Кіріспе

Форса – Финляндиядағы қала және муниципалитет. Ол Финляндияның үш ірі қаласы (Хельсинки, Турку және Тампере) құрайтын үшбұрыштың шамамен ортасында, Тавастия Proper аймағында орналасқан. Қала арқылы Пори мен Хельсинки арасындағы 2-ші тас жол және Турку мен Хямеенлинна арасындағы 10-шы тас жол өтеді. Қаланың халқы – шамамен 16 500 адам.

Муниципалитетте тек қана фин тілі қолданылады. Алайда, Форса атауы швед тіліндегі "fors" сөзінен шыққан, ол "шатқал" немесе "сарысу" деген мағынаны білдіреді. Форса – Форса аймақшасының орталық елді мекені. Қала батысында Йокиойненмен, шығысында және оңтүстігінде Таммеламен, солтүстігінде Хумпиламен және Уржаламен шектеседі. Форса аймақшасына Форсадан басқа Йокиойнен, Таммела, Хумпила және Ипья жатады. Форса – Тавастия Proper аймағындағы үш қаланың ең кішісі, халқы шамамен 16 500 адамды құрайды және халық саны бойынша Финляндиядағы 67-ші ірі муниципалитет. Форса халқының көп бөлігі муниципалитеттің оңтүстік бөлігіндегі Форса орталық қалалық агломерациясында шоғырланған, ол Йокиойнен және Таммела муниципалитеттеріне де таралады. Қаланың солтүстік бөлігіндегі бұрынғы Койярви муниципалитетінің аумағы – сирек қоныстанған ауылдық аймақ. Форса 19 ғасырда тоқыма өнеркәсібінің өркендеуімен өсіп, дамыды. 20 ғасырда қала екі дүниежүзілік соғыс аралығында өсе алмады. 1960 жылдары құрылыс индустриясының қарқыны артып, жаңа өсу кезеңі басталды. Форса халқы 1980 жылдардың ортасында ең жоғары деңгейге жетті, қалада екі жыл бойы 20 мыңнан астам адам тұрды. Өнеркәсіптің төмендеуіне байланысты қаланың өсімі тоқтады. 1994 жылға қарай халық саны бірнеше жүз адамға азайды, бірақ содан кейін халық санының азаюы күшейді. 2005 жылдың соңына қарай Форса ең жоғары көрсеткішімен салыстырғанда екі мыңнан астам адамды жоғалтты. 2008 жылы Форса халқы 1993 жылдан бері алғаш рет өсті. 2010 жылдан кейін халық саны қайтадан азайды, 2016 жылы халық саны шамамен 17 300 адамды құрады. Бүгінде тамақ өнеркәсібі – маңызды жұмыс беруші. Форсаның Хельсинки, Турку және Тампере қалалары құрайтын үшбұрыштың ортасында орналасуы кейде тиімді деп есептеледі, себебі елдің ірі қалаларына сапар жасау оңай. Хельсинкиге дейінгі қашықтық – 110 километр, Тампереге дейінгі қашықтық – 87 километр, ал Туркуға дейінгі қашықтық – 88 километр.

Тарих

Форсаның өнеркәсіптік агломерацияға айналуы 1847 жылы өнеркәсіпші Аксель Вильгельм Вахреннің Лоимийоки өзенінің жағасында иіру фабрикасын құруымен басталды. Бүгінде Форса өнеркәсіптік қауымдастығы Финляндиядағы маңызды салынған мәдени орта ретінде танылған. 1903 жылы Форсада Финляндия жұмысшы партиясының съезі өтті, онда партия Финляндияның Социал-демократиялық партиясы болып қайта аталды және жаңа партия бағдарламасы қабылданды. Форса 1923 жылы Тамела муниципалитетінен бөлініп, жеке нарық қаласы болғанда ғана тәуелсіз муниципалитетке айналды. Форса 1964 жылы қала құқығын алды. 1990 жылдардың басындағы экономикалық дағдарыс Форсаға зор әсер етті, оның нәтижесінде экономикалық қиындықтар туындады және жұмыссыздық деңгейі бүгінге дейін жоғары қалып отыр.

Елтаңба

Форсаның қазіргі елтаңбасын 1962 жылы Олоф Эриксон жасаған. Оның геральдикалық сипаттамасы: Көк қалқанда күміс су доңғалағы. Елтаңбада су энергиясы және қаладан өтетін Лоймийоки өзені бейнеленген. Елтаңба 1962 жылғы 29 тамызда қолданысқа енгізілді. Форсаның бұрынғы елтаңбасын 1947 жылы Арне Вильгельм Ранкен жасаған. Елтаңбаның төменгі жағында көк фонға күміс су доңғалағы, ал жоғарғы жағында күміс фонға үш көк толқын сызығы және қызыл F әрпі бейнеленген. Бұл елтаңба кейін геральдикалық емес деп танылып, қолданудан тоқтатылды.

Халық саны

Форсаның 1847 жылдан 1990 жылға дейінгі халық санының өсуі 1995 жылы Оңтүстік-Батыс Тавастияның үй шаруашылығы және мұражайлар қауымдастығының жылнамасында және 1993 жылы жарық көрген Ристо О. Пелтовуоридің «Форса тарихы» кітабында зерттелді. Форса 1923 жылы тәуелсіз муниципалитетке айналғаннан кейін, 1925 жылы оның халқы 7 681 адамды құрады. 1945 жылға дейін халық санының өсуі шамалы болды; сол кезде халық саны 8 045 адамға жетті. Осыдан кейін халық санының өсуі үдеді: Форсада 1952 жылы 9 000, 1957 жылы 10 000, 1962 жылы 11 000, 1966 жылы 12 000 және 1968 жылы 13 000 тұрғын болды, сонда халық саны 13 157 адамды құрады. Форса 1970-ші жылдары қарқынды өсті, бірақ 1980-ші жылдардың ортасында бұл өсім тоқтады. Қала халқы 1985 жылдың соңында ең жоғары деңгейге жетіп, 20 074 адамды құрады. 1990-шы жылдардың ортасынан бастап қаланың және бүкіл аймақтың халқы тез азая бастады. 2005 жылдан 2010 жылға дейін халық саны шамамен 17 900 адамды құрады, бірақ содан кейін қайтадан азая бастады, 2016 жылдың соңында халық саны шамамен 17 300 адамды құрады. Форса аймағының барлық халқының шамамен жартысы Форса қаласында тұрады. 2011 жылдың соңында Форса халқының 13,5 пайызы 0-14 жас аралығындағылар, 63,2 пайызы 15-64 жас аралығындағылар, ал 23,3 пайызы 64 жастан асқандарды құрады.

Қауымдар

2023 жылы Форса халқының 70,9%-ы Евангелиелік лютеран шіркеуіне жатты, бұл ең ірі діни топ болды. Басқа діни топтар халықтың 2,3%-ын құрады. Халықтың 26,8%-ы дінге жатпады. 2018 жылғы әкімшілік бөлініс бойынша Форса Евангелиелік лютеран шіркеуінің дербес қауымын қамтиды. 2007 жылы бұрынғы Койярви қауымы Форса қауымына қосылды. Форсада Ішкі куәгерлердің (Jehovah's Witnesses) ғибадат үйі, Пятидесятниктердің (Pentecostal) Салем шіркеуі және Финляндияның Евангелиелік еркін шіркеуінің қызметі бар. Евангелиелік еркін шіркеу Форса компаниясының тапсырысымен салынған Керхола ғимаратында орналасқан. Форсада сондай-ақ Финляндияның еркін ойлаушылар одағына қарасты зират бар. Финляндияның Пятидесятниктер шіркеуінің Форсада өз қауымы бар, ал Финляндияның Евангелиелік еркін шіркеуінің де Форсада дербес қауымы бар.

1847 жылдан 1946 жылға дейін

Форсадағы алғашқы жоспарланған құрылыс аймақтары Вахренинкату және Виксбергтегі ғимараттар болды. Каллиомаки өзінің жолдарымен 1870 жылдардан бастап, Вахрен аймақта жоспарлау жобасын тапсырғаннан кейін қалыптасты. Каллиомакиден басқа, Форсадағы ең көне қоныстанған аймақтарға Лоимийоки өзенінің оңтүстігіндегі Ванха Кухала, Раутатенкату мен Райньёжа арасындағы Уусикиля және Уусикилядан батысқа қарай орналасқан, сондай-ақ "Америка" деп те аталатын Йлискиля кіреді. 1930 жылы Хельга Керененнің зерттеулеріне сәйкес, Форса қаласы он физиогномикалық аймаққа бөлінген, олардың ішінде Каллиомаки аймағы, Хамеентияның көп тұрғын аймағы, Пуисто аймағы, Форса өнеркәсіптік аймағы, Виксберг өнеркәсіптік аймағы, Форса бизнес орталығы, Кески Форсаның шағын тұрғын аймағы, "Америка" және Йлискиляның жаңа тұрғын аймағы бар. Бұл бөлініс тек Форсадағы тығыз салынған аймақтарға қатысты, оларды қоршаған ауылдық жерлерге емес. 1946 жылға дейін ағаш үйлердің тығыз салынған аймағы қазіргі қалалық аймаққа қарағанда әлдеқайда кішкентай болды. Қазіргі уақытта халқы бар аймақтардың көп бөлігі әлі де егістік жерлер болып келді. Жоғарыда аталған аймақтардан басқа, Кеккала, аздап Писпанмякиде және Виксберг поместьесінің жерлерінде де қоныстану болды. Осы кезде Ранталанмакидің құрылысы да басталған еді.

1950 жылдан 1980 жылға дейін

1960 жылдары Картанонкату мен Форса базар алаңында, сондай-ақ Виксберг ауданында жаңа тұрғын үйлер салынды. Бұл жалпы аумақтың 1,8 пайызын құрайды. Орталық қалалық аймақта су объектілері тек шығыстағы Каукярви көлі, қаладан өтетін Лоймийоки өзені, оған құятын Лоймаламми көлі, Линиккала ауданындағы Линиккалаламми көлі және Виеремадағы Мякиламми көлі болып табылады. Аймақтың ең ірі көлі – көршілес Тамела ауданындағы Пыхаярви көлі. Лоймийоки өзенінің саласы – Яньхийоки өзені Форсадағы сиреп орналасқан елді мекендердің орталық бөлігінен ағып өтеді. Өзеннің бастауында Киималамми және Луомаламми көлдері орналасқан, олар Тамела шекарасына жақын, солтүстікте Мустиала орман көлдерінің тізбегіне жатады. Койярви құс көлі сиреп орналасқан елді мекендердің солтүстік бөлігінде орналасқан. Лоймийоки өзенінің ең ірі саласы – Койджоки (Коджонжоки немесе Коенжоки деп те аталады) көлден басталып, Маткудан батысқа қарай ағып, Жокиойнен және Хумпила шекарасымен өтеді. Бұл өзеннің тағы бір бастауы – Тамела шекарасына жақын Валиярви көлі. Тамеладағы Пыхаярви көліне жақын су объектілерінің ішінде Тамела шекарасына жақын Лункинярви көлі бар. Уржала шекарасына жақын, Форса аумағында Уржала арқылы ағатын Тарпианжоки өзенінің бастауында Коконджярви, Сяркиярви және Маткунярви көлдері орналасқан.

Саябақтар

Форсада 110 саябақ бар, олардың жалпы ауданы 303 гектарды құрайды. Ең танымал саябақтардың кейбіреулері:
Анккаламми саябағы: Базар алаңының оңтүстігінде орналасқан. Парк базар алаңын жаңарту барысында жаңартылды. Yhtiönpuisto паркі: Ескі тоқыма фабрикасының жанында орналасқан парк, кейде Вахрен паркі деп те аталады. Орталық парк: Yhtiönpuisto паркінен кейін Лоймийоки өзені бойында орналасқан табиғи парк, сонымен қатар футбол алаңы бар. Талсойла саябағы: Талсойлада жартылай салынған, жартылай табиғи саябақ, бұрынғы жабық Yhtiönpuisto паркінен өзгеше, бұл саябақ әркімге ашық қоғамдық парк ретінде құрылды. Rantapuisto паркі: Ранталанмякидегі өзен жағасында Орталық парктің қарсы жағында орналасқан парк. Харжупуисто паркі: Кайкула мен Виерема шекарасында орналасқан қарағайлы орман паркi. Мәкіламми паркі: Виеремедегі Мәкіламмимен шектес қарағайлы орман паркi. Ламминранта паркі: Ламминрантаның төңірегіндегі парк. Паавола паркі: Паавола ауданында жартылай салынған, жартылай орманды парк. Сиурила саябағы: Виксберг тұрғын алабының орталығында орналасқан, екі көл, жасанды арна және фонтаны бар саябақ. Салмистонмеки және Лоималамми: Тамела шекарасына жақын, Хауданкорваның шығыс жағында орналасқан табиғи аймақ. Көптеген саябақтар табиғи жасыл кеңістіктер болып табылады және оларға ерекше күтім жасалмайды.

Ішкі көлік

Форса қаласының орталығындағы көлік мәселесі шешілмей келе жатыр. Мысалы, 2008 жылдың басында Каупакату көшесінде ауыр тоннажды көліктердің қозғалысына тыйым салынды. Сондай-ақ, «Шығыс айналма жолы» деп аталатын жоба ұзақ жылдар бойы жоспарланып келеді, ол 2-басқарылатын жолдан 10-басқарылатын жолға және мүмкін Тампереентіге дейін қала орталығын айналып өтуге мүмкіндік береді. Осы жоспардың бір бөлігі ретінде Лоималамминти көшесі қаланың жаңа оңтүстік кіреберісі ретінде салынды, ал бұрынғы кіреберіс – Хельсингинтиден 2-басқарылатын жолға дейінгі байланыс жойылды. Yhtiönkatu көшесін қазіргі соңынан Тампереентінің басына дейін, шіркеудің жанынан өтетін I желісі бойымен ұзарту жоспары ондаған жылдар бойы қарастырылып келеді. Жоспарланған көше 1969 жылы аумақтық жоспарға енгізілді, ал жаңа аумақтық жоспарда Yhtiönkatu мен Тампереенти арасында жаңа көше байланысы көзделген. Аумақтық жоспарлау жоспарының ескіргені айтылып, оны жаңарту туралы жиі талқылаулар өтті. Жолды салуға қатысты әртүрлі шешімдер де, көшені салудан бас тарту да қолдау тапты. Бұл жоба өте даулы болды және кейде ол туралы «Форсан Лехти» газетінің оқырмандар бағанында көп талқыланды. Хаменлинна әкімшілік соты көшеге қатысты ауданның жоспарын мақұлдамады, ал Форса бұл шешімге шағымданып, бірақ Финляндияның Жоғарғы әкімшілік соты шағымын қабылдамады. Сонымен қатар, Картанонкату көшесін қайта жаңарту жоспары да ұзақ уақыттан бері қарастырылып келеді. Көшенің жөндеу жұмыстары 2012 жылдың шілдесінде басталып, 2012 жылдың соңында аяқталды. Жылдамдық бұрылыстарындағы құрылыс ақаулары бірнеше рет түзетуді қажет етті.

Муниципальді бөлініске сәйкессіздіктер

Бұрынғы Форса сауда қалашығының аумағында Йокиойнен (415) және Каукярви (416) ауылдарының бөліктері бар, бірақ бұл ауылдар көбінесе көршілес Йокиойнен және Таммела муниципалитеттерінде орналасқан. Дегенмен, Таммелада Хауданкорва, Линиккала және Лунтила ауылдарының да бөліктері бар, бірақ бұл ауылдар көбінесе Форсада орналасқан. Ал бұрынғы Койярви муниципалитетіне қарасты ауылдардың ішінде Кожо ауылының бір бөлігі Таммела, ал Матку ауылының бір бөлігі Уржала аудандарында орналасқан. Қосылу кезінде Кожо ауылы негізінен Уржалаға қосылды, ал Менонен ауылы да ішінара Уржала ауданында орналасқан. Муниципалитетте бір ғана қалалық аймақ бар, ол – Форса орталық қалалық аймағы. Форсадан өзге, орталық қалалық аймақ Йокиойнен және Таммела муниципалитеттеріне де таралады.

Білім

Қазіргі уақытта Форсада сегіз бастауыш мектеп бар. 1998 жылдың көктемінде Хауданккорпи төменгі сатыдағы бастауыш мектеп жұмысын тоқтатты. Кескеускулу және Кухала мектептері Хауданккорпи төменгі саты мектебінің оқушылары Кухалаға көшірілгеннен және Линиккала жоғары сатыдағы бастауыш мектебі Кескеускулу мектебімен біріктірілгеннен кейін барлық сыныптарды қамтитын кешенді бастауыш мектептерге айналды. Осыған сәйкес, Кухала гимназиясы да жұмысын тоқтатты, ал гимназия білімі Линиккала гимназиясында шоғырландырылды, ол Форса жалпы лицейі деп қайта аталды.

Жоғары білім

Форса қалалық лицейі Финляндиядағы ең көне ауылдық орта мектептің дәстүрін жалғастыра отырып, Форса қаласында орта білім береді. Кәсіптік білім беруді Оңтүстік-Батыс Тавастия білім беру кеңесі жүзеге асырады. Кеңес Форса кәсіптік институтын (ФАИ) ересектерге кәсіптік білім беретін Фактиа институтымен біріктірді. Жастар мен ересектерге арналған кәсіптік білім беру, Фактиа институтындағы кранды басқару оқуынан басқа, бір ғимаратта орналасқан. Faktia – Финляндияда мұнаралық және жылжымалы кранды басқаруды үйрететін жалғыз институт. Жоғары кәсіптік білім беруді HAMK Häme қолданбалы ғылымдар университетінің Форса филиалы қамтамасыз етеді.

Басқа қызметтер

Форса Тавастияның құтқару бөлімінің қызмет аймағына жатады және тұрақты өрт сөндіру бригадасымен жабдықталған өрт сөндіру станциясы бар. Сол өрт сөндіру станциясында Форсаның жартылай кәсіби өрт сөндіру бригадасы да орналасқан. Форсада үш ерікті өрт сөндіру бригадасы бар: Форсан VPK, Маткун VPK және Суонпайн VPK.

Мәдениет және іс-шаралар

Форса мәдениет орталығы тарихи тоқыма фабрикасы орналасқан ауданда орналасқан. Қалада бірнеше мұражай және театр бар. Форса жыл сайын өткізілетін ірі шаралармен танымал, мысалы, тамыздың бірінші демалыс күніндегі Холжат фестивалі, сондай-ақ автомобильдерге құмар адамдардың Солтүстік Еуропадағы ең ірі жиыны – Pick Nick. Бұған қоса, жыл сайынғы Суви Илта марафоны дамыған дәстүр. Суви Илта марафоны жазғы күн тоғызынан бір апта бұрын өтеді. Форсада сонымен қатар, өте танымал аттарға жегілген шана жарыстар трассасы бар. Жаздың соңы мен күздің басында Форсада жыл сайынғы нұсқаусыз фильмдер фестивалі ұйымдастырылады.

Спорт

1982 жылы қала 16 жасқа дейінгі қыздар арасындағы FIBA Еуропа чемпионатының бірлескен төңкерушісі болды.