Кіріспе

Дияла (араб.: ديالى; парсы: دیاله) – Тигр өзенінің саласы. Ол Солтүстік Ирактың Сулеймания облысындағы Дарбандихан тоғанында Сируан және Танжаро өзендерінің қосылуынан пайда болады. Оның жалпы ұзындығы шамамен -ды құрайды.

Курс

Ол Иранның Загрос тауларында, Хамаданның жанында басталады. Содан кейін таулармен төмен қарай ағып, шамамен 32 км-ге дейін екі елдің шекарасын құрайды. Ақырында Бағдаттың төменгі жағында Тигр өзеніне құяды. Дияланың жоғарғы ағысы тар шатқалы болғандықтан кеме жүргізуге болмайды, бірақ өзен аңғары Иран мен Ирак арасындағы маңызды сауда жолын қамтамасыз етеді. Өзен Хамрин тауларының оңтүстік-батысынан ағады.

Атауы

Оның арамей тіліндегі түпнұсқасы "Диалас" және күрд тілінде "Сирван" деп аталады, яғни "дауыстап аққан теңіз" немесе "қатты шулаған өзен". Ерте ислам дәуірінде өзеннің төменгі ағысы Нахраван каналының бір бөлігін құрады. Ирактағы Дияла облысы осы өзеннің атымен аталады. Бұл ежелгі Торнас өзені болуы мүмкін.

Тарих

Бұл өзен Геродоттың "Тарихы" кітабында Гиндес деп аталады, онда Ұлы Кир патшаның киелі ақ жылқы осы өзенде өлгені үшін жаза ретінде 360 арна қазып, оны таратып жібергені айтылады. Арналар құмға сіңгеннен кейін өзен бұрынғы көлеміне келді. Дияла өзені шайқасы б.з.д. 693 жылы Ассирия империясы мен Оңтүстік Иранның эламиттері арасында өтті. 1917 жылдың наурыз айында Британ империясы Тигр өзеніне құятын жерде Осман империясын жеңіп, Бірінші дүниежүзілік соғыстың Месопотамия науқанының бөлігі болған Бағдадтың түсуіне себеп болды.

Археология

Бұл аймақ Джемдет Наср және Ерте династиялық кезеңдерде, тіпті Акад дәуірінде де гүлденген. Ларса дәуірінде Ешнана ерекше көзге түсті. 1930 жылдары Дияла өзенінің төменгі ағысында ауқымды қазба жұмыстары жүргізілді. Оларды Чикаго университетінің Шығыс институты (1930–1937) және Пенсильвания университеті (1938–1939) жүргізді. Тель Аграб, Тель Асмар (көне Ешнана), Ишхали (көне Нерибтум) және Хафаже (көне Тутуб) сияқты орналасқан жерлер қазылып зерттелді. Тель Асмарда Тель Асмар қазынасы ерекше атақты. Ерте династиялық кезеңге (б.з.д. 2900–2350) жататын он екі тамаша мүсін табылды. Сол кезде Дияла Оңтүстік және Солтүстік Месопотамиямен салыстырғанда салыстырмалы түрде зерттелмеген еді. Бірақ, ол жерлерді тонау деректері де болды. Осының нәтижесінде, кәсіби қазба жұмыстары басталды. Археологтар Джеймс Брестед және Анри Франкфорт бұл жобаларды жетекшілік етті. Бұл қазбалар Месопотамия археологиясы және хронологиясы туралы толыққанды мәліметтер берді. Олар Урук кезеңінің соңы мен Ежелгі Вавилон кезеңінің аяғы аралығын (б.з.д. 3000–1700) қамтыды. Кейіннен тоғыз толыққанды монография жарық көрді, бірақ 12 000-ға жуық заттың көп бөлігі жарияланбады. 1992 жылы іске қосылған Дияла деректер қоры жобасы осы материалдардың көп бөлігін жариялауда. Онда Торкильд Якобсен (эпиграф ретінде), Сетон Ллойд және Пинхас Делугаз сияқты ғалымдар да жұмыс істеді. Соңғы кезде Дияла аймағы Хамрин бөгетін сақтау жобасы аясында да қарқынды зерттелді. 1977 жылдан 1981 жылға дейін келесі орналасқан жерлер қазылып зерттелді: Тель Йелхи, Тель Хасан, Тель Абу Хусаини, Тель Кесаран, Тель Харбуд, Тель аль Сара және Тель Махмуд.

Қызыл түсті керамика

Дияла өзенінің бойындағы ескерткіштерге тән, суреттері бар жарқын түсті керамика – "Скарлет керамикасы" деп белгілі болды. Ол б.з.б. 2800 жыл шамасында дамыды және сол дәуірдегі Месопотамияның орталық аймағындағы Джемдет Наср керамикасымен байланысты. Қызыл түс негізінен гематит бояуының көмегімен қол жеткізілді. Скарлет керамикасы ерте династиялық I және II кезеңдеріне тән. Дияла өзені бойында Оңтүстік Месопотамияны Иран үстіртімен байланыстыратын маңызды сауда жолдарының бірі орналасқан. Сондықтан, Скарлет керамикасы Пушт-и Кух, Луристанда да кең таралды және Суза II кезеңінде Сузаға саудаланып жіберілді.