Кіріспе

Финмарк муниципалитеті, Норвегия

Финмарк муниципалитеті, Норвегия. Хаммерфест (;) – Норвегияның Финмарк округіндегі муниципалитет. Хаммерфест – 10 000-нан астам тұрғыны бар әлемдегі ең солтүстік қала, ал муниципалитеттің әкімшілік орталығы – Хаммерфест қаласы. Муниципалитеттегі негізгі ауылдардың ішінде Рыпефьорд, Квалсунд, Форсёль, Хёнсебиботн, Аккарфьорд-и-Квалёя, Аккарфьорд-и-Сёрёя және Кархамн бар. Норвегиядағы 357 муниципалитет ішінде ауданы бойынша 19-шы орында. Хаммерфест – Норвегиядағы халық саны бойынша 103-ші муниципалитет, оның халқы 11 338 адамды құрайды. Муниципалитеттің халық тығыздығы және соңғы 10 жылда халқы 0% өсті. Муниципалитет үш ірі аралдың бөліктерін қамтиды: Квалёя, Сёрёя және Сейланд. Бұдан басқа, мұнда Хая, Лилле Камойя және Камойя сияқты кішкентай аралдар да орналасқан. Муниципалитеттің көп бөлігінде Норвегияның қалған бөлігімен автомобильдік байланыс жоқ; тек Квалёя аралы Квалсунд көпірі арқылы материкке қосылған.

Жалпы ақпарат

1838 жылдың 1 қаңтарында (formannskapsdistrikt заңын қараңыз) Hammerfest by og landdistrikt (Hammerfest қаласы мен ауданы) деп аталатын муниципалитет құрылды, оған Hammerfest қаласы және оны қоршаған кең ауылдық округ кірді. Сол кездегі заң талабына сәйкес, барлық қалалар ауылдық округтерден бөлінуі тиіс еді, бірақ халықтың аздығы және сайлаушылардың шамалы болуына байланысты, 1838 жылы Hammerfest үшін мұны іске асыру мүмкін болмады. (Осы жағдай Вадсё және Вардё қалаларында да орын алды.) 1839 жылы Hammerfest-тің солтүстік бөлігі (халық саны: 498) жаңа Маасё муниципалитеті ретінде бөлінді. Бұл Hammerfest by og landdistrikt-те 2024 тұрғын қалды. 1852 жылдың 1 қаңтарында қаланың сыртындағы ауылдық округ (халық саны: 1256) қаладан бөлініп, жаңа Hammerfest landdistrikt муниципалитеті құрылды. Бұл Hammerfest қаласында 1125 тұрғын қалды. (Ауылдық Hammerfest landdistrikt кейін екі муниципалитетке бөлінді: солтүстіктегі Sørøysund муниципалитеті және оңтүстіктегі Kvalsund муниципалитеті.) 1992 жылдың 1 қаңтарында Sørøysund муниципалитеті (халық саны: 2341) Hammerfest қаласымен (халық саны: 6909) біріктіріліп, жаңа, ірі Hammerfest муниципалитеті құрылды. 2017 жылы көршілес Hammerfest муниципалитеті мен Kvalsund муниципалитеті 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап бірігіп, бір үлкен муниципалитет құруға дауыс берді, және бұл бірігу жоспарланған күні күшіне енді. Сол күні жаңа муниципалитет жаңадан құрылған Тромс-ог-Финнмарк округінің құрамына кірді. Бұрын ол Финнмарк округінің құрамында болған. 2024 жылдың 1 қаңтарында Тромс-ог-Финнмарк округі бөлінді және муниципалитет қайтадан Финнмарк округінің құрамына енді.

Атауы

Муниципалитет 1789 жылы құрылған Хаммерфест қаласының атымен аталады. Қала ежелгі теңіз тоқтағының атымен аталған. Атаудың бірінші бөлігі жергілікті Хамраннан шыққан. Хамран – жергілікті портта қайықтарды тоқтатуға қолайлы көптеген үлкен тас блоктарынан тұрған. Атау "хамарр" сөзінен туындаған, ол "тас", "тік тік жар", немесе "тас беті" дегенді білдіреді. Жергілікті Хамран Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары жерді мелиорациялау кезінде толық жабылды. Атаудың соңғы бөлігі "арқан" немесе "бекіту" (кемелер үшін) деген мағынаны білдіретін "фестр" сөзінен шыққан. 2020 жылдың 1 қаңтарында көршілес Хаммерфест муниципалитеті мен Квалсунд муниципалитеті біріктірілген кезде, жаңа муниципалитет екі параллель, екі тілде, алмастырылатын атауды таңдады: Hammerfest kommune* және Hámmerfeastta suohkan*. Саами тіліндегі атаудың жазылуы қолданылуына қарай өзгереді. Ол жеке жазылғанда Hámmerfeasta деп аталады, ал саами тілінде "Хаммерфест муниципалитеті" деген мағынаны білдіретін Hámmerfeastta suohkan деп аталады. Ресми Hámmerfeasta-дан басқа, саами атауының тағы екі жиі қолданылатын түрі бар: Hámmarfeasta және Hámmárfeasta.

Елтаңба

Герб 1938 жылдың 16 желтоқсанында қаланың құрылғанына 150 жыл толуын мерекелеуге дайындық аясында бекітілді. Ресми сипаттамасы: "Gules, a polar bear statant argent" (En hvit isbjørn i rødt) ("Қызыл фонға ақ аю тік тұрған күйде"). Бұл гербтің қызыл фонға (түсіне) және ақ аюдан тұратын бейнеге ие екенін білдіреді. Ақ аюдың "argent" түсі бар, яғни ол көбінесе ақ түспен бейнеленеді, бірақ егер металдан жасалса, күміс қолданылады. Ақ аю Норвегияның солтүстік полярлық теңіздерінде балық аулаудың символы ретінде таңдалды. Ақ аю Норвегияның құрлық бөлігінде табиғатта кездеспейді. Қала мәртебесіне ие болғандықтан, гербтің үстінде көбінесе қабырға тәжі бар. Гербтің авторы – Оле Валле, ал дизайнын 2001 жылы Арвид Стин жаңартты.

Тарих

Мұнда тас дәуіріне дейінгі көптеген қабірлер табылады. Бұл жер 1789 жылы Дания-Норвегия королі Кристиан VII-нің патшалық жарлығымен қала құқығы берілгенге дейін ұзақ жылдар бойы маңызды балық аулау және Арктика аңшылық орталығы болды.

Наполеон соғыстары

Наполеон соғыстары кезінде Дания-Норвегия Корольдік теңіз флоты Копенгагенге алдын ала шабуыл жасағаннан кейін бейтараптығын бұзды және Коалицияға қарсы Франциямен одақтасты. Батыс Финнмарктағы маңызды сауда және көлік орталықтарының бірі болған Хаммерфест Корольдік теңіз флотының теңіз блокадасының нысанасына айналды. Сондықтан, жергілікті саудагерлердің өтінішімен, қала Тронхеймдегі орталық қару-жарақ қоймасынан төрт алты фунттық зеңбірек алды. Одан кейін Хаммерфестті мүмкін болатын теңіз шабуылынан қорғау үшін 50 адамнан тұратын жағалау қорғаныс жасағы құрылды. Көптеген саудагерлер жасақтың офицерлік құрамын құрды, ал теңіз саамылары мен квендер зеңбірек экипаждары мен жаяу әскер ретінде жұмылдырылды.

Британдықтардың шабуылы

1809 жылғы 22 шілдеде британдықтар күткен шабуылды жасады, ХМС Снейк және ХМС Фэнси бригтері қалаға жақындады. Хаммерфестке жеткенге дейін екі кеме Хасвик ауылына сәтті шабуыл жасады. Соңғы шайқаста Хаммерфесттің екі екі зеңбірек батареясы мен Корольдік теңіз күштерінің соғыс кемелері, барлығы отыз екі зеңбірекке ие болды. Бұл шайқас тым қызу болды және норвегиялық зеңбіректер шамамен 90 минуттық шайқастан кейін оқ-дәрісі бітіп қалғанға дейін аяқталмады. Екі соғыс кеме де бірнеше зеңбірек оғына ұшырады және кем дегенде бір адам қаза тапты; ол жергілікті зиратқа жерленген теңізші болды. Шабуыл кезінде жергілікті халық қаланы эвакуациялады, ал Норвегия қорғаушылары шегінгеннен кейін «Жылан» мен «Фэнси» сегіз күн қалада қалды. Кеме экипаждары шегіну алдында бос тұрған қаланы тонады.

Жақсыланған бекіністер

Рейдтен кейін Хаммерфест тұрақты әскерлері мен күшейтілген және кеңейтілген бекіністері бар гарнизондық қалаға айналды. Наполеон соғыстарының соңына дейін Хаммерфесттен қаруланған ескек қайықтарынан тұратын шағын флот та қызмет етті.

1890 жылғы өрт

1890 жылы Хаммерфест қаласында нан пісіретін дүкенде өрт шығып, қаланың шамамен жартысына жуық үйі қирады. Өрттен кейін Хаммерфестке әлемнің түкпір-түкпірінен қайырымдылық және гуманитарлық көмек түсті, ең ірі донор Германия императоры Вильгельм II болды. Император жеке өзі бірнеше рет яхтасында қалаға келген және осы шағын солтүстік елді мекенге зор қызығушылық танытқан.

Электрлік көше жарығы

1891 жылы Хаммерфест Солтүстік Еуропадағы көшелерді электрмен жарықтандырған алғашқы қалалық елді мекен болды. Бұл жаңалықты Париждегі көрмеде көрсетілімін көрген қаланың екі саудагері алып келді.

Екінші дүниежүзілік соғыстағы жойылу

Екінші дүниежүзілік соғыстағы Норвегия кампаниясындағы жеңісінен кейін немістер көп ұзамай Хаммерфестті бекініп, оны маңызды база ретінде пайдаланды. 1941 жылы Кеңес Одағына басып кіргеннен кейін Хаммерфесттің маңызы күрт артты. Оккупанттар Хаммерфест пен төңірегінде үш жағалау батареясын орнатты: біреуі қалаға жақын Мелкёя аралында төрт зеңбірекпен, екіншісі қала сыртындағы төбеде үш 10,5 см зеңбірекпен, ал үшінші батареясы Рипефьорд маңындағы Рипклуббен түбегінде казематтандырылған зеңбіректермен. Финнмарктағы неміс U-кемелерінің негізгі базасы Хаммерфестте орналасқан болатын, ол Ресейге бағытталған одақтас конвойларын шабуылдаған кемелер үшін орталық жабдықтау пункті ретінде қызмет етті. Люфтваффе гидросамолеттары жақын маңдағы Рипефьордтағы импровизацияланған теңіз әуе стансасында орналасты. Хаммерфест гарнизоны шамамен 4000 минамен және көптеген зениттік қарулармен қоршалған. Пецамо-Киркенес операциясынан кейін ұзақ шегініс кезінде, қызыл әуе күштерінің қарқынды шабуылдарынан кейін немістер теңіз арқылы әскерді шығысқа тасымалдау мүмкіндігінен айырылды. Осылайша, 1944 жылдың күзінде Хаммерфест Финнмарктағы олардың басты кемежай портына айналды. Хаммерфест қаласы совет әуе күштерінің бомбалауына екі рет ұшырады. Бірінші рет 1944 жылдың 14 ақпанында жарылғыш және өртке қарсы құралдармен шабуылға ұшырады, бірақ көп зиян келтірмеді. 1944 жылдың 29 тамызында совет бомбалаушылары екінші әуе шабуылын жүргізіп, Хаммерфест қаласының орталық бөлігіндегі ғимараттар мен инфрақұрылымға айтарлықтай зиян келтірді. Кемежайда екі кеме батып кетті – бұл жергілікті «Танахорн» және «Брайнилен» көлік кемелері болды. 1944 жылдың күзінде неміс оккупациялық әскерлері халықты күштеп эвакуациялады, себебі Шығыс майданның солтүстік шебіндегі совет әскерлерінің шабуылы шығыс Финнмаркқа жетті. 1945 жылы шегінетін кезінде немістер Финнмарк пен қаланы тонап, толығымен өртеді. Негізінен, қаланың соңғы ғимараты немістер 1945 жылдың 10 ақпанында кеткен кезде қиратылды. Тек 1937 жылы салынған қаланың кішкентай зират капелласы ғана тұрды.

География

Аралдық муниципалитет материктің кейбір бөліктерін, сондай-ақ үш үлкен аралды қамтиды: Квалёя, Сорёя және Сейланд. Бұл жерде Лилле Камоя және Камоя сияқты басқа да кішігірім аралдар орналасқан. Сейланд ұлттық паркі муниципалитеттің аумағында жартылай орналасқан. Сейландсюклен – саябақтағы үлкен мұздық. Нордфьорден – парк құрамына кіретін фьорд. Муниципалитеттің ең биік нүктесі – биік тау Сейландстува. Утқиагвик, Аляска, халқы шамамен 4000–5000 адам, Норвегияның екі қаласынан да солтүстікке орналасқан, бірақ ең солтүстік қала атағына таласпайды. Кейбір шетелдіктерге Хаммерфест пен Хоннингсвогтың қала екені таңғаларлық болып көрінуі мүмкін, өйткені екі жердің де көлемі шағын. Норвегия тілінде қала мен қалашықты ажырата бермейтінін білу пайдалы. Екі терминнің де ең жақын аудармасы – "by" сөзі, яғни норвег тілінен ағылшын тіліне аудармада нақтылық жоқ. Хаммерфест субарктикалық климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі Dfc). Шеткі солтүстікке орналасқандығына қарамастан, мұнда мәңгі тоң қабаттары жоқ, себебі орташа жылдық температура шамамен 2,5 °C (36 °F), 61° солтүстік ендікте орналасқан Аляскадағы Анкоридж қаласымен салыстырылатын шамада. Қыста Хаммерфестке қар көп жауады, кейде қар көшкіні немесе оның қаупі тұрғындардың бір бөлігін қауіп сейілгенше, ашық жердегі үйлерінен эвакуациялауға мәжбүр етеді. "Түн ортасындағы күн" 14 мамырдан 31 шілдеге дейін (79 күн) көкжиектің үстінде болады, ал үздіксіз жарық күні одан сәл ұзаққа созылады, ал полярлық түн 23 қарашадан 19 қаңтарға дейін (59 күн) жалғасады. Ауа райы туралы мәліметтер Хаммерфест әуежайынан алынған, оның биіктігі 80 метр және қаладан 2 километр қашықтықта орналасқан. Хаммерфест қаласы теңіз деңгейінде жатыр, сондықтан қаланың өзінде температура сәл жоғары болуы мүмкін.

Үкімет

Хаммерфест муниципалитеті бастауыш білім беру (10-сыныпқа дейін), амбулаториялық денсаулық сақтау қызметтері, зейнеткерлерге қызмет көрсету, әлеуметтік жәрдем және басқа да әлеуметтік қызметтер, жер учаскелерін жоспарлау, экономикалық даму, муниципалдық жолдар мен коммуналдық желілерге жауапты. Муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалдық кеңеспен басқарылады. Әкім муниципалдық кеңес мүшелерінің дауысымен тағайындалады. Муниципалитет Vestre Finnmark аудандық сотының және Hålogaland апелляциялық сотының қарауында.

Муниципалды кеңес

Хаммерфест коммуналық кеңесі (Kommunestyre) 35 өкілден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге сайланады. Келесі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің ағымдағы және тарихи құрамы көрсетілген.

Экономика және туризм

Снежвит газын өңдейтін, Мелькеядағы (арал) ірі сұйытылған табиғи газ кешенінің құрылысы Солтүстік Норвегия тарихындағы ең қымбат құрылыс жобасы болып табылады. Бұл жоба соңғы жылдары Хаммерфест қаласында экономикалық өркендеуге және жаңа үмітке әкелді, бұл Финнмарканың көптеген басқа муниципалитеттері бастан кешіріп жатқан экономикалық құлдырау мен халық санының азаюына қарама-қайшы келеді. Мелькеяда табиғи газ өндірісі басталғаннан кейін, өндірістің алғашқы кезеңдерінде маңызды түтін және күйе ластануына байланысты бірнеше мәселелер туындады. Snøhvit – сұйытылған табиғи газды экспорттау бойынша Еуропадағы алғашқы нысан. Хаммерфест спорттық және коммерциялық балық аулауға (теңіз және тұщы суда), сондай-ақ су астына жүзуге мүмкіндік береді. Норвегияның материгіндегі ең солтүстік мұздық – жаяу серуендеуге танымал орын. Қала солтүстікке саяхаттарды бастау үшін ыңғайлы жер. Солтүстік мысына (Nordkapp) күн сайын кеме қатынайды. Стрюв геодезиялық доғасының бір бөлігі, қазір ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген, Хаммерфесттегі Фугленес ауданында орналасқан. Хаммерфест – саам мәдениетінің де орталығы. Хаммерфест Корольдік және ежелгі Полярлық аюлар клубының (Isbjørnklubben) үйі, онда Арктикадағы аңшылық тарихы көрсетілген мұражай бар. "Хаммерфестинген" газеті Хаммерфест қаласында жарық көреді. Америкалық жазушы Билл Брайсон 1990 жылы Еуропаға саяхатын бастайды және "Не здесь, не там" атты кітабында Хаммерфестке Солтүстік шамына куә болу үшін келгенін айтады, оны "құдайға шүкір, мұнда тұрмауыма қуанғандай жағымды қала" деп сипаттайды.

Көлік

Хаммерфест Норвегияның 94-ші ұлттық жолы арқылы негізгі жол желісіне қосылған, ол көршілес Квалсунд муниципалитетіндегі Скаидиде Е6 еуропалық бағытынан бөлінеді. Қала "Хуртигрутен" кеме жолының тоқтау орны болып табылады. Хаммерфест Финнмарк облысының үшінші ірі әуежайына, Хаммерфест әуежайына ие, ол 1974 жылдың 30 шілдесінде ашылды. Әуежай ашылғанға дейін Хаммерфестке жалғыз әуе байланысы су ұшағы арқылы болды, алғашқы бағыт 1936 жылы құрылған.

Қасқырдың проблемалары

Жаз айларында үлкен бұғы үйірлері Финнмарктың ішкі аймандарындағы қысқы жайылымдарынан жағалауға көшіп келеді. Жаз бойы бұғылар мекендейтін аралдардың бірі – Квалёя, оның үстінде Хаммерфест қаласы орналасқан. Бірнеше жыл бойы, осы аймақтағы 2500-3000-ға жуық бұғы қала ішіне келіп, көшелер мен үйлер арасында серуендеп жүрді. Бұл туристерге ұнағанымен, қала тұрғындары бұған наразылық білдірді, себебі адамдар жол қозғалысының кедергісіне және жануарлардың қалдырған зәр-нәжісіне шағымданады. Гигиеналық талаптарды сақтау үшін жыл сайын жануарлардың қалдықтарын тазалауға көп қаржы жұмсалады. Шағымдарға жауап ретінде қала әкімдігі 12 миль (19 км) ұзындығындағы, 1 метр биіктігіндегі қоршау салып, қаланы жануарлардан қорғауға тырысты. Бірақ 2008 жылғы бұғы көшіп-қону маусымынан бастап, қоршау тиімсіз болып шықты, бұғылар жерге орнатылған электрлі торларға қарамастан, жолдар арқылы өтіп кетті. Мәселе әлі де шешілмей тұр – 2011 жылғы жергілікті сайлауда қала әкімі Альф Е. Якобсен, егер сайлауда жеңіліске ұшыраса, бұғы өсіруші болып жұмыс істеуді ойлап отырғанын әзілдеп айтты.