Кіріспе
1918-19 жылдардағы Ұлы Польшадағы әскери көтеріліс, 1918-1919 жылғы Ұлы Польша көтерілісі немесе 1918-1919 жылғы Wielkopolska көтерілісі (powstanie wielkopolskie 1918–1919 roku; Großpolnischer Aufstand) немесе Познань соғысы – Ұлы Польша аймағындағы поляктардың (неміс тілінде: Позен Ұлы Герцогтығы немесе Позен провинциясы) неміс үкімшілігіне қарсы әскери көтерілісі. Көтеріліс Версаль келісіміне елеулі әсер етті, нәтижесінде поляк көтерілісшілері бағындырған аймақ қайта құрылған Екінші Польша Республикасына берілді. Бұл аймақ 1793 жылғы Польшаның екінші бөлінісіне дейін Польша Корольдігінің және кейін Польша-Литва одағының құрамында болды, содан кейін Германия Корольдігіне қосылды. Сонымен қатар, 1806 жылғы Ұлы Польша көтерілісінен кейін, ол Наполеон соғыстары кезіндегі француз билігіндегі Варшава Герцогтығының (1807–1815) бір бөлігі болды.
other uprisings in Greater Poland
The Greater Poland uprising of 1918–1919, or Wielkopolska uprising of 1918–1919 (powstanie wielkopolskie 1918–1919 roku; Großpolnischer Aufstand) or Posnanian War was a military insurrection of Poles in the Greater Poland region (German: Grand Duchy of Posen or Provinz Posen) against German rule. The uprising had a significant effect on the Treaty of Versailles, which granted a reconstituted Second Polish Republic the area won by the Polish insurrectionists. The region had been part of the Kingdom of Poland and then Polish–Lithuanian Commonwealth before the 1793 Second Partition of Poland when it was annexed by the German Kingdom of Prussia. It had also, following the 1806 Greater Poland uprising, been part of the Duchy of Warsaw (1807–1815), a French puppet state during the Napoleonic Wars.
Өмірбаян
1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісінен кейін Польша тәуелсіз мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты. 1795 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейін тәуелсіздікті қайта алу үшін бірнеше сәтсіз көтерілістер болды. 1806 жылғы Ұлы Польша көтерілісінен кейін Варшава герцогтігі құрылды, ол Пруссия мен Ресей арасында қайтадан бөлінгенге дейін сегіз жыл бойы өмір сүрді. Германияның билігі кезінде поляктар жүйелі түрде кемсітіліп, қысымға ұшырады. Ұлы Польша аймағында тұратын поляктар неміс колонизациясына жол ашу үшін жерлері тартылып алынып, немісшелендірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ президенті Вудро Вильсонның он төрт қағидасы мен ұлттық өзін-өзі анықтау идеясы, Германия сияқты Ұлы Польшаны бақылауда ұстаған және ықпалын немесе аумағын жоғалтуға дайын еуропалық державалардың қарсылығына ұшырады. Неміс саясаткерлері 1918 жылдың 11 қарашасында атысты тоқтатуға әкелетін келісімге қол қойды. Сонымен қатар, Германия большевиктік Ресеймен шығыс шекараларының аумақтық шекараларын белгілеу үшін келісімге келді. Бұл келісім болашақ Польша мемлекетін ескерді, сондықтан сол кезден бастап Версаль келісім-шарты 1920 жылдың қаңтарында толық ратификацияланғанға дейін көптеген аумақтық және егемендік мәселелер шешілмей қалды. Вильсонның тәуелсіз Польша құру туралы ұсынысы бастапқыда барлық тараптарға қабыл келетін шекараларды белгілемеді. XVIII ғасырдың соңында Пруссияға қосылған Польшаның көп бөлігі Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Ұлы Германияның құрамында болды, ал Польша Корольдігінің қалған бөлігі Австрия-Мажарстанға қарасты. Германияның бөлігінде Ұлы Польша аймағы орналасқан, оның ішінде Познань (Позен) ірі өнеркәсіптік қала және оның астанасы болды. Халықтың көп бөлігі поляктардан тұрды (60% -тан астам) және жаңа Польша мемлекетінің шекарасына кіруді үміттенеді.
Көтеріліс
1918 жылдың соңында егемен Польша құру үмітінде болған поляктар, 1918 жылдың 9 қарашасында Германия империясының құлауымен аяқталған тәжді тақтан басқаннан кейін, көтеріліске қатысты дайындықтарды бастады. Монархия Веймар Республикасымен алмастырылды. Көтеріліс 1918 жылдың 27 желтоқсанында Познань қаласында, 1919 жылы Польшаның премьер-министрі болған әйгілі пианист Игнатий Падеревскийдің патриоттық сөйлесінен кейін басталды. Көтерілісші күштер Польша әскери ұйымының мүшелерінен құралды, олар Straż Obywatelska (Азаматтық гвардия) құрды, кейін Straż Ludowa (Халық гвардиясы) деп аталды. Олардың қатарында Бірінші дүниежүзілік соғыстың көптеген қатысушылары болды. Көтеріліс басталган Базар қонақ үйіне жеткен алғашқы топ – Антони Высоцкий басқаратын Wildecka kompania Straży Ludowej (Wilda Халық гвардиясы) құрамындағы 100 сарбаз болды. Билік органы – Naczelna Rada Ludowa (Жоғарғы Халық Кеңесі) еді. Бастапқыда Кеңес мүшелері, капитан Станислав Тачак және генерал Йозеф Доубор Мусницки сияқтылар, көтеріліске қарсы болды, бірақ 1919 жылдың 9 қаңтарында олар көтерілісті қолдап, өз пікірлерін өзгертті. Осы уақыт көтерілісшілер үшін тиімді болды, себебі 1918 жылдың соңы мен 1919 жылдың басында Германиядағы ішкі шиеленістер оны әлсіретті, ал оның көптеген әскері мен теңізшілері мемлекетке қарсы бүліктерге қатысты. 1918 жылдың 11 қарашасында бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін, жаңа неміс үкіметі неміс революциясын басумен айналысты. 1919 жылдың 15 қаңтарына дейін поляктар провинцияның көп бөлігін бақылауға алды және тұрақты неміс әскерімен, сондай-ақ Grenzschutz сияқты жартылай әскери жасақтармен қатысты шайқастарға түсті. 16 ақпанда Антанта мен Германия арасындағы бітімгершілік келісімі жаңарып, ұрыс-керіс тоқтады. Бітімгершілік келісім Ұлы Польша майданына да әсер етті, бірақ атыс тоқтағанына қарамастан, қақтығыстар 1919 жылдың 28 маусымында Версаль келісіміне қол қойылғанға дейін жалғасты. Бұл көтеріліс – поляктардың ең сәтті көтерілістерінің бірі, екіншісі – 1806 жылғы Ұлы Польша көтерілісі, ол Наполеон армиясының Пруссияға қарсы күрескен поляктар тарапына қосылуымен аяқталды. Ұлы Польша көтерілісіне қатысқан көптеген поляктар кейіннен 1919 жылдың соңында басталып, 1921 жылы аяқталған неміс үкіметіне қарсы Силезия көтерілісіне қатысты.
Бағалау
Көтеріліс Версальдегі шешімдерге маңызды әсер етті, нәтижесінде Польшаға көтерілісшілер бағындырған аумақтар ғана емес, сонымен қатар Bydgoszcz (Бромберг), Leszno (Лисса) және Rawicz (Рауич) сияқты неміс халқы көп болатын ірі қалалар, сондай-ақ 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінен бұрын Польша-Литва одағының құрамына кірген және Польшаны Балтық теңізімен байланыстырған Польша дәлізінің жерлері де берілді. Версаль келісімінен кейін Германияның аумақтық шығындары неміс реваншизмін тудырды және Шығыс Пруссия мен Германияның қалған бөлігі арасындағы Польша дәлізінің және тәуелсіз Данциг еркін қаласының мәртебесі сияқты шешілмеген мәселелерді қозғады. Бұл реваншизм Веймар республикасында кең таралған саяси идея болған жоқ. Адольф Гитлердің саяси платформасының бір бөлігі осы мәселелерді шешу болды, бірақ 1920 жылдары ол қолдау таппады. Бұл идея нацистер билікке келгенге дейін саяси маңынан шығып кетті. Дегенмен, нацистік Германия 1934 жылғы Германия-Польша шабуылдаспау шартында Польшаның жаңа шекараларын де-факто мойындады, бұл екі ел арасындағы қарым-қатынасты жақсартты. Алайда, поляк көшбасшысы Йозеф Пилсудскийдің (Гитлер оған үлкен құрметпен қараған) қайтысынан кейін, Германияның Австриямен аннексиясы және Чехословакияны оккупациялауынан соң, Гитлер Германия-Польша шабуылдаспау шартынан бір жақты түрде бас тартып, 1939 жылы Польшаға шабуыл жасады, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына әкелді.
Эпилог
2005 жылдың 24 наурызы: көтерілістегі соңғы тірі қалған поляк ұшқышы, лейтенант Ян Рзепа 106 жасында дүниеден озды.