Кіріспе
Сүтқоректілер түрі
Порвоза (Phocoena phocoena) – қазіргі кезде кездесетін сегіз түрдің бірі. Бұл киттердің ең кішкентай түрлерінің бірі. Атынан көрініп тұрғандай, ол жағалау аймақтарында немесе өзендердің құятын жерлерінде тіршілік етеді, сондықтан киттерді бақылайтындарға ең таныс порпоиза болып табылады. Бұл порпоиза көбінесе өзендерге дейін жетеді және теңізден жүздеген километр қашықтықта кездеседі. Порвоза политиптік болуы мүмкін, географиялық тұрғыдан ерекшеленетін топтар әртүрлі тұқымдарды білдіреді: P. p. phocoena Солтүстік Атлантика және Батыс Африкада, P. p. relicta Қара теңіз және Азов теңізінде, атаусыз топ Тынық мұхитының солтүстік-батысында және P. p. vomerina Тынық мұхитының солтүстік-шығысында.
Таксономия
Ағылшын тіліндегі porpoise сөзі француз тіліндегі pourpois (Ескі француз тілінде porpais, 12 ғасыр) сөзінен шыққан, ол ортағасырлық латын тіліндегі porcopiscus сөзінен туындаған, бұл porcus (шошқа) және piscus (балық) сөздерінің қосындысы. Ескі сөз, болжам бойынша, герман тілінен қарыз аударма, мысалы, даниялық marsvin және орта голланд тіліндегі mereswijn (теңіз шошқасы) сөздерімен салыстыруға болады. Классикалық латын тілінде де ұқсас атау болған – porculus marinus. Түрдің таксономиялық атауы, Phocoena phocoena, грек тіліндегі φώκαινα, phōkaina, "ірі теңіз түлкісі" деген сөздің латыншаға аудармасы, Аристотель сипаттағандай; бұл φώκη, phōkē, "теңіз түлкісі" сөзінен шыққан. Бұл түрді Ұлыбританияда жарық көрген мәтіндерде кейде қарапайым дельфин деп те атайды. Атлантикалық Канаданың кейбір аймақтарында бұл түрді "сопылы шошқа" деп әдеттегі тілде атайды, ал Норвегияда "nise" деп атайды, бұл ескі скандинав тіліндегі "ысқыру" сөзінен шыққан; екеуі де порпоизалар су бетіне шығып тыныс алғанда шығаратын дыбысқа сілтеме жасайды.
Сипаттама
Порт-суары басқа суарларға қарағанда сәл кішірек, туғанда шамамен ұзын, салмағы 6,4–10 кг. Еркек және әйелдер ересек шаққа жеткенде дене салмағы шамамен жетеді. Әйелдер еркектерге қарағанда ауыр болады, ең көп салмағы шамамен еркектердің салмағынан артық. Денесі күшті, және жануардың ең жуан бөлігі үшбұрышты арқалық қанатының алдында орналасқан. Мұрын бөлігі анық емес. Жүзбе қанаттары, арқалық қанаты, құйрық қанаты және арқасы қара сұр түсті. Бүйірлері аздап ұсақ дақты, ақшыл сұр түсті. Қарны көбінесе ақ, бірақ әдетте денесінің астынан мойынға дейін сұр жолақтар созылып жатады. Көптеген аномальды ақ түсті жекелеген особьдар расталған, көбінесе Солтүстік Атлантикада, сондай-ақ Түркия және Ұлыбритания жағалауларында, Вадден теңізінде, Фанди шығанағында және Корнуолл жағалауында кездеседі. Жабайы сүтқоректілерде біріккен егіздер сирек кездеседі, бірақ екі баслы порт-суарының алғашқы белгілі жағдайы 2017 жылдың мамыр айында Солтүстік теңізде голландиялық балықшылар оларды кездейсоқ ұстаған кезде тіркелді. Роттердам Табиғи тарих мұражайының онлайн журналында жарияланған зерттеу киттер мен дельфиндердегі біріккен егіздердің өте сирек кездесетінін көрсетеді. Порт-суарының дауысы 0,5–5 миллисекундтық қысқа дыбыстардан тұрады, олар екі секундқа дейін созылатын сериялармен шығарылады. Әр дыбыстың жиілігі 1000–2200 герц аралығында болады. Коммуникациядан басқа, дыбыстар эхолокация үшін де қолданылады.
Тарату
Порт-суары түрі Солтүстік Атлантика, Солтүстік Тынық мұхиты және Қара теңіздің салқын жағалау суларында кеңінен таралған. Атлантика мұхитында порттық шошқалар Батыс Африка жағалауынан бастап Португалия, Испания, Франция, Ұлыбритания, Ирландия, Скандинавия, Исландия, Гренландия, Жаңа Шотландия және Ньюфаундленд жағалауларына, сондай-ақ АҚШ-тың шығыс жағалауына дейінгі қисық су жолағында кездесе алады.
Халықтың жағдайы
Гаваньдық киттердің жалқы популяциясы кем дегенде 700 000-ға жетеді. 1994, 2005 және 2016 жылдарғы мәліметтерге сүйенсек, осы аймақтағы гаваньдық киттердің саны тұрақты. Солтүстік теңіздің жалпы популяциясы шамамен 335 000. Батыс Атлантикада Гренландияның оңтүстік-батыс жағалауында (мұнда температураның жоғарылауы оларға көмектескен) шамамен 33 000 гаваньдық кит бар деп есептеледі. Алайда, кейбір топтар қауіпті жағдайда. Мысалы, Қара теңізде 12 000-нан аз гаваньдық кит қалған.
Экология
Порвоиндар жылы және субарктикалық суларды ұнатады. Олардың негізгі қорегі – капелин және шпрот. Олар жеген балықтардың көбісі өте кішкентай, шамамен ұзын болған. Басқа бір түсіндірме бойынша, ересек дельфиндер нәсілдік қатыгездік танытып, порвоиндарды жас дельфиндермен шатастырып, оларды өлтіреді деп саналады. Сондай-ақ, сұр теңіз түлкілері порвоиндарға шабуыл жасайды, олардан энергияға толы майдың үлкен бөліктерін тістеп алады.
Әдеп-тұрыс, көбею және өмір сүру ұзақтығы
Кейбір зерттеулер көрсетіп тұрғандай, порпоизалар салыстырмалы түрде аз жылжымалы болып келеді және көбінесе белгілі бір аумақтан ұзаққа кетпейді. Порт-суарының әлеуметтік өмірі толыққанды зерттелмеген. Олар көбінесе жалғыз өмір сүретін түр деп есептеледі, ал тұтқындық жағдайында 28 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Мэн шығанағы мен Фанди шығанағында өлген 239 порт-суарының зерттеуінде, басым көпшілігі 12 жасқа дейін болған, ал ең ескісі 17 жаста тіркелген.
Аң аулау
Порвоиндер дәстүрлі түрде тамақ үшін, сондай-ақ жарықтандыруға арналған отын үшін пайдаланылатын май үшін ауланған. Аңшылық Қара теңізде, Нормандия жағалауында, Бискай шығанағында, Фландрияда, Кіші белдеу бұғазында, Исландияда, Батыс Норвегияда, Пьюджет Саундта, Фанди шығанағында және Сент-Лоуренс шығанағында жүргізілген. Кіші белдеу бұғазындағы аулау ең жақсы құжатталған мысал. XIX ғасырдың соңына дейін онда мыңдаған порвоиндер ауланды (1899 жылы тыйым салынды), ал Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезіндегі тапшылықтарда қайтадан, бірақ кіші көлемде аулау қайта жанданды. Дүниежүзілік соғыстар кезінде Польша мен Балтық елдерінде де аулаудың қысқа мерзімді қайта оянуы болды. Қазіргі уақытта бұл түр тек Арктикада, әсіресе Гренландияда дәстүрлі инуиттер аңшылығының бір бөлігі ретінде ауланады. Балық аулау құралдарына түсіп жарақаттанғаннан кейін болатын өлім-жітім, торлардың түрге қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді.
Порвоиндерге ең басты қауіп – тұрақты балық аулау әдістері, мысалы, желі және тұрпақ торлар. Төменгі жабырқақ желілерде кездейсоқ ауланғандар порвоиндердің бүкіл әлемдегі адамнан болатын өлім-жітімінің басты факторы болып саналады. Жыл сайын мыңдаған порвоиндер кездейсоқ аулаудан өледі, бұл туралы Қара теңізден, Балтық теңізінен, Солтүстік теңізінен, Калифорниядан және АҚШ пен Канаданың шығыс жағалауынан хабарламалар келіп түседі. Порвоиндерді қорқытуға арналған құрылғылар, «пингерлер» деп аталатындар, порвоиндерді торлардан алшақтату үшін жасалған, және көптеген зерттеулер олардың түйісуді азайтуда өте тиімді екенін көрсетті. Дегенмен, пингерлердің тудыратын шу ластануы және порвоиндердің дыбысқа үйреніп, олардың тиімділігі уақыт өте келе төмендеуі мүмкін деген алаңдаушылық туындады. Тральдік аулаудан болатын өлім-жітім осылайша үлкен мәселе болып көрінбейді, мүмкін, порвоиндер дельфиндер сияқты тралдердің ішінде тамақтануға бейім емес болғандықтан.
Ашықтан балық аулау
Шамадан тыс балық аулау порпоизалардың таңдаған жемістің қолжетімділігін азайтуы мүмкін. Солтүстік теңіздегі сельдьтің құлдырауына себеп болған шамадан тыс балық аулау порпоизаларды басқа жем іздеуге мәжбүр етті. Жемнің азаюы климаттың өзгеруінен, шамадан тыс балық аулаудан немесе екеуінен де туындауы мүмкін.
Дыбыспен ластану
Кемелер қозғалысы мен мұнай платформаларының шуы эхолокация арқылы байланыс жасайтын және азығын іздейтін порттық дельфин сияқты тісті киттердің таралуына әсер етеді деп саналады. Солтүстік теңіздің әртүрлі аймақтарында салыну жоспарланған мыңдаған жағалау жел турбиналары құрылыс алаңынан дельфиндердің ығысуына себеп болады, әсіресе егер болат монопильді негіздер соққымен қадау арқылы орнатылса, онда реакциялар үлкен қашықтықта байқалуы мүмкін. Жұмыс істеп тұрған жел турбиналарынан таралатын шу деңгейі төмен және тіпті жақын арада да дельфиндерге әсер етпейді.
Ластану
Теңіздің жоғары деңгейдегі жыртқыштары, мысалы, порсуялар мен тюлендер, май тіндерінде ауыр металдар, полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) және пестицидтер сияқты ластағыш заттарды жинақтайды. Порсуялардың жағалауға жақын таралғандығы оларды ластану көздеріне жақын әкелуі мүмкін. Порсуялар азық тапшылығы, көші-қон немесе көбею кезеңдері сияқты май қорын пайдаланғанда ғана уытты әсерлерді сезінуі мүмкін.
Климаттың өзгеруі
Теңіз суының температурасының жоғарылауы порпоизалардың және олардың жеміне әсер етуі мүмкін, бірақ мұндай жағдай орын алғаны дәлелденбеді. Шотландияның шығыс жағалауындағы құмшабақтардың қорларының азаюы, бұл үрдіс климаттық өзгерістермен байланысты, аймақтағы порпоизалардағы нашар тамақтанудың басты себебі болып көрінеді.
Қорғау мәртебесі
Жалпы алғанда, порттық дельфин жойылып кету қаупі төмен деп есептеледі және оның жалпы саны жүздеген мыңға жетеді. 2013 жылы HELCOM Балтық теңізіндегі екі топшасын тиісінше осал және сынға ұшыраған деп тізімдеді. Түрдің жалпы жағдайы IUCN бойынша ең аз қызығушылық тудырса да,
Порттық дельфин Балтық, Солтүстік-Шығыс Атлантика, Ирландия және Солтүстік теңіздердегі шағын тісті киттерді қорғау туралы келісімге (ASCOBANS), Қара теңіздегі, Жерорта теңізіндегі және оған іргелес Атлантика аймағындағы киттерді қорғау туралы келісімге (ACCOBAMS) және Батыс Африка мен Макаронезияның деңіз сиырлары мен шағын тісті киттерін қорғау жөніндегі өзара түсіністік туралы меморандумға (Батыс Африка су сүтқоректілерінің меморандумы) қолдау көрсетіледі.