Англия Парламентінің тарихы (1215-1707)

Кіріспе

Англияның заң шығарушы органы, 1215-1707 ж.ж.

Англия Парламенті – Англия Корольдігінің заң шығарушы органы болды, ол 13 ғасырдан 1707 жылға дейін Ұлыбритания Парламентімен алмастырылды. Парламент ағылшын монархына кеңес беретін епископтар мен теңдер кеңесінен пайда болды. Ұлы кеңестер алғаш рет Генрих III патшалық құрған кезде Парламент деп аталды. Осы кезде патша салық салу үшін Парламенттің келісімін қажет етті. Бастапқыда бір палаталы орган болған Парламент, мүшелері Лордтар палатасы мен Халық палатасына бөлінген кезде екі палаталы болып қалыптасты, оған графтықтан сайланған рыцарьлар мен қалалық өкілдер (бургерлер) кірді. Генрих IV патшалық құрған кезеңде Парламенттің рөлі салық саясатын анықтаудан асып, "әділетсіздіктерді жоюды" қамтыды, бұл ағылшын азаматтарына жергілікті қалалар мен округтердегі шағымдарын қарау үшін Парламентке өтініш жасауға мүмкіндік берді. Осы кезде азаматтарға өз өкілдерін – бургерлерді – сайлауға дауыс беру құқығы берілді. Ғасырлар бойы ағылшын Парламенті ағылшын монархиясының билігін бірте-бірте шектеді, бұл процесс ағылшын азаматтық соғысына және Карл I-нің ісін қараған Жоғарғы сотқа әкелді.

13 ғасыр

Парламент сөзі француз тіліндегі parlement сөзінен шыққан, ол алғаш рет 11 ғасырдың соңында "келісімдер" немесе "әңгімелесу" мағынасында қолданылған. 1230-жылдардың ортасында ол үлкен кеңес отырыстарының әдеттегі атауына айналды. Бұл сөз алғаш рет осы мағынада 1236 жылы пайда болды. 13 ғасырда парламенттер солтүстік-батыс Еуропаның барлық аймақтарында дами бастады. Франция короліне қарасты вассал болғандықтан, ағылшын корольдері Париж Парламентіне үміткер болып бақты. 13 ғасырда француз және ағылшын парламенттерінің функциялары ұқсас болды; алайда, екі институт кейінгі ғасырларда маңызды жағынан өзгеше дамыды.

Генрих III

Генрих III (1216–1272 ж.ж. билеген) әкесі, король Джон Бірінші барон соғысы кезінде қайтыс болғаннан кейін тоғыз жасында патша болды. Патшаның кәмелетке толмаған кезінде Англияны регенттік үкімет басқарды, ол өз әрекеттерін заңдастыру үшін үлкен кеңестерге көп жүктеді. Ұлы кеңестер тіпті патшалық министрлерді тағайындауға да келісім берді, бұл әдетте патшаның құқығы саналатын. Тарихшы Джон Маддикотт былай деп жазады: "Кішігірім кезеңнің нәтижесінде үлкен кеңес елдің үкіметінің қажетті бөлігіне айналды [және] оған орталық ассамблеялар бұрын-соңда көрмеген дербес бастама мен билік берілді". 1223 жылы Генрих он алты жасқа толғанда регенттік үкімет ресми түрде аяқталды, ал магнаттар ересек патшадан 1216 және 1217 жылдары берілген Магна Картаны растауын талап етті, осылайша олардың заңдылығын қамтамасыз етуді көздеді. Сонымен қатар, король Пуату мен Гаскониядағы иеліктерін француз басқыншылығынан қорғау үшін қаржыға мұқтаж болды. 1225 жылы өткен үлкен кеңесте келісімге келді, нәтижесінде жылжымалы мүліктің он бес бөлігінен (7 пайыз) салық алу шартымен Магна Харта мен Орман жарғысы қайта жарияланды. Бұл салық салудың шағымдарды түзетумен байланысты екенін көрсететін үрдіс болды.

Министрлер және қаржы

1232 жылы Пьер де Рош патшаның бас министрі болды. Оның жүйсісі Питер де Риво көптеген лауазымдарды жинақтады, соның ішінде жеке мөрдің сақтаушысы және киім-кешек сарайының күзетшісі; алайда, бұл тағайындамалар регенттік үкімет кезінде қалыпты болғандай, магнаттар тарапынан мақұлданбады. Рош басқарған кезде үкімет король Джон тұсында қолданылған және Магна Картада айыпталып, жазаланған тәжірибелерді қайта жаңғыртты, мысалы, ерікті түрде жерден айыру, корольдік жарғыларда берілген мәңгілік құқықтарды жою, мұрагерлерді мұраларынан айыру және мұрагер қыздарды шетелдіктерге үйлендіру. Рош пен Риво екеуі де Пуатудан келген шетелдіктер еді. Шетелдіктер бақылауындағы және тек патшаға тәуелді патшалық әкімшіліктің күшеюі биліктен шеттетілгендей сезінген магнаттардың наразылығын тудырды. Бірнеше барон көтеріліс жасады, ал епископтар патшаны министрлерді ауыстыруға көндіруге араласты. 1234 жылғы сәуірде өткен үлкен кеңесте король Риво мен басқа да министрлерді қызметтен босатуға келісті. Бұл корольдің үлкен кеңес немесе парламент тарапынан министрлерін ауыстыруға мәжбүрленген алғашқы жағдайы болды. Король мен Парламент арасындағы министрлер мәселесіндегі күрес ағылшын саясатының тұрақты ерекшелігіне айналды. Содан бері король сыртқы саясат, салық салу, сот ісі, әкімшілік және заң шығару мәселелерін қарастыратын белсенді Парламентпен бірлесіп билік жүргізді. 1236 жылғы қаңтарда Мертон жарғысы қабылданды, ол ағылшын заңнамасының алғашқы үлгісі болды. Басқа нәрселермен қатар, заң бойынша, заңсыз туған балалар мұрагерлік құқығынан алынбады. Ерекшелігі, кіріспе тілі заңнаманы магнаттар "ұсынған" және король "келісім берген" деп сипаттайды, бұл оның барондардың келісімімен ғана қабылданған корольдік шара емес екенін білдіреді. 1237 жылы Генрих Парламенттен қарындасы Изабелланың қалыңдықтарын қаржыландыру үшін салық сұрады. Барондар ынталы болмады, бірақ корольдің Магна Картаны қайта растауға, жеке кеңесіне үш магнатты қосуға, корольдік прерогативаны шектеуге және жер иелену құқығын қорғауға уәде бергені үшін қаржыны берді. Алайда Генрих үш мәселедегі билік тек оның корольдік құқығында екенін мәлімдеді: отбасы және мұрагерлік мәселелері, қамқорлық және тағайындамалар. 1254 жылы король кіші ұлы Эдмунд Краучбек үшін Сицилия патшалығының тағын қабылдаған сияқты маңызды шешімдер Парламентпен кеңеспей қабылданды. Ол сондай-ақ канцлер, судья және қазынашының үш маңызды лауазымына тағайындамалар бойынша Парламентпен келіспеді. Барондар бұл үш лауазым корольдің жаман басқаруын тежеуге тиіс деп сенді, бірақ король патшалық үйдің ішіндегі кішігірім шенеуніктерді жоғарылатты, олардың адалдығы тек оған ғана болатын. 1253 жылы Гасконияда соғысып жатқанда Генрих Кастилиялық Альфонсо X-нен күтілетін шабуылға қарсы тұру үшін адамдар мен ақша сұрады. 1254 жылғы қаңтарда өткен Парламентте епископтар көмек көрсетуге уәде берді, бірақ қалған дін қызметкерлерін жібермеді. Барондар корольға шабуыл жасалса, оған көмек көрсетуге уәде берді, бірақ қалған қара халықты ақша төлеуге міндеттеме бермеді. Осы себепті әр дін аймағының төменгі дін қызметкерлері шіркеу синодтарында өкілдер сайлады, ал әр округ екі округ рыцарын сайлады. Бұл өкілдер 1254 жылғы сәуірде салық салуға келісім беру үшін Парламентке шақырылды. Округ рыцары ретінде сайланғандар жергілікті басқару және әскери тәжірибесі бар көрнекті жер иелері болды. Оларды барондар, басқа рыцарьлар және, мүмкін, жеткілікті мәртебелі еріктілер сайлаған.

In 1232, Peter des Roches became the king's chief minister. His nephew, Peter de Rivaux, accumulated a large number of offices, including lord keeper of the privy seal and keeper of the wardrobe; yet, these appointments were not approved by the magnates as had become customary during the regency government. Under Roches, the government revived practices used during King John's reign and that had been condemned in Magna Carta, such as arbitrary disseisins, revoking perpetual rights granted in royal charters, depriving heirs of their inheritances, and marrying heiresses to foreigners. Both Roches and Rivaux were foreigners from Poitou. The rise of a royal administration controlled by foreigners and dependent solely on the king stirred resentment among the magnates, who felt excluded from power. Several barons rose in rebellion, and the bishops intervened to persuade the king to change ministers. At a great council in April 1234, the king agreed to remove Rivaux and other ministers. This was the first occasion in which a king was forced to change his ministers by a great council or parliament. The struggle between king and Parliament over ministers became a permanent feature of English politics. Thereafter, the king ruled in concert with an active Parliament, which considered matters related to foreign policy, taxation, justice, administration, and legislation. January 1236 saw the passage of the Statute of Merton, the first English statute. Among other things, the law continued barring bastards from inheritance. Significantly, the language of the preamble describes the legislation as "provided" by the magnates and "conceded" by the king, which implies that this was not simply a royal measure consented to by the barons. In 1237, Henry asked Parliament for a tax to fund his sister Isabella's dowry. The barons were unenthusiastic, but they granted the funds in return for the king's promise to reconfirm Magna Carta, add three magnates to his personal council, limit the royal prerogative of purveyance, and protect land tenure rights. But Henry was adamant that three concerns were exclusively within his royal prerogative: family and inheritance matters, patronage, and appointments. Important decisions were made without consulting Parliament, such as in 1254 when the king accepted the throne of the Kingdom of Sicily for his younger son, Edmund Crouchback. He also clashed with Parliament over appointments to the three great offices of chancellor, justiciar, and treasurer. The barons believed these three offices should be restraints on royal misgovernment, but the king promoted minor officials within the royal household who owed their loyalty exclusively to him. In 1253, while fighting in Gascony, Henry requested men and money to resist an anticipated attack from Alfonso X of Castile. In a January 1254 Parliament, the bishops themselves promised an aid but would not commit the rest of the clergy. Likewise, the barons promised to assist the king if he was attacked but would not commit the rest of the laity to pay money. For this reason, the lower clergy of each diocese elected proctors at church synods, and each county elected two knights of the shire. These representatives were summoned to Parliament in April 1254 to consent to taxation. The men elected as shire knights were prominent landholders with experience in local government and as soldiers. They were elected by barons, other knights, and probably freeholders of sufficient standing.

Барондық реформа қозғалысы

1258 жылы король мен барондық арасындағы қарым-қатынас «Сицилия ісі» бойынша шешімді нүктеге жетті. Бұл істе Генрих папаның қарызын төлеуге уәде берді, ал папа өз ұлы Эдуардқа Сицилия тәжін алуға көмектесетін еді. 1258 жылғы Оксфорд Парламентінде реформаға ұмтылған барондар көңілсіз корольді Оксфорд ережелері деп аталатын конституциялық құрылымды қабылдауға мәжбүр етті: король он бес бароннан тұратын сайланған кеңестің кеңесі бойынша билік жүргізуге тиіс болды. Барондық кеңес бір жылдық мерзімге король министрлерін (әділет, қазынашы, канцлер) тағайындады. Парламент жылына үш рет Михайлостың (6 қазан), Шамның (3 ақпан) және 1 маусымның октавасында жиналатын болды. Барондар он екі өкілді (екі епископ, бір граф және тоғыз барон) сайлады, олар барондық кеңеспен бірге Парламент отырыста болмаған кезде де заң шығару және басқа мәселелер бойынша әрекет ете алатын «тұрақты парламенттік комитет сияқты» құрылым құрды. Парламент енді корольдің қалауына емес, белгіленген кесте бойынша жиналатын болды. Реформаторлар бұл ережелер парламенттің барлық маңызды үкіметтік актілерді мақұлдауына кепілдік береді деп үміттенеді. Осы ережелерге сәйкес, Парламент «қоғамның дауысы ретінде ресми түрде (тек әдет-ғұрып бойынша емес) құрылды». Реформа тақырыбы кейінгі парламенттерде басымдық алды. 1258 жылы Майклс Парламенті кезінде шерифтерге пара алуға тыйым салатын патенттік хат ретінде Шерифтер туралы жарлық шығарылды. 1259 жылғы Кандлемас Парламентінде барондық кеңес және он екі өкіл Магнаттар туралы жарлықты қабылдады. Бұл жарлықта барондар Магна Картаны және басқа реформалық заңнаманы сақтауға уәде берді. Олар өздерінің сот орындаушыларынан патшалық шерифтердегідей ережелерді сақтауды талап етті, ал әділет сот судьясына олардың қызметкерлерінің заңсыздықтарын түзету өкілеттігі берілді. 1259 жылы Майклмас Парламенті Уэстминстер ережелерін қабылдады, бұл еркін иеленушілердің және тіпті қара жұмысшылардың наразылықтарын, мысалы, мурдрум айыбына байланысты құқық бұзушылықтарды шешуге бағытталған құқықтық және әкімшілік реформалар жиынтығы еді. Генрих III Францияда Людовик IX-пен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізіп жатқанда барондық реформаторларға қарсы алғашқы қадамын жасады. Корольдің мемлекеттен тыс болуын және марштардағы Уэльстің шабуылдарын сылтау ретінде пайдаланып, Генрих әділет судьясы Хью Бигодқа 1260 жылғы Кандлемасқа жоспарланған парламентті кейінге қалдыруға бұйрық берді. Бұл Оксфорд ережелерін бұзу болды, алайда ережелерде король мемлекеттен тыс болған жағдайда не істеу керектігі туралы ештеңе айтылмаған еді. Корольдің мақсаты Парламент арқылы қосымша реформалардың қабылдануын болдырмау еді. Барондық реформаторлардың жетекшісі Саймон де Монфорт бұл бұйрықтарға көңіл бөлмеді және Лондонда парламент өткізуді жоспарлады, бірақ Бигод оған кедергі жасады. Король Англияға оралғаннан кейін шілде айында парламент шақырды, онда Монфорт сотқа тартылды, бірақ ақырында қылмыстан тазаланды. 1261 жылғы сәуірде папа корольді Оксфорд ережелерін сақтауға берген анттан босатты, ал Генрих мамыр айында ережелерден ресми түрде бас тартты. Барондардың көпшілігі король жақсы билік жүргізсе, билікті қайтадан өз қолына алуға дайын еді. 1262 жылы Генрих өзінің барлық билігін қайта иеленді, ал Монфорт Англиядан кетіп қалды. Барондар енді негізінен жас ерекшеліктеріне қарай бөлінді. Ересек барондар корольге адал болды, бірақ жас барондар 1263 жылғы көктемде Англияға оралған Монфорттың айналасында бірікті.

By 1258, the relationship between the king and the baronage had reached a breaking point over the "Sicilian Business", in which Henry had promised to pay papal debts in return for the pope's help securing the Sicilian crown for his son, Edmund. At the Oxford Parliament of 1258, reform minded barons forced a reluctant king to accept a constitutional framework known as the Provisions of Oxford:

The king was to govern according to the advice of an elected council of fifteen barons. The baronial council appointed royal ministers (justiciar, treasurer, chancellor) to serve for one year terms. Parliament met three times a year on the octave of Michaelmas (October 6), Candlemas (February 3), and June 1. The barons elected twelve representatives (two bishops, one earl and nine barons) who together with the baronial council could act on legislation and other matters even when Parliament was not in session as "a kind of standing parliamentary committee". Parliament now met regularly according to a schedule rather than at the pleasure of the king. The reformers hoped that the provisions would ensure parliamentary approval for all major government acts. Under the provisions, Parliament was "established formally (and no longer merely by custom) as the voice of the community". The theme of reform dominated later parliaments. During the Michaelmas Parliament of 1258, the Ordinance of Sheriffs was issued as letters patent that forbade sheriffs from taking bribes. At the Candlemas Parliament of 1259, the baronial council and the twelve representatives enacted the Ordinance of the Magnates. In this ordinance, the barons promised to observe Magna Carta and other reforming legislation. They also required their own bailiffs to observe similar rules as those of royal sheriffs, and the justiciar was given power to correct abuses of their officials. The Michaelmas Parliament of 1259 enacted the Provisions of Westminster, a set of legal and administrative reforms designed to address grievances of freeholders and even villeins, such as abuses related to the murdrum fine. Henry III made his first move against the baronial reformers while in France negotiating peace with Louis IX. Using the excuse of his absence from the realm and Welsh attacks in the marches, Henry ordered the justiciar, Hugh Bigod, to postpone the parliament scheduled for Candlemas 1260. This was an apparent violation of the Provisions of Oxford; however, the provisions were silent on what should happen if the king were outside the kingdom. The king's motive was to prevent the promulgation of further reforms through Parliament. Simon de Montfort, a leader of the baronial reformers, ignored these orders and made plans to hold a parliament in London but was prevented by Bigod. When the king arrived back in England he summoned a parliament which met in July, where Montfort was brought to trial though ultimately cleared of wrongdoing. In April 1261, the pope released the king from his oath to adhere to the Provisions of Oxford, and Henry publicly renounced the Provisions in May. Most of the barons were willing to let the king reassume power provided he ruled well. By 1262, Henry had regained all of his authority, and Montfort left England. The barons were now divided mainly by age. The elder barons remained loyal to the king, but younger barons coalesced around Montfort, who returned to England in the spring of 1263.

Монфортиялық парламенттер

Роялистік барондар мен бүлікші барондар Екінші барон соғысында бір-бірімен шайқасты. Монфорт 1264 жылы Льюс шайқасында патшаны жеңіп, келесі он екі ай бойы Англияның нақты билеушісі болды. Монфорт 1264 жылғы маусымда үкіметтің жаңа нысанын бекіту және қолдау жинау үшін парламент өткізді. Бұл парламент графтық рыцарьдарды қамтитынымен ерекшеленді, олар салық салуға ғана емес, саяси мәселелерді толыққанды түрде талқылауға міндетті болды. Маусым парламенті патшаның өкілеттіктерін тоғыз адамнан тұратын кеңеске беруді көздейтін жаңа конституцияны бекітті. Жаңа кеңес үш сайлаушы (Монфорт, Чичестер епископы Стивен Берстед және Глостер графы Гилберт де Клэр) таңдап, басқарды. Сайлаушылар тоғыздың кез келгенін өздері қалағандай алмастыра алатын болды, бірақ сайлаушылардың өзі тек Парламент тарапынан ғана қызметтен алынуы мүмкін еді. Монфорт билікте болған кезінде тағы екі парламент өткізді. Ең әйгілісі – Симон де Монфорттың Парламенті – 1265 жылғы қаңтарда француз басқыншылығының және бүкіл елдегі тәртіпсіздіктердің қатері астында шақырылды. Алғаш рет, боргерлер (борга немесе қалалардағы бай саудагерлер немесе шеберлер сияқты, жерді иелену құқығы бар тұрғындар сайлаған) графтық рыцарьдармен бірге шақырылды. 1265 жылы Евшем шайқасында Монфорт қаза тауып, Генрих билікке қайта келді. 1266 жылғы тамызда Парламент Кенилворт диктумын бекітті, ол Монфорттың жасаған барлық іс-әрекеттерін жоққа шығарып, патшаға қатысты барлық шектеулерді алып тастады. 1267 жылы Вестминстердің 1259 жылғы қағидаларында қамтылған кейбір реформалар 1267 жылы қабылданған Марлбороу жарғысы арқылы қайта қарастырылды. Бұл Генрихтің мұрагерінің билік кезеңінде де жалғасқан заңдық реформа процесінің бастамасы болды.

Үлгілік парламент

1294 жылы Филипп IV Гаскония соғысында Аквитанияны қайтаруға тырысты. Эдуардтың соғысты қаржыландыру үшін ақшаға мұқтаждығы оны өзбеткей шараларға итермеледі. Ол саудагерлердің жүнін тәркіледі, ол парламент ешқашан бекітпеген, халыққа ұнамайтын малтольт салығын төлегеннен кейін ғана босатылды. Шіркеудің байлығы да өзбеткейше тартып алынды, ал дін қызметкерлерінен табыстарының жартысын патшаға беру талап етілді. Олар бұдан бас тартты, бірақ кішірек сомаға келісті. Келесі екі жылда парламенттер жаңа салықтарды бекітті, бірақ олар жеткіліксіз болды. Уэльс көтерілісін басу және Шотландияның Бірінші Тәуелсіздік соғысында жеңіске жету үшін одан да көп ақша қажет болды. Осы ақшаға деген қажеттілік 1295 жылдың қараша айында "Үлгілі парламентке" әкелді. Жеке шақырылған магнаттардан басқа, шерифтерге әр округтен екі сайланған рыцарь және әр қаладан екі сайланған бургерді жіберу бұйрық берілді. Халық өкілдері бұрынғы парламенттерге шақырылған, бірақ тек магнаттардың шешімдеріне келісу құқығымен. Үлгілі парламентте шақыру қағазы округ рыцарьлары мен бургерлеріне кеңес беру және келісім беру билігін берді.

1297 жылғы дағдарыс

1296 жылға қарай корольдің Гасконияны қайтаруға жасаған әрекеттері дін қызметкерлері, саудагерлер және магнаттар арасында наразылық тудырып жатты. 1296 жылғы Бьюри-Сент-Эдмундс парламентіндегі мәжілісте магнаттар мен Халық үйі жылжымалы мүлікке салық төлеуге келісті. Ал дін қызметкерлері бұл ұсынысты қабылдамады. 1297 жылдың қаңтарында Лондондағы Сент-Пол соборында бұл мәселені талқылау үшін дін қызметкерлерінің мәжілісі өтті, бірақ соңында папалық бұйрықты бұзбай салық төлеудің жолын таба алмады. Жауап ретінде король 30 қаңтарда дін қызметкерлерін заңсыз деп жариялап, діни қызметкерлердің мүлкін тәркіледі. 10 ақпанда Кентербери архиепископы Роберт Винчелси Clericis Laicos-қа қарсы әрекет еткендердің барлығын анафемаға (қауымнан шығаруға) ұшыратты. Көптеген дін қызметкерлері король талап еткен салыққа тең айыппұл төледі. 1297 жылдың наурызында Солсбери парламентінде Эдуард Гасконияны қайтару жоспарларын жариялады. Англия екі бағытта шабуылға шығатын еді, король Фландрияға жорыққа басшылық етеді, ал басқа барондар Гасконияға барады. Бұл жоспарға ең ықпалды дворяндар – Норфолк графы және маршалы Роджер Бигод, сондай-ақ Херефорд графы және констебль Хамфри Боун қарсылық көрсетті. Норфолк пен Херефорд корольге шетелде әскери қызмет етуге міндетті екендерін, бірақ тек корольдің қатысуы болған жағдайда ғана ететінін айтты. Сондықтан король өзі бармаса, олар Гасконияға бармайды. Норфолк пен Херефордты шамамен 30 барон қолдады, ал парламент ешқандай шешім қабылдамай аяқталды. Солсбери парламенті аяқталғаннан кейін Эдуард жүнді тәркілеуге және жаңа мальтольт салығын енгізуге бұйрық берді. 1297 жылдың шілдесінде «біздің корольдігіміздің графтары, барондары, рыцарьлары және басқа да бостандық иелері» жылжымалы мүлікке салық салуға келісім бергенін жариялаған жарлық шығарылды. Бірақ шындығында, бұл келісім парламентпен емес, корольдің палатасында кездейсоқ жиналған адамдар тобымен жасалды. Норфолк пен Херефорд корольдің әскери қызмет пен ауыр салықтарды талап етуін сынаған «Наразылықтар» деп аталатын шағымдар тізімін жасады. Мальтольт пен прилердің ретсіздігі оларды ерекше ашуландырды. Тамыз айында Бигод пен де Боун қазынаға келіп, «олар да, қоғам да бұл заңсыз салыққа ешқашан келісім бермегенін» және оны төлемейтінін мәлімдеді. Шотландияның тәуелсіздік соғысының басталуы король мен оның қарсыластарын дауларын кейінге қалдыруға мәжбүр етті. 1297 жылдың қазан айында өткен парламентте кеңес корольдің қатысуынсыз келісімге келді. Жаңа салықтың орнына [[Confirmatio cartarum]] Магна Хартаны қайта бекітті, мальтольтты жойды және «көмек, миза және прилерге» парламенттің келісімі қажет екенін ресми түрде мойындады.

By 1296, the King's efforts to recover Gascony were creating resentment among the clergy, merchants, and magnates. At the Bury St Edmunds parliament in 1296, the lay magnates and Commons agreed to pay a tax on moveable property. The clergy refused, citing the recent papal bull Clericis Laicos, forbidding secular rulers from taxing the church without papal permission. In January 1297, a convocation of the clergy met at St Paul's in London to consider the matter further but ultimately could find no way to pay the tax without violating the papal bull. In retaliation, the King outlawed the clergy and confiscated clerical property on 30 January. On 10 February, Robert Winchelsey, archbishop of Canterbury, responded by excommunicating anyone acting against Clericis Laicos. Most clergy paid a fine for the restoration of their property that was identical to the tax requested by the King. At the Salisbury parliament of March 1297, Edward unveiled his plans for recovering Gascony. The English would mount a two front attack with the King leading an expedition to Flanders while other barons traveled to Gascony. This plan faced opposition from the most important noblemen—Roger Bigod, marshal and earl of Norfolk, and Humphrey Bohun, constable and earl of Hereford. Norfolk and Hereford argued that they owed the king military service in foreign lands but only if the king were present. Therefore, they would not go to Gascony unless the King went as well. Norfolk and Hereford were supported by around 30 barons, and the parliament ended without any decision. After the Salisbury parliament ended, Edward ordered the seizure of wool and payment of a new maltolt. In July 1297, a writ declared that "the earls, barons, knights, and other laity of our realm" had granted a tax on moveables. In reality, this grant was not made by a parliament but by an informal gathering "standing around in [the king's] chamber". Norfolk and Hereford drew up a list of grievances known as the Remonstrances, which criticized the king's demand for military service and heavy taxes. The maltolt and prises were particularly objectionable due to their arbitrary nature. In August, Bigod and de Bohun arrived at the exchequer protesting that the irregular tax "was never granted by them or the community" and declared they would not pay it. The outbreak of the First War of Scottish Independence necessitated that both the king and his opponents put aside their differences. At the October 1297 parliament, the council agreed to concessions in the king's absence. In exchange for a new tax, the [[Confirmatio cartarum reconfirmed Magna Carta, abolished the maltolt, and formally recognised that "aids, mises, and prises" needed the consent of Parliament.

Кейінгі билік

Эдуард 1297 жылғы келісімдерді бұзды, ал Шотландиядағы соғыс үшін қосымша қаражат іздеген кезде оның парламентпен қарым-қатынасы өзінің билігінің соңына дейін шиеленісіп тұрды. 1300 жылғы наурыздағы парламентте король өзінің поддандыларына қосымша жеңілдіктер берген [[Magna Carta#Confirmatio]] шартына келісуге мәжбүр болды. 1301 жылғы Линкольн парламентінде король жарғылардың орындалмауына қатысты шағымдар естіп, бас министрі, қазынашы Уолтер Лэнгтонды қызметтен босату талаптары көтерілді. Генрих III-нің қайтысынан бері бірінші рет министрлерді «жалпы келісіммен» тағайындау туралы ұсыныстар айтылды. Эдуард бұған ашуланып, Англиядағы әрбір бас магнаттың «шаруашылығын басқаруға, сот орындаушыларын және басқарушыларын тағайындауға» құқығы бар екенін, сыртқы араласудың қажеті жоқ екенін мәлімдеді. Ол өзінің шенеуніктер жасаған кез келген зардапты түзетуге дайын екенін білдірді. Айта кетерлігі, «патшалықтың барлық қауымдығының атынан әрекет ететін прелаттар мен жетекші тұлғалар» атынан ұсынылған петицияны Ланкашир рыцары Генри де Кейли жеткізді. Бұл рыцарьлардың парламенттегі беделінің артып келе жатқанын көрсетеді. Эдуардтың билігінің соңғы төрт парламенті азырақ дау-жанжалға толы болды. Шотландияның жаулауына жақын болғандықтан, корольдік қаржы жақсарды және корольдік саясатқа қарсылық азайды. 1305 жылғы ақпан айындағы парламентте қарастырылған көптеген петициялардың ішінде қылмысқа қатысты да бар еді. Жауап ретінде Эдуард trailbaston жарлығын шығарды. Николас Сигревтің мемлекеттік соты да осы парламент аясында өтті. 1305 жылғы желтоқсаннан кейін де король мен парламент арасындағы келісімді қарым-қатынас сақталды, себебі Папа Климент V корольді Confirmatio Cartarum шартына адал болуға берген антынан босатты. Биліктің соңғы парламенті 1307 жылы Карлайлда өткізілді. Ол король ұлының Францияның Изабелласына үйленуін бекітті. Папалық ережелерге және салық салуға қарсы заңдар да ратификацияланды.

Эдуард II (13071327)

Англияда парламенттің нағыз институт ретінде қалыптасуына әсер еткен маңызды оқиғалардың бірі – 1327 жылдың қаңтарында Эдуард II-нің тақтан түсірілуі болды. Эдуард II парламентте немесе парламент арқылы тақтан түсірілгені туралы әлі де пікірталас жүргенімен, осы ерекше оқиғалар тізбегі парламенттің ағылшынның жазба емес конституциясындағы маңыздылығын бекітті. Парламент Эдуард II-нің орнына келген патша – оның ұлы Эдуард III-нің заңдылығын орнатуда да шешуші роль атқарды.

Эдуард III (1327-1377)

1341 жылы халық өкілдері тұңғыш рет ақсүйектер мен дін қызметкерлерінен бөлек жиналды, нәтижесінде тиімді түрде Жоғарғы палата мен Төменгі палата құрылды, соңғысында рыцарьлар мен қала тұрғындары отырды. Бұл Жоғарғы палата 1544 жылдан бастап Лордтар палатасы деп аталды, ал Төменгі палата – Халық қамылы палатасы деп аталды, екеуі де Парламент палаталары ретінде танылды. Эдуард III тұсында парламенттің билігі артты; екі палатаның және монархтың келісімінсіз ешқандай заң қабылдалмайды және ешқандай салық салына қоймайды. Бұл даму Эдуард III билік еткен кезеңде болды, себебі ол Жүз жылдық соғысқа қатысып, қаржыға мұқтаж болды. Соғыс жүргізу кезінде Эдуард парламентті мүмкіндігінше айналып өтуге тырысты, бұл осы билік құрылымының қалыптасуына әкелді. Осы кезеңде Халық қамылы өте батыл әрекет ете бастады. 1376 жылғы «Жақсы Парламент» кезінде Төменгі палатаның төрағасы Питер де ла Маре жоғары салықтарға шағымданып, корольдік шығындардың есебін талап етті және корольдің әскери басқаруын сынады. Халық қамылы тіпті корольдің кейбір министрлерін де қызметтен шеттетуге тырысты. Батыл төраға түрмеге қамалды, бірақ Эдуард III қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай босатылды.

Ричард II (1377 - 1399)

Келесі монарх Ричард II билік құрған кезде, депутаттар тағы да патшаның теріс қылық жасаған министрлерін соттауды бастады. Олар салық салуды ғана емес, мемлекеттік шығындарды да бақылауға құқылы екенін талап етті. Дегенмен, осындай билікке қол жеткізгеніне қарамастан, депутаттар Лордтар палатасы мен Тақтан әлдеқайда әлсіз болды.

15 ғасыр

Бұл кезеңде сайлау құқығы енгізілді, ол Ұлыбритания Парламентінің Төменгі палатасына сайлауда дауыс бере алатын адамдар санын шектеді. 1430 жылдан бастап, округтердегі графтық округтерден рыцарь сайлау құқығы қырық шиллингтік еркін иеленушілермен шектелді, яғни қырық шиллинг (екі фунт стерлинг) немесе одан да көп құнға ие болып, жерді толық меншікке алған ер адамдар. Англия Парламенті бұл жаңа бірыңғай графтық сайлау құқығын 8 Генрих VI заңының 7-тарауында бекітті. Заңдардың хронологиялық тізімінде 1430 жылғы заң туралы еске салынбаған, себебі ол 1432 жылғы Графтық рыцарь сайлаушылары заңына (10 Генрих VI заңының 2-тарауы) қосылып, 1430 жылғы заңға түзетулер енгізіп, қайта жаңартылды. Бұл түзету графтықтың тұрғыны сол графтықта дауыс беру үшін қырық шиллингтік еркін иелікке ие болуы керек екенін нақтылады.

Тюдор дәуірі (1485-1603)

Тюдор монархтарының тұсында ағылшын парламентінің қазіргі заманғы құрылымы қалыптаса бастады деп жиі айтылады. Тарихшы Дж. Э. Нилдің сөзіне қарағанда, Тюдор монархиясы қуатты болды және парламент мүлдем отырыспайтын бірнеше жылдар болды. Дегенмен, Тюдор монархтары көптеген шешімдерін заңдастыру үшін парламентке мұқтаж екенін түсінді, әсіресе наразылық тудырмастан, салық салу арқылы заңды түрде қаржы жинау қажеттілігінен. Осылайша, монархтар парламентті қажет болған кезде шақырып, жабатын жағдайды бекітті. Бірақ егер монархтар бірнеше жыл бойы парламент шақырмаса, монархтың парламентті тек дін реформаларын күшейту және мандат беру үшін қажет етпегені анық болады, бұл мәселе әрдайым тәждің құқығында болған, бірақ Епископтар кеңесі мен халықтың келісімін қажет ететін. Тюдор монархы Генрих VII 1485 жылы таққа отырғанда, монарх Жоғарғы палатаның да, Төменгі палатаның да мүшесі болған жоқ. Сәйкесінше, монарх өзінің пікірін парламентке екі палатадағы қолдаушылары арқылы жеткізуі керек болды. Процедураларды екі палатаның төрағалары реттеді. 1540 жылдардан бастап Төменгі палатаның төрағасы ресми түрде «Спикер» деп аталды, ал бұрын «пролокутор» немесе «салон» деп аталған (жартылай ресми лауазым, көбінесе монарх тағайындаған, ол Питер де Монфорт 1258 жылғы Оксфорд парламентінің төрағасы болғаннан бері бар еді). Бұл лауазым көңіл көншітпейтін жұмыс еді. Төменгі палатаның көңілінен шықпаған жағдайда, осы хабарды монархқа жеткізу міндеті спикерге жүктелді. Осылайша, спикер сайланғаннан кейін басқа мүшелер оны спикер креслосына сүйреп апару дәстүрі қалыптасты. Кез келген палатаның мүшесі парламентке «заң жобасын» ұсына алатын. Монарх қолдаған заң жобаларын көбінесе парламентте отырған Тайлық кеңес мүшелері ұсынды. Заң жобасы заңға айналу үшін монархқа корольдік бекіту немесе вето үшін жіберілмес бұрын, парламенттің екі палатасының көпшілігімен мақұлдануы керек еді. Корольдік вето 16 және 17 ғасырларда бірнеше рет қолданылды және ол 1707 жылдан бері қолданылмаса да, Ұлыбритания мен Доминиондар монархтарының заңдарға вето қою құқығы болып табылады (бірақ бүгінгі күні мұндай әрекет конституциялық дағдарысқа әкелуі мүмкін). Заң жобасы заңға айналғанда, бұл процесс оған мемлекеттің әрбір өкілінің – корольдің, лордтардың және халық өкілдерінің мақұлдауын берді. Англия Парламенті бұл кезеңде демократиялық өкілдік ететін институт емес еді. Мемлекеттің барлық иелері мен жоғары дін қызметкерлерін бір жерге жинап, Жоғарғы палатаның құрамын құруға болады. Төменгі палатадағы сайлау құқығы шектеулі болды; кейбір тарихшылар оның ересек еркек халқының үш пайызына ғана жететінін болжайды; және құпия дауыс беру болған жоқ. Сондықтан сайлауды жергілікті беделді адамдар бақылай алатын, өйткені көптеген округтердегі сайлаушылардың көпшілігі күшті тұлғаға тәуелді болған немесе ақшамен немесе жеңілдіктермен сатып алынған. Егер осы беделді адамдар биліктегі монархты қолдаса, бұл тәжге және оның министрлеріне парламент ісіне айтарлықтай ықпал ететін. Парламентке сайланған көптеген адамдар басқалардың мүддесін қорғауға құштар емес еді. Сондықтан, бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан заң қабылданды, онда Төменгі палатаның мүшелері монархияның тікелей қамқорлығындағы лауазым берілмесе, өз орындарынан кетуіне рұқсат етілмейді (бүгінде бұл шектеу заңдық фикцияға әкеледі, бұл тыйымға қарамастан іс жүзінде отставкаға жол береді, бірақ бұл, әйтеуір, тәждің рұқсатын қажет ететін отставка). Дегенмен, осы кезеңде парламентке өткізілген бірнеше сайлаулар қазіргі заманғы стандарттар бойынша сыбайлас жемқор деп есептелсе де, көптеген сайлаулар бәсекелес үміткерлер арасындағы шынайы жарыстарды қамтыды, тіпті дауыс беру құпия болмаса да.

During the reign of the Tudor monarchs, it is often argued that the modern structure of the English Parliament began to be created. The Tudor monarchy, according to historian J. E. Neale, was powerful, and there were often periods of several years when parliament did not sit at all. However, the Tudor monarchs realised that they needed parliament to legitimise many of their decisions, mostly out of a need to raise money through taxation legitimately without causing discontent. Thus they consolidated the state of affairs whereby monarchs would call and close parliament as and when they needed it. However, if monarchs did not call Parliament for several years, it is clear the Monarch did not require Parliament except to perhaps strengthen and provide a mandate for their reforms to Religion which had always been a matter within the Crown's prerogative but would require the consent of the Bishopric and Commons. By the time of the Tudor monarch Henry VII's 1485 coronation, the monarch was not a member of either the Upper Chamber or the Lower Chamber. Consequently, the monarch would have to make his or her feelings known to Parliament through his or her supporters in both houses. Proceedings were regulated by the presiding officer in either chamber. From the 1540s the presiding officer in the House of Commons became formally known as the "Speaker", having previously been referred to as the "prolocutor" or "parlour" (a semi official position, often nominated by the monarch, that had existed ever since Peter de Montfort had acted as the presiding officer of the Oxford Parliament of 1258). This was not an enviable job. When the House of Commons was unhappy it was the Speaker who had to deliver this news to the monarch. This began the tradition whereby the Speaker of the House of Commons is dragged to the Speaker's Chair by other members once elected. A member of either chamber could present a "bill" to parliament. Bills supported by the monarch were often proposed by members of the Privy Council who sat in parliament. For a bill to become law it would have to be approved by a majority of both Houses of Parliament before it passed to the monarch for royal assent or veto. The royal veto was applied several times during the 16th and 17th centuries and it is still the right of the monarch of the United Kingdom and Commonwealth realms to veto legislation today, although it has not been exercised since 1707 (today such an exercise might precipitate some form of constitutional crisis). When a bill was enacted into law, this process gave it the approval of each estate of the realm: the King, Lords and Commons. The Parliament of England was far from being a democratically representative institution in this period. It was possible to assemble the entire peerage and senior clergy of the realm in one place to form the estate of the Upper Chamber. The voting franchise for the House of Commons was small; some historians estimate that it was as little as three per cent of the adult male population; and there was no secret ballot. Elections could therefore be controlled by local grandees, because in many boroughs a majority of voters were in some way dependent on a powerful individual, or else could be bought by money or concessions. If these grandees were supporters of the incumbent monarch, this gave the Crown and its ministers considerable influence over the business of parliament. Many of the men elected to parliament did not relish the prospect of having to act in the interests of others. So a law was enacted, still on the statute book today, whereby it became unlawful for members of the House of Commons to resign their seat unless they were granted a position directly within the patronage of the monarchy (today this latter restriction leads to a legal fiction allowing de facto resignation despite the prohibition, but nevertheless it is a resignation which needs the permission of the Crown). However, while several elections to parliament in this period would be considered corrupt by modern standards, many elections involved genuine contests between rival candidates, even though the ballot was not secret.

Тұрақты орынның құрылуы

Осы кезеңде Вестминстер сарайы ағылшын Парламентінің ордасы ретінде бекітілді. 1548 жылы Халық палатасына Корольдік тарапынан тұрақты отырыс орны – Сент-Стефан шіркеуі берілді. Бұл бұрын патшалық ғибадатхана болған. Генрих VIII Вестминстер сарайын тұрғын үй ретінде пайдаланған соңғы монарх болғаннан кейін және ондағы колледж таратылғаннан кейін ол пікірсайыс залына айналдырылды. Бұл бөлме 1834 жылы өртенгенге дейін Халық палатасының ордасы болды, алайда сол уақытқа дейін ішкі құрылымы бірнеше рет өзгертілді. Бұл бөлменің құрылымы Англия Парламентінің дамуында шешуші роль атқарды. Көптеген қазіргі заманғы заң шығарушы органдар дөңгелек залдарда отырса, британдық Парламент палаталарының орындықтары шіркеу хорының орындықтары сияқты орналасқан, себебі Халық палатасының мүшелері Сент-Стефан шіркеуін пайдалануға рұқсат алғанда осы бөлменің бөлігін пайдаланған. Бұл құрылым 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында саяси партиялардың пайда болуымен жаңа маңызға ие болды, соның нәтижесінде үкіметтік партия мүшелері спикердің оң жағында, ал оппозиция мүшелері сол жағында отыру дәстүрі қалыптасты. Спикердің креслосы шіркеу алтарының алдына қойылған еді. Палата мүшелері келіп-кеткенде алтарға бас иіп, оны алып тастағаннан кейін де, тіпті бүгінге дейін дәстүрлі түрде креслоға бас иіп отырады. Генрих VIII монастырьларды таратуға бұйрық бергендіктен, Лордтар Рухани саны азайды, осылайша аббаттар мен приоры Жоғарғы палатадағы орындарынан айырылды. Алғаш рет, Лордтар Уақытшасы Лордтар Руханидан көп болды. Қазіргі уақытта Лордтар Рухани Кентербери және Йорк архиепископтарынан, Лондон, Дарем және Винчестер епископтарынан, сондай-ақ епархиялық тағайындаманың еңбек жылдығы бойынша таңдалған жиырма бір ағылшын епископынан тұрады. 1535–42 жылғы Уэльс заңдары Уэльсті Англияның құрамына қосып, алғаш рет 1542 жылы сайланған Англия Парламентіне Уэльс өкілдерін әкелді.

It was in this period that the Palace of Westminster was established as the seat of the English Parliament. In 1548, the House of Commons was granted a regular meeting place by the Crown, St Stephen's Chapel. This had been a royal chapel. It was made into a debating chamber after Henry VIII became the last monarch to use the Palace of Westminster as a place of residence and after the suppression of the college there. This room was the home of the House of Commons until it was destroyed by fire in 1834, although the interior was altered several times up until then. The structure of this room was pivotal in the development of the Parliament of England. While most modern legislatures sit in a circular chamber, the benches of the British Houses of Parliament are laid out in the form of choir stalls in a chapel, simply because this is the part of the original room that the members of the House of Commons used when they were granted use of St Stephen's Chapel. This structure took on a new significance with the emergence of political parties in the late 17th and early 18th centuries, as the tradition began whereby the members of the governing party would sit on the benches to the right of the Speaker and the opposition members on the benches to the left. It is said that the Speaker's chair was placed in front of the chapel's altar. As Members came and went they observed the custom of bowing to the altar and continued to do so, even when it had been taken away, thus then bowing to the Chair, as is still the custom today. The numbers of the Lords Spiritual diminished under Henry VIII, who commanded the Dissolution of the Monasteries, thereby depriving the abbots and priors of their seats in the Upper House. For the first time, the Lords Temporal were more numerous than the Lords Spiritual. Currently, the Lords Spiritual consist of the Archbishops of Canterbury and York, the Bishops of London, Durham and Winchester, and twenty one other English diocesan bishops in seniority of appointment to a diocese. The Laws in Wales Acts of 1535–42 annexed Wales as part of England and this brought Welsh representatives into the Parliament of England, first elected in 1542.

Көтеріліс және революция

Парламент Тюдор монархтарының қалауына әрқашан мойынсұнбады. Бірақ монархияға парламенттік сын 17 ғасырда жаңа деңгейге жетті. 1603 жылы Тюдорлардың соңғы монархы Елизавета I қайтыс болғаннан кейін Шотландия королі Яков VI билікке келіп, Стюарт монархиясын құрды. 1628 жылы корольдік биліктің шектеусіз қолданылуынан алаңдаған Төменгі палата Карл I-ге өз еркіндіктерін қайтаруды талап ететін Құқық туралы петицияны ұсынды. Ол петицияны қабылдағанымен, кейіннен парламентті таратып, он бір жыл бойы оларсыз билік жүргізді. Тек шотланд епископтарының соғыстарының (1639–1640) қаржылық құлдырауынан кейін ғана ол жаңа салықтарды бекіту үшін Парламентті қайта шақыруға мәжбүр болды. Бұл 1640 және 1660 жылдар аралығында бірнеше үзілістермен және әртүрлі формада өткен 1640 жылғы Ұзақ Парламент және Қысқа Парламент деп тарихта белгілі болған жиналыстарды шақыруға әкелді. Ұзақ Парламент патшаны сынға алғандардың санының артуымен ерекшеленді. Бұл сыншылардың ең көрнектісі Джон Пим болды. Патша мен оның Парламенті арасындағы шиеленіс 1642 жылдың қаңтарында оның шегіне жетті, ол кезде Карл Төменгі палатаға кірді және Пимді және тағы төрт мүшені мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен тұтқындауға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Бес мүше бұл туралы ескертілген еді, және Карл әскерилер тобымен палатаға кірген кезде олар жоғалып кетті. Карл спикер Уильям Лентхоллдан олардың қайда екенін сұрағанда одан әрі ұятқа қалды, бірақ Лентхолл оны жасаудан бас тартты. Сол кезден бастап патша мен оның Парламенті арасындағы қарым-қатынас одан әрі нашарлады. Ирландияда дүрбелең туған кезде Карл да, оның Парламенті де жергілікті католиктердің көтерілісін басу үшін әскерлерді жинады. Көп ұзамай бұл күштер бір-бірімен соғысатыны белгілі болды, бұл 1642 жылдың қазан айында Эджхилл шайқасымен басталған Англия азаматтық соғысына әкелді. Парламенттің ісін қолдағандар парламентарийлер (немесе дөңгелекбас) деп аталды, ал Тақты қолдағандар – роялисттер (немесе кавалериялықтар) деп аталды. Тақ пен Парламент арасындағы шайқастар 17-18 ғасырларда жалғасты, бірақ Парламент енді Англия монархиясына бағынышты емес еді. Бұл өзгеріс 1649 жылдың қаңтарында Карл I-нің өлім жазасына кесілуімен символдастырылды. 1648 жылдың желтоқсанындағы Прайд тазалауында Жаңа үлгідегі армия (сол кезде парламенттік одақта жетекші күшке айналған) оларды қолдамаған мүшелерді Парламенттен тазартты. Қалған "Қалдық Парламент", кейін сыншылар оны осылай атады, патшаны мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп соттау үшін заң қабылдады. Нәтижесі алдын ала белгілі болған бұл сот патшаның өлім жазасына кесілуіне және 11 жылдық республиканың басталуына әкелді. Лордтар палатасы таратылды және тазартылған Халық палатасы Англияны 1653 жылдың сәуіріне дейін басқарды, сонда армия басшысы Оливер Кромвель діни саясат және Парламент сайлауын өткізу туралы келіспеушіліктерден кейін оны таратып жіберді. Кромвель 1653 жылы діни радикалдардың Парламентін шақырды, ол көбінесе Barebone's Parliament деп аталады, содан кейін 1654 жылдың қыркүйегінен 1655 жылдың қаңтарына дейін отырған Бірінші протекторат Парламенті және 1656 және 1658 жылдар аралығында екі сессияда отырған Екінші протекторат Парламенті болды, алғашқы сессия бірпалаталы, екінші сессия екіпалаталы болды. 1649–1660 жылдардағы Англия республикасын Кромвельдік әскери диктатурадан басқа ештеңе деп санау оңай болғанымен, осы онжылдықта болған оқиғалар Парламенттің болашағын анықтауда маңызды рөл атқарды. Біріншіден, бірінші Қалдық Парламент отырысында Халық палатасының мүшелері "депутаттар" (Парламент мүшелері) деп аталды. Екіншіден, Кромвель өзінің Парламенттеріне үлкен еркіндік берді, бірақ бірнеше жағдайда роялисттерге отырысқа қатысуға тыйым салынды. Кромвельдің Парламент туралы көзқарасы көбінесе Елизаветалық Парламенттердің үлгісіне негізделген сияқты. Алайда, ол Елизавета I және оның министрлері Парламенттерінің шешім қабылдау процесіне тікелей және жанама түрде қаншалықты әсер еткенін бағаламады. Сондықтан олар қиындық туғызғанда ол үнемі таңғалатын. Ол өзі шақырған әр Парламентті таратып жіберді. Дегенмен, 1658 жылғы Екінші протекторат Парламентінің екінші сессиясының құрылымы 1689 жылғы Даңқты революцияда бекітілген Парламенттік құрылыммен бірдей болды. 1653 жылы Кромвель патшалықтың Лорд-қорғаушысы деген атақпен мемлекет басшысы болды. Екінші протекторат Парламенті оған тәжді ұсынды. Кромвель бұл ұсынысты қабылдамады, бірақ Кішіпейіл өтініш пен кеңестің соңғы нұсқасында көрсетілген үкіметтік құрылым болашақ Парламенттердің негізі болды. Ол төменгі палата ретінде сайланатын Халық палатасын және жоғарғы палата ретінде патшалықтың пэрлерін қамтитын Лордтар палатасын ұсынды. Конституциялық монархия, Парламентке және ұлт заңдарына бағынышты, мемлекеттің атқарушы органы ретінде әрекет ететін еді, ал оның міндеттерін орындауға көмектесу үшін Жеке кеңес болды. Оливер Кромвель осылайша Англияның болашақ парламенттік үкіметінің негізін құруға ықпал етті. 1657 жылы ол Шотландия Парламентін (уақытша) Англия Парламентімен біріктірді. Парламенттің институт ретінде дамуы тұрғысынан, республика кезеңіндегі ең маңызды даму 1649 мен 1653 жылдар аралығында Қалдық Парламенттің отырысы болды. Бұл Парламент монархия және Лордтар палатасы болмаса да, өмір сүре алатынын көрсетті. Болашақ Англия монархтары оны ешқашан ұмытпады. Карл I Төменгі палатаға кірген соңғы Англия монархы болды. Күні бүгінге дейін Ұлыбритания Парламентінің депутаты Мемлекет ашылуы кезінде салтанатты кепіл ретінде Бакингем сарайына жіберіледі, бұл Парламенттен патшаның қауіпсіз оралуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Салтанат кезінде монарх Лордтар палатасының тағында отырып, Лордтар палатасын Халық палатасына шақыру үшін Ұлыбританияның Лорд-камергеріне сигнал береді. Ұлыбританияның Лорд-камергері содан кейін кеңсесінің шыбығын көтеріп, қара таяқпен күтіп тұрған қара таяқ ұстаушысына сигнал береді. Қара таяқ бұрылып, Лордтар палатасының есік сақшысы мен полиция инспекторының сүйемелдеуімен Халық палатасының есіктеріне жақындайды. Есіктер оның бетіне жабылады – бұл Халық палатасының монарх өкілінің қатысуынсыз пікірталас жүргізу құқығын білдіреді. Содан кейін ол таяғымен үш рет соғады (Қара таяқ), және оны кіргізеді.

Parliament had not always submitted to the wishes of the Tudor monarchs. But parliamentary criticism of the monarchy reached new levels in the 17th century. When the last Tudor monarch, Elizabeth I, died in 1603, King James VI of Scotland came to power as King James I, founding the Stuart monarchy. In 1628, alarmed by the arbitrary exercise of royal power, the House of Commons submitted to Charles I the Petition of Right, demanding the restoration of their liberties. Though he accepted the petition, Charles later dissolved parliament and ruled without them for eleven years. It was only after the financial disaster of the Scottish Bishops' Wars (1639–1640) that he was forced to recall Parliament so that they could authorise new taxes. This resulted in the calling of the assemblies known historically as the Short Parliament of 1640 and the Long Parliament, which sat with several breaks and in various forms between 1640 and 1660. The Long Parliament was characterised by the growing number of critics of the king who sat in it. The most prominent of these critics in the House of Commons was John Pym. Tensions between the king and his parliament reached a boiling point in January 1642 when Charles entered the House of Commons and tried, unsuccessfully, to arrest Pym and four other members for their alleged treason. The Five Members had been tipped off about this, and by the time Charles came into the chamber with a group of soldiers they had disappeared. Charles was further humiliated when he asked the Speaker, William Lenthall, to give their whereabouts, which Lenthall famously refused to do. From then on relations between the king and his parliament deteriorated further. When trouble started to brew in Ireland, both Charles and his parliament raised armies to quell the uprisings by native Catholics there. It was not long before it was clear that these forces would end up fighting each other, leading to the English Civil War which began with the Battle of Edgehill in October 1642: those supporting the cause of parliament were called Parliamentarians (or Roundheads), and those in support of the Crown were called Royalists (or Cavaliers). Battles between Crown and Parliament continued throughout the 17th and 18th centuries, but parliament was no longer subservient to the English monarchy. This change was symbolised in the execution of Charles I in January 1649. In Pride's Purge of December 1648, the New Model Army (which by then had emerged as the leading force in the parliamentary alliance) purged Parliament of members that did not support them. The remaining "Rump Parliament", as it was later referred to by critics, enacted legislation to put the king on trial for treason. This trial, the outcome of which was a foregone conclusion, led to the execution of the king and the start of an 11 year republic. The House of Lords was abolished and the purged House of Commons governed England until April 1653, when army chief Oliver Cromwell dissolved it after disagreements over religious policy and how to carry out elections to parliament. Cromwell later convened a parliament of religious radicals in 1653, commonly known as Barebone's Parliament, followed by the unicameral First Protectorate Parliament that sat from September 1654 to January 1655 and the Second Protectorate Parliament that sat in two sessions between 1656 and 1658, the first session was unicameral and the second session was bicameral. Although it is easy to dismiss the English Republic of 1649–60 as nothing more than a Cromwellian military dictatorship, the events that took place in this decade were hugely important in determining the future of parliament. First, it was during the sitting of the first Rump Parliament that members of the House of Commons became known as "MPs" (Members of Parliament). Second, Cromwell gave a huge degree of freedom to his parliaments, although royalists were barred from sitting in all but a handful of cases. Cromwell's vision of parliament appears to have been largely based on the example of the Elizabethan parliaments. However, he underestimated the extent to which Elizabeth I and her ministers had directly and indirectly influenced the decision making process of her parliaments. He was thus always surprised when they became troublesome. He ended up dissolving each parliament that he convened. Yet the structure of the second session of the Second Protectorate Parliament of 1658 was almost identical to the parliamentary structure consolidated in the Glorious Revolution Settlement of 1689. In 1653 Cromwell had been made head of state with the title Lord Protector of the Realm. The Second Protectorate Parliament offered him the crown. Cromwell rejected this offer, but the governmental structure embodied in the final version of the Humble Petition and Advice was a basis for all future parliaments. It proposed an elected House of Commons as the Lower Chamber, a House of Lords containing peers of the realm as the Upper Chamber. A constitutional monarchy, subservient to parliament and the laws of the nation, would act as the executive arm of the state at the top of the tree, assisted in carrying out their duties by a Privy Council. Oliver Cromwell had thus inadvertently presided over the creation of a basis for the future parliamentary government of England. In 1657 he had the Parliament of Scotland (temporarily) unified with the English Parliament. In terms of the evolution of parliament as an institution, by far the most important development during the republic was the sitting of the Rump Parliament between 1649 and 1653. This proved that parliament could survive without a monarchy and a House of Lords if it wanted to. Future English monarchs would never forget this. Charles I was the last English monarch ever to enter the House of Commons. Even to this day, a Member of the Parliament of the United Kingdom is sent to Buckingham Palace as a ceremonial hostage during the State Opening of Parliament, in order to ensure the safe return of the sovereign from a potentially hostile parliament. During the ceremony the monarch sits on the throne in the House of Lords and signals for the Lord Great Chamberlain to summon the House of Commons to the Lords Chamber. The Lord Great Chamberlain then raises his wand of office to signal to the Gentleman Usher of the Black Rod, who has been waiting in the central lobby. Black Rod turns and, escorted by the doorkeeper of the House of Lords and an inspector of police, approaches the doors to the chamber of the Commons. The doors are slammed in his face—symbolising the right of the Commons to debate without the presence of the monarch's representative. He then strikes three times with his staff (the Black Rod), and he is admitted.

Парламент қалпына келтіруден реттеу актісіне дейін

1620-1689 жылдар аралығында болған революциялық оқиғалардың бәрі Парламент атынан өтті. Парламенттің ағылшын мемлекетінің орталық мемлекеттік органы ретіндегі жаңа мәртебесі 1660 жылы монархияны қалпына келтіруге байланысты оқиғалар кезінде бекітілді. 1658 жылдың қыркүйегінде Оливер Кромвель қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Ричард Кромвель оны Лорд-протектор ретінде алмастырып, осы процесте Үшінші Протекторат Парламентін шақырды. 1659 жылдың сәуір айында армияның қысымымен бұл парламент таратылып, аман қалған армияның жетекшілерінің талабымен Румп Парламенті қайта шақырылды. Бұл өз кезегінде армия генералы Джон Ламберт басқарған төңкеріспен таратылды, нәтижесінде Ламберт пен оның жақтастары басым болған Қауіпсіздік комитеті құрылды. Джордж Монктың бөлінген күштері Шотландиядан Англияға басып кірген кезде, Ламберттің жақтастары қарсылық көрсетпеді, Монк уақытша Румп Парламентін шақырды және Прайдтың тазалауын кері қайтарып, Ұзақ Парламенттің барлығын қайта шақырды. Олар өздерін таратуға және жаңа сайлауды шақыруға дауыс берді, бұл сайлау 20 жыл ішінде ең демократиялық болды, бірақ сайлау құқығы әлі де өте шектеулі болды. Бұл монархияшылдар басым болған Конвенциялық Парламентті шақыруға әкелді. Бұл парламент монархияны және Лордтар палатасын қайта орнатуға дауыс берді. 1660 жылдың мамыр айында II Карл Англияға патша ретінде оралды. Кромвель құрған ағылшын-шотланд парламенттік одағы 1661 жылы шотланд Парламенті Эдинбургте жеке жинала бастағанда таратылды. Монархияны қалпына келтіру барлық үкіметтердің заңдылық үшін Парламентке жүгіну дәстүрін қалыптастырды. 1681 жылы II Карл Парламентті таратып, өзінің билігінің соңғы төрт жылын Парламентсіз өткізді. Бұл 1679-1681 жылдар аралығында патша мен Парламент арасындағы қақтығыстардың нәтижесі болды. Карл мұны үлкен тәуекелге ұмтылды. Ол 1642 жылғыдай әскери қақтығысқа ұшырауы мүмкін еді. Алайда, ол халықтың тағы бір азаматтық соғыс қаламағанын дұрыс болжады. Парламент қарсылықсыз таратылды. Одан кейін болған оқиғалар бұл тек уақытша тоқырау болатынын көрсетті. 1685 жылы II Карл қайтыс болды, оның орнына оның інісі II Джеймс келді. Карл өмір бойы протестанттық Англия шіркеуіне адал болды, бірақ жеке өмірінде католиктерге жақын болды. Джеймс ашық католик еді. Ол католиктердің мемлекеттік қызметтерге тағайындалуына қойылған шектеулерді алып тастауға тырысты. Бұл оның мемлекетіндегі протестанттардың қатты қарсылығын тудырды. Олар II Джеймстің қызы Мэриге күйеуі Вильгельм Оранскиймен бірге Англияны басып алып, тақты иеленуге шақырды. Вильгельм шамамен 15 000 сарбаздан (11 000 жаяу және 4 000 атты) тұратын әскер жинады және 1688 жылдың қараша айында Англияның оңтүстік-батысындағы Бриксемге қонды. Джеймстің жақын кеңесшісі, Марлбороның 1-ші герцогы Джон Черчилль сияқты көптеген протестант офицерлер Вильгельмнің басып алушы әскеріне көшкенде, Джеймс елден қашып кетті. Парламент содан кейін оның протестант қызы Мэриге, оның кішкентай ұлы (Джеймс Фрэнсис Эдвард Стюарт), католик болып шомылдырылған, орнына тәжді ұсынды. Мэри бұл ұсыныстан бас тартты, оның орнына Вильгельм мен Мэри бірлесіп билік жүргізді, екеуі де екіншісінің өлімінен кейін жеке билік етуге құқылы болды. Вильгельмнің патша болуына келісімнің бір бөлігі ретінде – «Даңқты революция» деп аталатын – Парламент 1689 жылғы Құқықтар туралы заңды қабылдады. Кейін 1701 жылғы Мұрагерлік туралы акт бекітілді. Бұл заңдар Англия тарихында алғаш рет Парламенттің мәртебесін заңды түрде бекітті. Бұл оқиғалар ағылшын конституциялық монархиясының басталуын және Парламенттің үш құрылымның бірі ретіндегі рөлін белгіледі.

The revolutionary events that occurred between 1620 and 1689 all took place in the name of Parliament. The new status of Parliament as the central governmental organ of the English state was consolidated during the events surrounding the Restoration of the monarchy in 1660. After the death of Oliver Cromwell in September 1658, his son Richard Cromwell succeeded him as Lord Protector, summoning the Third Protectorate Parliament in the process. When this parliament was dissolved under pressure from the army in April 1659, the Rump Parliament was recalled at the insistence of the surviving army grandees. This in turn was dissolved in a coup led by army general John Lambert, leading to the formation of the Committee of Safety, dominated by Lambert and his supporters. When the breakaway forces of George Monck invaded England from Scotland, where they had been stationed without Lambert's supporters putting up a fight, Monck temporarily recalled the Rump Parliament and reversed Pride's Purge by recalling the entirety of the Long Parliament. They then voted to dissolve themselves and call new elections, which were arguably the most democratic for 20 years although the franchise was still very small. This led to the calling of the Convention Parliament which was dominated by royalists. This parliament voted to reinstate the monarchy and the House of Lords. Charles II returned to England as king in May 1660. The Anglo Scottish parliamentary union that Cromwell had established was dissolved in 1661 when the Scottish Parliament resumed its separate meeting place in Edinburgh. The Restoration began the tradition whereby all governments looked to parliament for legitimacy. In 1681 Charles II dissolved parliament and ruled without them for the last four years of his reign. This followed bitter disagreements between the king and parliament that had occurred between 1679 and 1681. Charles took a big gamble by doing this. He risked the possibility of a military showdown akin to that of 1642. However, he rightly predicted that the nation did not want another civil war. Parliament disbanded without a fight. Events that followed ensured that this would be nothing but a temporary blip. Charles II died in 1685 and he was succeeded by his brother James II. During his lifetime Charles had always pledged loyalty to the Protestant Church of England, despite his private Catholic sympathies. James was openly Catholic. He attempted to lift restrictions on Catholics taking up public offices. This was bitterly opposed by Protestants in his kingdom. They invited William of Orange, a Protestant who had married Mary, daughter of James II and Anne Hyde to invade England and claim the throne. William assembled an army estimated at 15,000 soldiers (11,000 foot and 4000 horse) and landed at Brixham in southwest England in November, 1688. When many Protestant officers, including James's close adviser, John Churchill, 1st Duke of Marlborough, defected from the English army to William's invasion force, James fled the country. Parliament then offered the Crown to his Protestant daughter Mary, instead of his infant son (James Francis Edward Stuart), who was baptised Catholic. Mary refused the offer, and instead William and Mary ruled jointly, with both having the right to rule alone on the other's death. As part of the compromise in allowing William to be King—called the Glorious Revolution—Parliament was able to have the 1689 Bill of Rights enacted. Later the 1701 Act of Settlement was approved. These were statutes that lawfully upheld the prominence of parliament for the first time in English history. These events marked the beginning of the English constitutional monarchy and its role as one of the three elements of parliament.

Біріккен Корольдіктер одағы: Ұлыбритания Парламенті

1707 жылғы Одақ шартынан кейін Англия Парламенті мен Шотландия Парламенті қабылдаған заң актілері Ұлыбританияның жаңа Корольдігін құрды және екі парламентті таратып, олардың орнына бұрынғы Англия Парламенті орналасқан жерде құрылған Ұлыбританияның жаңа Парламентімен алмастырды. 1800 жылғы Одақ актісі арқылы Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі құрылғанда 1801 жылы Ұлыбритания Парламенті Ұлыбритания Парламенті болып өзгерді.