Кіріспе
Франциядағы білім беру жүйесі жоғары деңгейде орталықтандырылған және көптеген бөлімшелерге бөлінген. Ол бастауыш білім беру (enseignement primaire), орта білім беру (enseignement secondaire) және жоғары білім беру (enseignement supérieur) – үш сатыға бөлінеді. Екі жасар балалар бастауыш мектепке емес, балалар бағына барады. Алты жасқа келген кезде француз балалары бастауыш мектепке қабылданып, сыныптан сыныпқа көшіп, бітіреді. Француз жоғары білім беруінде Болон процесі (ЕО-ның мойындауы) бойынша келесі академиялық дәрежелер мойындалады: Licence және Licence Professionnelle (бакалавр дәрежесі), сондай-ақ олармен салыстырылатын магистр және доктор дәрежелері. 2018 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) координациялаған Халықаралық студенттерді бағалау бағдарламасы француздық 15 жастағы оқушылардың жалпы білімі мен дағдыларын әлемдік рейтингте 26-шы орынға қойды, бұл ЭЫДҰ орташа көрсеткішінен (493) төмен. Франциядағы 15 жастағы оқушылардың ғылым және математика бойынша орташа нәтижелері төмендеген, ал оқу, математика және ғылым бойынша нашар нәтиже көрсеткен оқушылардың саны күрт өсті. Францияның математика және ғылым салаларындағы үздік оқушылардың үлесі де азайды. Францияның математика және ғылым бойынша орта мектептердегі көрсеткіші 1995 жылғы Халықаралық математика және ғылым бойынша трендтер зерттеуінде 23-ші орынды иеленді. 2019 жылы Франция TIMSS Science жалпы рейтингісінде 21-ші орынға ие болды.
Education in France is organized in a highly centralized manner, with many subdivisions. It is divided into the three stages of primary education (enseignement primaire), secondary education (enseignement secondaire), and higher education (enseignement supérieur). Two year olds do not start primary school, they start preschool. Then, by the age of six, a child in France starts primary school and soon moves onto higher and higher grade levels until they graduate. In French higher education, the following degrees are recognized by the Bologna Process (EU recognition): Licence and Licence Professionnelle (bachelor's degrees), and the comparably named Master and Doctorat degrees. The Programme for International Student Assessment coordinated by the OECD in 2018 ranked the overall knowledge and skills of French 15 year olds as 26th in the world in reading literacy, mathematics, and science, below the OECD average of 493. The average OECD performance of French 15 year olds in science and mathematics has declined, with the share of low performers in reading, mathematics and science developing a sharp upward trend. France's share of top performers in mathematics and science has also declined. France's performance in mathematics and science at the middle school level was ranked 23 in the 1995 Trends in International Math and Science Study. In 2019, France ranked 21 in the TIMSS Science general ranking.
Тарих
Наполеон француз университеттері мен орта білім беру жүйесін құрды. Гизот бастауыш білім беру жүйесін құрды. Католик шіркеуінің үстемдік рөл атқаруы керек пе, жоқ па деген шайқас қызу жүрді. Француз білім беруінің қазіргі заманғы дәуірі 19 ғасырдың соңында басталды. 1841 жылы Халыққа білім беру министрі Жюль Ферри 6 мен 12 жас аралығындағы барлық балаларды, ұлдар мен қыздарды, міндетті түрде оқуға қабылдау арқылы заманауи мектепті (l'école républicaine) құрғаны үшін кеңінен мойынға алды. Ол сондай-ақ мемлекеттік білім беруді міндетті, тегін және діни сипаттан мүлдем ажыратылған (лайк) етті. French Lubbers, Жюль Ферри заңдары және басқа да заңдармен белгілі болған бұл заңдар арқылы Үшінші Республика 1850–1851 жылдарғы Фаллу заңдарының көп бөлігін жойды, ол дін қызметкерлеріне маңызды рөл берген еді. Француздық оқу бағдарламасы негізінен еуропалық текті француз жазушыларының еңбектеріне баса назар аударды. Ферри және басқалар әдебиетті француз ұлттық бірегейлігінің кіліті деп есептеді. Студенттердің этникалық және мәдени құрамы студенттерге «ортақ мәдениетті» сіңіру мақсатында ескерілмеді. Әдебиет сияқты, тарихты оқыту да жастардың жеке тұлғасын қалыптастыру және иммигранттардың француздық бірегейлікке интеграциялануы үшін өте маңызды деп саналды. Ферридің көзқарастары бүгінге дейін әсер етеді. Министрліктердің баяндамаларында мектептердің «ортақ мәдениетті» насихаттаудағы рөлі студенттер арасындағы әртүрліліктің артуымен одан да маңызды болып табылатыны расталды. Министрліктің мәліметінше, Францияда бір ғасыр бойы тарихты оқыту «итальяндықтардың, поляктардың, африкалықтардың және португалдықтардың балаларын интеграциялауға» мүмкіндік берді.
Бастауыш мектеп
Ата-аналардың көпшілігі балаларын 3 жасқа келгенде балабақшаға (maternelle) жібере бастайды. Кейбіреулері тіпті 2 жасында "toute petite section" ("TPS") тобында бастайды. Балабақшадағы алғашқы екі жыл (TPS және "petite section" ("PS") кіші топтары) – қоғамдық өмірге енгізу кезеңі; балалар оқушы болуға үйренеді, арифметиканың негіздерімен танысады, әріптерді тануға, ауызша сөйлеуді дамытуға және тағы да басқаларға кіріседі. Балабақшаның соңғы екі жылы, "moyenne section" орта топ және "grande section" үлкен топ, мектепке жақын форматта өтеді; оқушылар оқуға, жазуға және математиканың кеңейтілген курсына енгізіледі.
Орта мектеп және жоғары мектеп
Міндетті орта және жоғары мектеп пәндері француз тілі мен әдебиетін, тарих пен географияны, шетел тілдерін, өнер мен қолөнерді, музыкалық білімді, азаматтық білімді, математиканы, физиканы, химияны, табиғаттану ғылымдарын, технологияны және дене шынықтыруды қамтиды. Оқу бағдарламасын Ұлттық білім беру министрлігі бекітеді және ол Францияның көптеген колледждерінде, сондай-ақ AEFE-ге тәуелді мекемелерде қолданылады. Академиялар мен жеке мектептер мемлекеттік оқу бағдарламасында шектеулі еркіндікке ие. Сыныптардың сандық құрамы мектептер арасында әртүрлі болады, бірақ көбінесе 20-35 оқушыдан тұрады. Бастауыш мектептен кейін екі білім беру сатысы келеді: Францияда 105 халықаралық мектеп бар екені тіркелген. ISC «халықаралық мектепті» былай анықтайды: «ISC халықаралық мектепті қамтиды, егер мектеп мектепке дейінгі, бастауыш немесе орта білім беру сатыларының кез келген комбинациясына ағылшын тілінде, ағылшын тілінде сөйлейтін елден тыс жерде толық немесе ішінара оқу бағдарламасын ұсынса, немесе егер ағылшын тілі ресми тілдердің бірі болып табылатын елдегі мектеп, елдің ұлттық оқу бағдарламасынан өзгеше ағылшын тіліндегі оқу бағдарламасын ұсынса және халықаралық бағытталған болса». Францияның өзінің халықаралық мектептерді реттеуші органы бар, ол – AEFE (Agence pour l'enseignement français à l'étranger).
Жоғары білім
Франциядағы жоғары білім үш деңгейге бөлінген, бұл басқа еуропалық елдердегі деңгейлерге сәйкес келеді және халықаралық ұтқырлықты жеңілдетеді: Licence және Licence Professionnelle (бакалавр дәрежесі), магистр және доктор дәрежелері. Licence және магистрлік бағдарламалар семестрлер бойынша ұйымдастырылады: Licence үшін 6, ал магистр үшін 4 семестр. Бұл оқу деңгейлері әртүрлі "бағдарламаларды" немесе UE (Unités d'enseignement немесе модульдер) негізінде құрылған жолдарды қамтиды, олардың әрқайсысы белгілі бір Еуропалық кредиттер (ECTS) санына ие. Студенттер осы кредиттерді жинақтайды, олар әдетте бағдарламалар арасында ауыстырыла алады. 180 ECTS жинағаннан кейін Licence, ал тағы 120 кредит жинағаннан кейін магистр беріледі. Licence және магистрлік дәрежелер нақты салаларда ұсынылады және белгілі бір атаумен беріледі. Магистрдің екінші курсында зерттеуге немесе кәсіби дағдыларға бағытталған мамандықтар бар. Сонымен қатар, жұмысқа орналасуға бағытталған кәсіби Licence де бар. Оқуды жалғастыру немесе кәсіби тәжірибені растау (VAE, Validation des Acquis de l’Expérience арқылы) арқылы кейінірек оқуға оралуға болады. Франциядағы жоғары білім grandes écoles және мемлекеттік университеттерге бөлінеді. Grandes écoles бакалавриатты бітірген және 2 жылдық оқуды аяқтаған (немесе кейде тікелей бакалавриаттан кейін) түлектерді қабылдаса, университеттер бакалавриаттың барлық түлектерін қабылдайды. Франциядағы жоғары білім 1968 жылғы мамыр айындағы студенттік көтерілістерден кейін қайта құрылды. 1960 жылдары француз мемлекеттік университеттері студенттер санының күрт өсуіне (1962-63 жылдары 280 000, 1967-68 жылдары 500 000) жауап ретінде студенттердің шамамен үштен бірін асығыс дамыған кампус филиалдарына (американдық спутниктік кампустарға ұқсас) тығып орналастырды, онда лайықты жағдайлар, тұрақты профессорлар, академиялық дәстүрлер немесе университет мәртебесі болмады. Мұндай жағдайларда оқып, радикализмге бейімделген көптеген студенттер болғандықтан, өзгерістер қажет болды және олар орын алды. Бұрыннан толып тұрған негізгі кампустарды кеңейтудің орнына, филиалдарды жаңа университеттер ретінде бөлу туралы шешім қабылданды. Сондықтан француз жоғары білімінің басқа елдермен салыстырғандағы ерекшелігі – мекемелердің шағын мөлшері және көптігі, олардың әрқайсысы белгілі бір салаларға маманданған. Гренобль немесе Нанси сияқты орташа француз қалаларында 2 немесе 3 университет болуы мүмкін (ғылым, социологиялық зерттеулер, инженерия және т.б.), сонымен қатар жоғары білім беру саласына маманданған басқа да мекемелер бар. Париж және оның маңында қазіргі уақытта 11 университет бар (1970 жылдан 2017 жылға дейін 13 болды), олардың ешқайсысы нақты бір салаға маманданбаған, сонымен қатар көптеген шағын, өте маманданған мекемелер бар. Жоғары оқу орындарында (магистрлік, докторлық бағдарламалардың курстық бөлігі және т.б.) бірігіп оқыту бағдарламаларын жүргізу жиі кездеседі, бұл оқу орындарына курстардың кең ауқымын ұсынуға мүмкіндік береді. Инженерлік мектептерде және университеттердің кәсіби бағдарламаларында оқытушылар құрамының көп бөлігі тұрақты емес профессорлардан тұрады, оның орнына бір нақты пәнді оқыту үшін жартылай штаттан жұмыс істейтін профессорлар шақырылады. Жартылай штаттан жұмыс істейтін профессорлар әдетте көршілес университеттерден, ғылыми-зерттеу институттарынан немесе өнеркәсіптен шақырылады. Француз жоғары білім жүйесінің тағы бір ерекшелігі – ғылыми зерттеулердің көп бөлігі университеттердің құрамына кірмейтін CNRS немесе INSERM сияқты ғылыми мекемелерде жүргізіледі. Алайда, көбінесе осы мекемелердің ғылыми-зерттеу бөлімшелері университеттерде (немесе басқа жоғары оқу орындарында) орналасқан және оларды ғылыми-зерттеу мекемесі мен университет бірлесіп басқарады. 2021 жылы француз жоғары оқу орындарында 1,65 миллион студент оқыды (61% - Licence, 35% - магистр, 4% - доктор).
Оқу ақысы
Жоғары білімді мемлекет көбінесе қаржыландырады, бұл оқу ақының өте төмен болуына әкеледі. Еуроодақ, Еуропалық экономикалық кеңістік, Швейцария немесе Квебек азаматтары үшін жылдық оқу ақысы деңгейіне (бакалавр, магистр, доктант) қарай жылына 170-ден 380 евроға дейін ауыспайды. Сөйтіп, магистр дәрежесін (5 жылда) шамамен 750–3500 евроға алуға болады. Басқа елдерден келген студенттер үшін бұл ақы 2770-ден 3770 евроға дейін жетеді. Төмен кірісті отбасылардан шыққан студенттер стипендия алуға өтініш бере алады, олар оқу ақысы мен оқулықтар үшін шамалы төлем жасайды және ай сайын 450 евроға дейін стипендия ала алады. Мемлекеттік инженерлік училищенің оқу ақысы университеттердегідей, бірақ сәл жоғары (шамамен 700 евро). Дегенмен, жеке инженерлік училищенің оқу ақысы жылына 7000 евроға дейін жетеді. Жеке бизнес мектептері бакалавр бағдарламалары үшін жылына 12000 евроға дейін, ал магистр бағдарламалары үшін 24000 евроға дейін ақы алады, ал кейбір элиталық оқу орындары 40000 евродан да көп ақы алады. Студенттер үшін денсаулық сақтану 20 жасқа дейін тегін, сондықтан тұру және кітаптарға жұмсалатын шығындарды ғана ескеру керек. 20 жастан асқаннан кейін студенттердің денсаулық сақтануы жылына 200 евро тұрады және медициналық шығындардың көп бөлігін қамтиды. Кейбір мемлекеттік мектептерде қаржы табудың басқа да жолдары бар. Кейбір мектептерге саяхаттар мен басқа да қосымша іс-шараларға қаржы берілмейді, сондықтан олар жаңа студенттерден кіру үшін шамалы төлем сұрауы мүмкін.
Франциядағы университеттер
Францияның мемлекеттік университеттері көбінесе орналасқан ірі қалалардың атымен аталады, егер бірнеше болса, оларға нөмірлер қосылады. Мысалы, Парижде 13 университет бар, олар Париж I-ден Париж XIII-ге дейін деп белгіленген. Олардың кейбіреулері Парижде, ал кейбіреулері қала шетінде орналасқан. Бұған қоса, көптеген университеттер белгілі бір танымал тұлғаның немесе жердің атымен белгілі. Кейде бұл атақты түлектерді құрметтеудің тәсілі болып табылады, мысалы, Страсбургтағы ғылым университеті "Луи Пастер университеті" деп танымал, ал оның ресми аты "Страсбург I университеті" (алайда, 2009 жылдан бастап Страсбургтың үш университеті біріктірілді). Сондай-ақ, шетелдік университеттердің филиалдары да бар. Олардың ішінде Барух колледжі, Париждегі Лондон университетінің институты, Париж Парсонс өнер және дизайн мектебі және Париждің американдық университеті бар. Француз университет жүйесінде 4000-ға жуық магистрлік бағдарлама ұсынылады (troudermonmaster.gouv.fr сайтында тізімделген), ал 17 000 бакалавриат бағдарламасы бар (Parcoursup арқылы ұсынылады).
Дайындық сабақтары (CPGE)
Дайындық сыныптары (француз тілінде "classes préparatoires aux grandes écoles" немесе CPGE), кеңінен "препа" деп аталады, студенттерді "grandes écoles"-ге қабылдануға дайындауды басты мақсат ететін курстар. CPGE-ге қабылдау жоғары мектептің соңғы екі жылындағы, Première және Terminale деп аталатын оқу нәтижелеріне негізделеді. Бір топтан тек 5% ғана "препа"ға қабылданады. CPGE әдетте жоғары мектептерде орналасады, бірақ жоғары білім берудің бөлігі болып табылады, яғни әрбір студент қабылдану үшін Baccalauréat (немесе оған балама) емтиханын сәтті тапсыруы керек. Көптеген CPGE жыл сайын сәуір және мамыр айларында жүздеген үміткерден өтініш қабылдап, өздерінің критерийлеріне сәйкес студенттерді іріктейді. Аз ғана, негізінен жеке CPGE, барлығының 10% құрайды, қабылдау кезінде әңгімелесу өткізеді және студенттердің жергілікті қоғамдық жобаларға қатысуын күтеді. "Grandes écoles"-ге түсуге мүмкіндік таба алмаған CPGE студенттерінің саны ғылыми және бизнес бағытындағы CPGE-де гуманитарлық CPGE-ге қарағанда төмен. Кейбір дайындық сыныптары өте таңдаулы болып саналады, әр мектептің ең үздік оқушыларын, тіпті әр мектептің үздік оқушысын ғана қабылдайды. Мұндай CPGE студенттеріне ең беделді "grandes écoles"-дің бірінде орын алуға кепілдік беріледі. Олардың қатарында Лиси Луи Ле Гранд, Лиси Анри IV, Лиси Станислас және жеке Лиси Сент-Женевьев бар.
Ғылыми CPGE
Ең көне CPGE бағдарламалары – ғылыми бағыттар, оларға ғылым бакалавриатын бітірген түлектер ғана қабылданады. Ғылыми CPGE бағдарламалары бірінші курста TSI ("Технология және инженерлік ғылым"), MPSI ("Математика, физика және инженерлік ғылым"), PCSI ("Физика, химия және инженерлік ғылым") немесе PTSI ("Физика, технология және инженерлік ғылым") деп аталады, екінші курста MP ("Математика және физика"), PSI ("Физика және инженерлік ғылым"), PC ("Физика және химия") немесе PT ("Физика және технология") және BCPST ("Биология, химия, физика, тіршілік және жер ғылымдары"). CPGE-нің бірінші жылы "Math Sup" немесе Hypotaupe (Sup – француз тіліндегі "Classe de Mathématiques Supérieures" – жоғары математика классы, яғни жоғары сыныптан кейін) деп белгілі, ал екінші жылы "Math Spé" немесе Taupe (Spés – "Classe de Mathématiques Spéciales" – арнайы математика классы) деп аталады. Осы сыныптардың студенттері Таупин деп аталады. Бірінші және екінші курстардың оқу бағдарламаларында аптасына он екі сағат математика, он сағат физика, екі сағат философия, екі-төрт сағат (бір немесе екі) шет тілі және төрт-алты сағат қосымша пәндер: химия, SI (инженерлік-өнеркәсіптік ғылым) немесе теориялық информатика (практикалық жұмыс ретінде Паскаль немесе CaML бағдарламалау тілдерін қолдана отырып, бағдарламалауды қоса алғанда) қарастырылады. Оған қоса, бірнеше сағат үй тапсырмасы беріледі, ол сыныптағы жұмыс жүктемесін екі есеге арттыруы мүмкін. CPGE студенттері арасында кең таралған әзіл – олар екі, кейде үш жылға кенеге айналады, сондықтан оларды таупе және таупин деп атайды (таупе – француз тілінде кене).
Кәсіпкерлік CPGE
Сонымен қатар экономикаға бағытталған CPGE-лер де бар (олар бизнес мектептеріне қабылдануға дайындық жасайды). Олар prépa EC (Economiques et Commerciales) деп аталады және екіге бөлінеді: prépa ECS, ол көбінесе математикаға бағытталған, әдетте ғылыми бакалавриатты бітірген түлектер үшін, және prépa ECE, ол көбінесе экономикаға бағытталған, жоғары мектепте экономика мамандығын таңдағандар үшін.
Гуманитарлық CPGEs (Hypokhâgne және Khâgne)
Әдебиет және гуманитарлық CPGE-лердің де өз атаулары бар: бірінші жылға Hypokhâgne, ал екінші жылға Khâgne. Студенттерді "хагню" деп атайды. Бұл сыныптар үш École normale supérieure, École des Chartes және кейде Sciences Po сияқты оқу орындарына дайындық жүргізеді. Хагндердің екі түрі бар. Әдебиет хандығы – ең көп таралғаны, ол философия, француз әдебиеті, тарих және тілдерге бағытталған. Әдебиет және әлеуметтік ғылымдар Khâgne (Khâgne de Lettres et Sciences Sociales), сондай-ақ Khâgne B/L деп те аталады, ол әдеби пәндермен қатар математика және әлеуметтік-экономикалық ғылымдарды да қамтиды. Hypokhâgne және Khâgne студенттері (гуманитарлық CPGE) бір уақытта университеттерге де қабылданады, егер емтиханды тапсыру мүмкін болмаса немесе École normale supérieure-ге қабылдау үшін өткізілетін жоғары бәсекелі емтихандарды сәтті тапсыруға сенімсіз болса, олар университеттерге оқуға қайта оралуы мүмкін.
Кольдер
Оқушылардың атқаратын жұмысының көлемі жоғары. Сабақ уақыты мен үй тапсырмасынан өзге, студенттер аптасына бірнеше сағат Colles деп аталатын ауызша емтихандарға дайындалады (кейде грек сөзіне ұқсату үшін 'khôlles' деп жазылады, мұндай жазу тәсілі бастапқыда хагнюктардың әзілі болған, себебі хагнюктар ежелгі грек тілін оқытады). Colles – француз академиялық біліміндегі CPGE-ге тән ерекшелік. Табиғат және экономика бағытындағы CPGE-лерде Colles аптасына екі рет француз тілі, шетел тілдері (әдетте ағылшын, неміс немесе испан тілдері), математика, физика, философия немесе геосаясат пәндері бойынша өтеді – бұл CPGE түріне байланысты. Студенттер, әдетте үш немесе төрт адамнан тұратын топтарда, бір сағат бойы бөлмеде ғана ұстаздың алдында отырып, сұрақтарға жауап береді және есептерді шешеді. Гуманитарлық бағыттағы CPGE-лерде Colles әдетте әр пән бойынша тоқсан сайын өткізіледі. Студенттерге берілген тақырып бойынша тарих, философия сияқты пәндерде француз стиліндегі диссертация (әдетте 3 бөлімнен тұратын, әдістемелік тұрғыдан реттелген эссе: тезис, антитезис және синтез) немесе әдебиет және шетел тілдеріндегі «комментарий композиті» (әдеби талдаудың әдістемелік тұрғыдан реттелген түрі) түрінде қысқаша баяндама дайындауға бір сағат уақыт беріледі. Ежелгі грек немесе латын тілінде аударма жасау және түсіндіру талап етіледі. Содан кейін студент 20 минут ішінде өз жұмысын ұстазға таныстырады, ал ұстаз презентация мен тақырып бойынша сұрақтар қояды. Colles өте стресстік деп есептеледі, әсіресе ұстаздардың жоғары талаптары мен жеткіліксіз нәтиже көрсеткен студенттерге қатысты қатал мінез-құлқы себепті. Бірақ олар маңызды, себебі студенттерді бірінші жылдан бастап, өте бәсекелестік емтихандардың ауызша бөлігіне дайындайды, осы емтиханның жазбаша бөлігінен сәтті өткен шамалы ғана студенттерге ғана мүмкіндік беріледі.
Дін
Діни білім мемлекеттік мектептерде берілмейді (1801 жылғы Конкордат бойынша Эльзас және Мозельдегі 6-дан 18 жасқа дейінгі оқушыларды қоспағанда). Лаицизм (зайырлылық) – Франция Республикасының басты принциптерінің бірі. 2004 жылдың наурыз айында Франция үкіметі дін таратуды болдырмау және этникалық топтар арасындағы төзімділікті нығайту мақсатымен мектептер мен басқа да мемлекеттік мекемелерде "көзге түсетін діни белгілерге" тыйым салды. Кейбір діни ұйымдар бұл заң Франция конституциясымен қорғалған дін бостандығына кедергі келтіреді деп наразылық білдірді.
Статистика
Француз Республикасының 67 миллион тұрғыны Францияның материктік бөлігіндегі 13 аймағында және төрт теңіз арты бөлімінде (2,7 миллион) тұрады. Халық санының өсуіне қарамастан (жыл сайын 0,4%-ға өсуде), 25 жасқа дейінгі жастардың үлесі азайып келеді. Қазіргі уақытта материктік Францияда 19 миллионнан кем жас адам бар, бұл жалпы халықтың 32%-ын құрайды, ал 1970 жылдары бұл көрсеткіш 40%, 1990 жылғы халық санағы кезінде 35% болған. Францияда халықтың қартаюы байқалып тұр, бірақ бұл Германия және Италия сияқты көрші елдерге қарағанда аз, әсіресе туысқандардың саны жыл сайын сәл артып келеді. Білім беру жүйесінде 18 миллион оқушы мен студент оқып жатыр, олардың 2,9 миллионнан астамы жоғары білім алып жатыр, бұл халықтың төрттен бірін құрайды. 2000 жылы Францияның білім министрі 75 000 мемлекеттік мектептің 39-ы ғана "қатты зорлық-зомбылыққа" бейім екенін, ал 300-і "біршама зорлық-зомбылыққа" бейім екенін мәлімдеді.