Кіріспе
18 ғасырдағы гугеноттар тобының қатысқан соғысы. Камисардтар – Францияның оңтүстігіндегі Севеннің қиын және шалғай аймағында және көршілес Вонаж аймағында өмір сүрген гугеноттар (француз протестанттары) еді. 1700 жылдардың басында олар Людовик XIV-нің Нант жарлығын жойғаннан кейін қудалауға қарсылық көрсетті, бұл протестантизмді заңсыз етті. Камисардтар негізінен протестанттық Севен және Вонаж аймақтарында, соның ішінде Айгус-Мортес маңындағы Камаргтың бір бөлігінде әрекет етті. Көтеріліс 1702 жылы басталды, ең қатты шайқастар 1704 жылға дейін жалғасты, содан кейін 1710 жылға дейін ұсақ шайқастар болды және 1715 жылға дейін толық бейбітшілік орнады. Төзімділік жарлығы 1787 жылға дейін қол қойылған жоқ.
Camisards were Huguenots (French Protestants) of the rugged and isolated Cévennes region and the neighbouring Vaunage in southern France. In the early 1700s, they raised a resistance against the persecutions which followed Louis XIV's Revocation of the Edict of Nantes, making Protestantism illegal. The Camisards operated throughout the mainly Protestant Cévennes and Vaunage regions including parts of the Camargue around Aigues Mortes. The revolt broke out in 1702, with the worst of the fighting continuing until 1704, then skirmishes until 1710 and a final peace by 1715. The Edict of Tolerance was not finally signed until 1787.
Этимология
Окситан тіліндегі камисард атауы шаруалардың бір қылып киетін, camisa (шемиз) деп аталатын ылғи матадан тігілген көйлек түрінен шыққан болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, ол "жолдар" (chemins) мағынасын беретін , сөзінен де туындауы мүмкін. "Түнгі шабуыл" мағынасындағы камисада сөзі олардың тактикалық амалдарының бір ерекшелігінен алынған.
Тарих
1598 жылдың сәуір айында Генрих IV Нант жарлығына қол қойып, Францияны шарпыған діни соғыстар аяқталды. Протестанттарға шектеулі азаматтық құқықтар мен өз нанымы бойынша құлшылық ету еркі берілді. Бұл "негізгі және қайталанбас заңды" Генрихтің ұлы Людовик XIII сақтап қалды. 1685 жылдың қазан айында Генрихтің немересі Людовик XIV (Күн патшасы) Нант жарлығын жойып, өзінің Фонтенбло жарлығын шығарды. Людовик Францияға бір ғана дінді – Римдік дінді таңуға ниеттенді. Ол 1681 жылдан бастап драгундықтарды енгізді, олар "бут киген миссионерлер" деп аталды, драгундар күштеп дін өзгертті. Олар протестанттардың үйлеріне орналасып, ресми шіркеуге қайта оралуға немесе көшіп кетуге көмектесті. Севен аймағы қарсылықтың ортасы болды, бірақ бұл саясат нәтижесіз болды. Фонтенбло жарлығы гугеноттардың барлық құқықтары мен қорғауын жойды. Одан кейін шамамен жиырма жылдық қуғын-сүргін басталды. Реформаланған құлшылық пен жеке Киелі кітап оқуға тыйым салынды. Жаңа жарлық шыққаннан кейін бірнеше апта ішінде Лангедоктың патшалық әкімшісі Николас Ламонион де Басвилл басшылығымен 2000-нан астам протестант шіркеулері өртеліп, ауылдар толығымен қиратылды. Пасторлар мен құлшылық етушілер тұтқындалып, кейіннен жер аударылды, галереяларға жіберілді, азапталды немесе өлтірілді. Абат Франсуа Ланглад басшылығымен жетпіс бес миссионер Севенге жіберілді. Мылтықтарына салбыратын солдаттар шаруаларды дінге қайта оралуға қол қоюға мәжбүрледі және оларды миссаға қатысуға міндеттеді. Шаруалар құпия жиналыстарға қатысуын жалғастырды. Кәсіп иелері гугеноттар көрші елдерге қашты. Патша шекараны жауып жауап берді. "Пайғамбарлар" деп белгілі бірнеше мұғалімдер, әсіресе Франсуа Вивен және Клод Бруссон басшылығымен Ваунаж және Севеннің протестант шаруалары қарсылық көрсетті. Вивен өзінің ізбасарларын роялист әскерлері шабуыл жасаса, қарулануға шақырды. Бірнеше жетекші пайғамбарлар азапталды және өлімге кесілді, Франсуа Вивен 1692 жылы, ал Клод Бруссон 1698 жылы. Көптеген басқалары жер аударылды, тасталған қауымдарды аз білімді және мистикалық бағытталған діни қызметкерлердің басшылығына қалдырды, мысалы, жүнді тартушы Абрахам Мазель. Католик шіркеуі Апокалипсис жануарымен теңестірілді, ал құпия пайғамбарлар оны пайғамбарлық түсінде көргендерін мәлімдеді. Мазель түсінде бақшасында қара бұқаларды көріп, оларды қууға шақырған дауыс естіді. 1700 жылдан бастап құпия пайғамбарлар мен олардың қарулы ізбасарлары таулардағы үйлер мен үңгірлерде жасырынды.
Абрахам Мазель
1702 жылы 24 шілдеде ашық соғыс басталды, Монверт көпірінде корольдік өкіметтің жергілікті бейнесі – Франсуа Ланглад, Шаила аббаты қанымен өлтірілді. Ланглад Франциядан қашуға тырысқан деген айыппен жеті протестантты жақында тұтқындап, азаптап өлтірген еді. Камизарлардың тобын Ибраһим Мазель басқарды, ол тұтқындарды босатуды бейбіт түрде сұрады, бірақ одан бас тартылған соң, олар өлтіруге кірісті. Аббат католик мемлекеті тарапынан тез арада өз діні үшін шейіт болған адам ретінде дәріптелді. Камизарлар бір-бірінен тәуелсіз әрекет етті және күндіз көпшілігі өздерінің ауылдық қауымдастықтарына қайта араласты. Олар негізінен шаруалар немесе қолөнершілер болды және аристократтардың басшылығы болған жоқ. Олар жолдарды және қойдың жайылымдарын жақсы білді. Олар өздерін Құдайдың балалары деп атады – олардың шабыты меценаттық емес, саясат емес, дін болды.
Жан Кавалье
Жас Жан Кавалье және Пьер Лапорттың (Ролланд) басшылығымен камисарлар патша әскерінің келтірген қиратушылығына қарсы жаттық соғыс тактикасын қолданып, бірнеше ірі шайқаста басым күштерге тойтарыс берді. Екі тараптан да зорлық-зомбылық күшейді: камисарлар католик ауылдарында, мысалы Фраиссинет-де-Фуркес, Вальсаув және Потелиерде жаппай қырғындар жасады. Азаптауға әйгілі болған билік әкімшісі Базвилл Миалет және Сауманның барлық халқын жер аударып жіберді. 1703 жылдың күзінде патшаның келісімімен жүзеге асырылған "Севеннің өртелуі" 466 шағын елді мекенді жойып, олардың халқын жер аударды. Басқа протестанттар, мысалы Фраиссинет-де-Лозер, ауылдық элитаның ықпалымен адал болу позициясын таңдап, камисарларға қарсы күресті. Дегенмен, олар да "Севеннің өртелуі" кезінде үйлерін жоғалтып, соғыстың құрбаны болды. Ақ камисарлар, сондай-ақ "Сырт кадеттері" ("Cadets de la Croix", олардың киімдерінде тағылған шағын ақ кресттен аталған), көршілес қауымдардан, мысалы Сен-Флоран, Сенеша және Руссоннан келген католиктер еді. Олар қарсыластары жеңіліске ұшырағанда, тонау және көтерілісшілерді қуу үшін жасақтар құрып, зұлымдықтар жасады, мысалы Брену ауылында жүкті әйелдер мен балалардың ішінде 52 адамды өлтірді. Протестанттарға қарсы басқа да қарсыластарға патша жалдаған Руссильоннан келген 600 микелет мергендері кірді. 1704 жылы патшаның қолбасшысы Клод Луи Гектор де Вилларс протестанттарға белгісіз жеңілдіктер ұсынып, Кавальеге патша әскеріне басшылық етуді уәде берді. Кавалье ұсынысты қабылдауы көтерілістің күшін әлсіретті, бірақ Лапорт сияқты басқалары Нант жарлығы қалпына келтірілмесе мойынсұнудан бас тартты. 1710 жылға дейін ұсақ-көлді шайқастар жалғасты, бірақ көтерілістің нағыз аяқталуы – протестант пасторы Антуан Корттың Севенге келуі және, әсіресе 1715 жылы Людовик XIV қайтыс болғаннан кейін, көбінесе бейбіт өмір сүрген шағын протестант қауымының қайта құрылуы болды.
1701 жыл
Маусым: Вальерарг ісі, сол кезде адамдар дін қызметкерлерінен тартып алынған пайғамбарларды қайтарып алды.
1703 жыл
12 қаңтар: Жан Кавалье Валь-де-Барре (Ним) қаласын роялист граф де Брольеден басып алды. Ақпан: Граф де Бролье қызметтен босатылып, оның орнына фельдмаршал де Монтревель тағайындалды. Көбірек әскерлер жөнелтілді. 26 ақпан: Кастенет басшылығымен Камисарлар Фраиссинет-де-Фуркус тұрғындарын жаппай қырды. 6 наурыз: Помпиньян шайқасы – Камисарлар жеңіліске ұшырады. 1 сәуір: Моулин-де-л’Агодағы роялисттік қырғын. Сәуір: Миале мен Сауман Руссильондағы Перпиньянға жер аударылды. 29 сәуір: Жан Кавалье Tour de Billot (Алес) маңында жеңілді. 18 мамыр: Брюес шайқасы болды. 12 қыркүйек: Потелиерде католиктерге жасалған қырғын. 20 қыркүйек: Сатуррг (Луньел) және Сен-Сериесте католиктерге жасалған қырғын. Күз: Севендерді өртеу саясаты бойынша 466 ауылдан тұрғындар жер аударылып, содан кейін ауылдар өртелді. Күз: Католиктік Крест кадеттерінің (Ақ Камисарлар) пайда болуы, олар тонау мен қарақшылықпен айналысты. 20 желтоқсан: Мадлендер шайқасы (Торнак) болды. Олардың мысалы мен жазбалары кейіннен Жан-Жак Руссоның рухани көзқарасына, сондай-ақ Шейкерлер қозғалысын құрған Энн Лиге де әсер етті.
Францияда протестантизмнің сақталуындағы рөлі
Камисардтардың негізгі белсенді топтары әртүрлі жолдармен басып жайылғаннан кейін, француз билігі көтерілісті қайта тұтандырмауға ниеттенді және протестанттарға қарсы қысымды жұмсарта түсті. Көптеген бұрынғы камисардтар бейбітшілікке бет бұрды және 1715 жылдан бастап әлі де заңсыз, бірақ одан әлдеқайда жақсы ұйымдастырылған протестантизмді қайта құруға көмектесті. Оларды Антуан Корт және елге қайта оралуға рұқсат алған көптеген саяхатшы пасторлар басқарды.