құбыр мен көпірдің арасынан өтеді. Аспапта ойнағанда, музыкант сымдарды саусақ тақтасына басып, тербеліс ұзындығын өзгертеді, осылайша дыбыз биіктігі өзгеріп, нота шығады. Бұл "сымды тоқтату" деп аталады. Аспаптың түріне және музыка стиліне байланысты, музыкант ноталарды баспайтын қолымен бір немесе бірнеше сымды тартып, қозғай немесе доғамен шертеді. Кейбір аспаптарда ноталарды тек саусақтармен, мысалы, электр гитарасында қолданылатын соққы тәсілі арқылы ойнауға болады. "Саусақ тақтасы" сөзі кейде музыкалық нұсқауларда басқа тілдерде де кездеседі. Атап айтқанда, sul tasto (итальян тілінде, сондай-ақ sulla tastiera, француз тілінде sur la touche, неміс тілінде am Griffbrett) – скрипка сияқты сымды аспаптар үшін, доғаны саусақ тақтасының үстінен өткізіп ойнау нұсқауы. Бұл жоғары гармоникалардың айқындығын азайтып, көбіктейтін дыбыс береді.
The fingerboard (also known as a fretboard on fretted instruments) is an important component of most stringed instruments. It is a thin, long strip of material, usually wood, that is laminated to the front of the neck of an instrument. The strings run over the fingerboard, between the nut and bridge. To play the instrument, a musician presses strings down to the fingerboard to change the vibrating length, changing the pitch. This is called stopping the strings. Depending on the instrument and the style of music, the musician may pluck, strum or bow one or more strings with the hand that is not fretting the notes. On some instruments, notes can be sounded by the fretting hand alone, such as with hammer ons, an electric guitar technique. The word "fingerboard" in other languages sometimes occurs in musical directions. In particular, the direction sul tasto (Ital., also sulla tastiera, Fr. sur la touche, G. am Griffbrett) for bowed string instruments to play with the bow above the fingerboard. This reduces the prominence of upper harmonics, giving a more ethereal tone.
Қалқалар
Саусақ тақтасы таспалы болуы мүмкін, яғни, жіптерге перпендикуляр орналасқан қатты материалдан жасалған көтерілген жолақтары болады, оларға ойнаушы жіптерді басқанда дыбысты тоқтатады. Қазіргі гитараларда таспалар әдетте металдан жасалады. Таспалар ойнаушыға жіпті әрқашан бірдей жерде тоқтатуға мүмкіндік береді, бұл музыкантқа дұрыс интонациямен ноталарды ойнауға көмектеседі. Сонымен қатар, таспалар, таспасыз саусақ тақтасындағы саусақтарға қарағанда, жіптердің тербелісін аз мөлшерде басады. Таспалар бекітілген (мысалы, гитарада немесе мандолинада) немесе жылжымалы (мысалы, лютняда) болуы мүмкін. Саусақ тақталары таспасыз да болуы мүмкін, әсіресе скрипка сияқты иіліп ойналатын аспаптарда, онда саусақпен басудың әсері аз, себебі жіптерді доғамен үздіксіз қоздыру арқылы дыбыс сақталады. Таспасыз саусақ тақталары музыкантқа таспалы тақталардан гөрі биіктіктегі шағын өзгерістерді жақсырақ бақылауға мүмкіндік береді, бірақ оларды меңгеру қиын деп есептеледі. Саусақ тақталары сирек болса да, екі түрдің араласуынан да жасалуы мүмкін. Мұндай конструкция ситарда кездеседі, онда доға тәрізді таспалар тегіс саусақ тақтасының жиектеріне бекітіледі; таспалардың ішінде таспасыз жіптер, ал сыртында таспалы жіптер жүреді. Таспа аркалары сыртқы жіптерге ішкі жіптерге тимей, таспаға басуға мүмкіндік беретіндей биік. Саусақ тақтасында бағдарлануды жеңілдету үшін таспаларға инкрустациялар қойылуы мүмкін. Алты жіпті гитаралар мен бас-гитараларда маркерлер әдетте саусақ тақтасының және оның қабырғасының үстіндегі 3-ші, 5-ші, 7-ші және 9-шы таспаларды, сондай-ақ мойынның жоғары жағындағы октаваларды көрсететін кішкентай нүктелер болып табылады. 12-ші және 24-ші таспаларды екі нүкте немесе басқа да белгілер көрсетеді. Нүкте пішінінің өзгеруі гитараны ерекшелендіре алады. Кейде позициялық маркерлер сахнада жақсы көрінуі үшін люминесцентті (бояу арқылы немесе жарықдиодтармен жарықтандырылуы) жасалады. Позициялық маркерлер саусақ тақтасының жиегінде де қайталанады, оларды көруге ыңғайлы болу үшін. Уақыт өте келе, жіптер таспаларды тозытады, бұл шуылдауға және дыбыстың әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Мұны түзету үшін кейде таспаларды ауыстыру қажет, бірақ көбінесе оларды "жөндеу" жеткілікті. Таспаны жөндеу кезінде, аспап шебері таспаларды тегістейді және жылтыратады, сондай-ақ ұштарын және жиектерін дөңгелектеп, пішіндейді. Тәтті емес болаттан жасалған гитара таспалары материалдың тығыздығына байланысты ешқашан жөндеуді қажет етпеуі мүмкін. Таспалардың саусақ тақтасымен мұқият және дұрыс сәйкес келмеуі интонацияның ауыр проблемаларына және тұрақты күйдің бұзылуына әкелуі мүмкін. Шуылдау мен күйдің бұзылуының себебін анықтаудың ең сенімді жолы – таспалардың тегіс болуын өлшеу. Жіптің біріне сәйкес келген мойынға тік қойылған сызық таспалардың тегіс екенін көрсетуі керек. (Тербелетін жіптердің эллипстік пішінін толықтыру үшін шамалы иіс болуы керек.)
A fingerboard may be fretted, having raised strips of hard material perpendicular to the strings, which the player presses the strings against to stop the strings. On modern guitars, frets are typically made of metal. Frets let the player stop the string consistently in the same place, which enables the musician to play notes with the correct intonation. As well, frets do not dampen string vibrations as much as fingers alone on an unfretted fingerboard. Frets may be fixed, as on a guitar or mandolin, or movable, as on a lute. Fingerboards may also be unfretted, as they usually are on bowed instruments, where damping by the finger is of little consequence because of the sustained stimulation of the strings by the bow. Unfretted fingerboards allow a musician more control over subtle changes in pitch than fretted boards, but are generally considered harder to master. Fingerboards may also be, though uncommon, a hybrid of these two. Such a construction is seen on the sitar, where arched frets attach at the edges of a smooth fingerboard; unfrettable strings run inside the frets, while frettable ones run outside. The fret arches are sufficiently high that the exterior strings can be fretted without the finger making contact with the interior strings. Frets may be marked by inlays to make navigating the fingerboard easier. On six string guitars and bass guitars, markers are typically single smallish dots on the fingerboard and on its side that indicate the 3rd, 5th, 7th and 9th frets—and the octaves of those positions higher up the neck. A double dot or some other variation marks the 12th fret and 24th frets. Variations on the standard dot shape can make a guitar more distinctive. Position markers are sometimes made luminescent (through using paint, or illuminated with light emitting diodes) to make them more visible on stage. Position markers are also sometimes repeated on the edge of the fingerboard for easy viewing. Over time, strings wear frets down, which can cause buzzing and deaden the sound. Fixing this occasionally requires replacing the frets—but more often they just need "dressing". In fret dressing, a luthier levels and polishes the frets, and crowns (carefully rounds and shapes) the ends and edges. Stainless steel guitar frets may never need dressing, because of the density of the material. Not having frets carefully and properly aligned with the fingerboard can cause severe intonation issues and constant detuning. The ultimate way of determining the source of a buzz and detuning problem is to measure the levelness of the frets. A straightedge positioned on the neck in the "lie" of one of the strings should show nearly level frets. (There should be a slight relief to compensate for the elliptical shape of the vibrating strings.)
Материалдар
Бұрышты аспаптарда (мысалы, скрипка, альт, виолончель және контрабас), саусақ тақтасы көбінесе эбен, палисандр немесе басқа да қатты ағаштан жасалады. Кейбір гитарларда кленнен жасалған мойын және саусақ тақтасы бір бөлек ағаштан тұрады. Ал кейбір заманауи аспап жасаушылар саусақ тақталарында көміртек талшығы сияқты жеңіл, ағаш емес материалдарды қолданып жатыр. Фретті аспаптардың саусақ тақталарын жасау үшін түрлі импрегнирленген ағаш материалдары пайдаланылады.
On bowed string instruments, (such as violin, viola, cello, and double bass), the fingerboard is usually made of ebony, rosewood or other hardwood. On some guitars a maple neck and fingerboard are made from one piece of wood. A few modern luthiers have used lightweight, non wood materials such as carbon fiber in their fingerboards. Various impregnated wood materials are being used for fingerboards in fretted instruments.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
"Шығыңқы" саусақ тақталардың ерекшелігі гитараны ойнау әдісіне бірнеше өзгеріс енгізеді. Ең байқалатыны – саусақ ұшы тек ішекке тиеді, саусақ тақтаның өзіне емес, бұл иілулер мен дірілдер кезінде үйкелісті азайтады, нәтижесінде ойнау кезінде толық бақылау пайда болады. Бұл сондай-ақ салмақты жеңілдетіп, "мойынның төмен қарай иілуін" азайтады. Дегенмен, басты кемшілік – көптеген музыканттар, әсіресе жаңа бастағандар, шығыңқы саусақ тақталарды тым ерекше деп тауып, ойнауды қиынға түсіруі мүмкін, әсіресе ішектер жеңіл болса немесе музыкант тым күшпен басса. Шығыңқы саусақ тақтада дұрыс дыбыспен ойнау үшін жаттығу қажет. Музыкант алдымен саусақ тақтаны ұстамауға үйренуі керек. Шығыңқы тақтада ойнау үшін қысымды сақтықпен қолдану қажет: тым көп қысым нотаны көтеріп, оны өткір етеді (иілу кезіндегідей), ал тым аз қысым – перделердің дірілдеуіне себеп болады. Сондықтан көптеген гитарашылар өз аспаптарында дәстүрлі саусақ тақталарды пайдаланады.
The "scooped out" nature of scalloped fingerboards creates a number of changes in the way the guitar plays. Most obvious is that the fingertip only contacts the string, not the fingerboard itself, creating less friction for bends and vibratos, which results in more overall control while playing. It also results in more weight relief and less "neck dive". However, one of the main disadvantages is that many players, especially new players, may find a scalloped fingerboard too different, and difficult to play easily, especially if the strings are of a lighter gauge or the player tends to press too hard. It takes practice to play in tune on a scalloped fingerboard. The player must first become accustomed to not actually touching the fingerboard. Playing a scalloped fingerboard requires a careful application of pressure: too much pressure raises the pitch of the fretted note to a sharp note, as during a bend, and too little pressure causes fret buzz. As a result, most guitar players use a traditional fingerboard on their instruments.
Қалқасыз бүктелген жіппен жасалған саусақ тақталарының ұяшығы
Фретсіз, ішектің көмегімен тартылатын саусақ тақталары әдетте ұзындығы бойымен тегіс қисықпен ойылып жасалады. Сондықтан, егер тік жиекті тақтаның бойымен, ішекке параллель қойсаңыз, тақтаның ортасына қарай олардың арасында жарық көрінеді. Әдетте, тақтаның төменгі жағындағы ойыс жоғарырақ, ал жоғарғы жағындағы ойыс аз болады. Әртүрлі ішек түрлері немесе әртүрлі ойнау стилі әртүрлі деңгейдегі ойыс талап етуі мүмкін. Найлон немесе ішек ішектерге ең көп ойыс қажет, ал қатты болат өзекті ішектерге ең аз ойыс қажет. Типикалық толық өлшемді (4/4) скрипка, синтетикалық өзекті G, D және A ішектерімен, G ішегінің астында 0,75 мм, ал E ішегінің астында 0,5 мм-ден 0 мм-ге дейін ойыс көрсетеді, E ішегі көбінесе заманауи аспаптарда қатты болат өзекті болады.
Fretless bowed string fingerboards are usually scooped lengthwise in a smooth curve, so that if a straight edge is held next to the board parallel to a string, some daylight shows between them, towards the centre of the board. Usually the scoop is slightly greater on the bass side, less on the treble side of the fingerboard. Different string materials or different styles of playing may call for differing amounts of scoop. Nylon or gut strings require the most, and solid steel core strings the least. A typical full size (4/4) violin with synthetic core G, D, and A strings shows 0.75 mm of scoop under the G string, and between 0.5 mm and zero scoop under the E, which is usually a solid steel core on modern instruments.
Гитараның фретборттары
Гитараларда, әсіресе болат тілді және электрлі гитараларда, мойын ішіндегі болат кермеу таяғының (трасса таяғының) кернеуін өзгерту арқылы рельеф (немесе "қисаю") реттеледі. Кермеу таяғын босату жіптердің тартылуын күшейтіп, қисаюды арттырады, ал кернеуді арттыру керісінше әсер етеді. Классикалық гитараларға нейлонды жіптердің төмен кернеуіне байланысты кермеу таяғы қажет емес, бірақ олар да белгілі бір дәрежеде қисаюға ие болуы керек.
On guitars, specifically steel string and electric guitars, the relief (or "dip") is adjustable by altering the tension on the steel truss rod inside the neck. Relaxing the truss rod allows the pull of the strings to increase the dip, and vice versa. Classical guitars do not need truss rods due to the lower tension of nylon strings, but should still exhibit some degree of dip.