Кіріспе

Құс түрі

Ағаш құсы (Hylocichla mustelina) – Солтүстік Американың Turdidae тұқымдасына жататын, passerine құсы. Ол Hylocichla туысына жататын жалғыз түр. Американдық қызғалдақ сияқты басқа құрттармен тығыз байланысты және Солтүстік Америкада кеңінен таралған, қыстау үшін Орталық Америкаға және Мексиканың оңтүстігіне ұшып кетеді. Ағаш құсы Колумбия округінің ресми құсы болып табылады. Ағаш құсы орташа мөлшердегі құс, жоғарғы бөлігі қоңыр, ал төменгі бөлігі мозаикалы қоңыр және ақ түсті. Еркек және ұрғашы құстар сыртқы түрінде ұқсас. Еркек құстың әні Солтүстік Америкадағы ең әдемі ән деп жиі айтылады. Ағаш құсы – бәсекелес жемшіл, негізінен топырақ омыртқасыздарымен және дернәсілдермен қоректенеді, бірақ жемістерді де жейді. Жазда ол күнделікті метаболизм қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін үздіксіз жәндіктермен қоректенеді. Ол жалғыз өмір сүреді, бірақ кейде түрлі құстардан құралған топтарды құрайды. Ағаш құсы аумағын қорғайды, оның мөлшері әртүрлі болады. Ағаш құсы моногамды, оның көбейткіш маусымы көктемде басталады; жұптасқан жұптардың шамамен 50% екі-төрттен балапанды екі рет көтере алады.

Таксономия

Ағаш құртты 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің «Система Натура» еңбегінің қайта қаралып, кеңейтілген нұсқасында ресми түрде сипаттады. Ол оны Turdus туысына жатқызып, Turdus mustelinus деген екі атау берді. Гмелин есебін 1785 жылы Уэльстің табиғат зерттеушісі Томас Пеннанттың «Арктикалық зоология» кітабында сипатталған «қоңыр құртқа» негіздеді. Пеннант орналасқан жерін Нью-Йорк провинциясы деп көрсетті. Ағаш құрттары қазір 1864 жылы американдық табиғат зерттеушісі Спенсер Бэрд енгізген Hylocichla туысына жататын жалғыз түр. Түр монотипті: кез келген түрше танылмайды. Түрлік атауы латын тіліндегі mustela – «тышқаншы» деген сөзден алынған. Бұл құрт Catharus туысының басқа американдық құрттарымен тығыз байланысты және кейде осы туысқа қосылады. Ағаш құрттары сондай-ақ, үлкен Turdus құрттарымен, мысалы, американдық қызылқұйрықпен (robin) жақын туыс. «Ағаш құрты» – бұл түрге Халықаралық орнитологтар одағы (IOC) берген ресми атау. Табиғаттағы ең ұзақ өмір сүрген ағаш құрты 8 жыл 11 ай болған. Басқа қоңыр құрттардың кеудесінде ұсақ дақтар болады. Америкалық табиғат зерттеушісі Генри Дэвид Торо былай деп жазды:

«Адам оны естігенде жас болады, ал табиғат көктемінде болады; ол оны естіген жерде жаңа әлем және еркін ел, ал көктің қақпалары оған жабық емес». Әйел құстың ән айтатыны белгісіз, ал еркек құстың үш бөліктен тұратын ерекше әні бар. Бірінші субәндік компонент көбінесе тыңдаушы жақын болмаса естілмейді және екі-алты қысқа, төмен дыбысты нотадан тұрады, мысалы, «буп, буп, буп». Ортаңғы бөлігі – көбінесе «и-о-лей» деп жазылатын қатты фраза, ал үшінші бөлігі – гармониясыз жұп ноталардан құралған, жылдам және бір уақытта айтылатын, үнсіздік секілді фраза. Еркек құс бір уақытта екі нотаны айта алады, бұл оның әніне етерімді, сыбызғы сияқты сапа береді. Әр құстың үш бөліктің комбинацияларына негізделген өзіндік репертуары бар. Әндер көбінесе ретпен қайталанады. «Буп, буп, буп» фразасы кейде құстың ашуланғанда қаттырақ және жиірек естілетін шақыру ретінде де қолданылады. Бұл оларға жұлдыздардан бағыт табуға және Жердің магниттік өрісін анықтау арқылы бағыт алуға мүмкіндік береді. Ағаш құрттары көбейту үшін жапырақты және аралас орманды ұнатады. Олар орташа тығыз бұталы қабаты бар, жақсы дамыған, жоғары жатқан ылғалды орманды артық көреді. Олар су ағып тұратын, ылғалды жерлерді және тығыз жапырақ жамылғысын жақсы көреді. Көптеген басқа түрлер сияқты, бұл құрттың Солтүстік Америкадағы көбейетін жерлері мен Орталық Америкадағы қыстау жерлеріне де қауіп төндіреді. Солтүстік Америка ормандарындағы орман фрагментациясы ұяларды жыртқыштардың көбеюіне және қозылардың паразиттік белсенділігінің артуына әкеліп соқты, бұл олардың көбею жетістігін айтарлықтай төмендетті. Корнелл орнитология зертханасының зерттеуі қышқыл жаңбырды осы құрттың құлдырауымен байланыстыратын алғашқы кең ауқымды талдау болды. Орталық Америкадағы біріншілік орманды жоюдың жалғасуы ағаш құрттарының қыстауға арналған ортасын жойды, бұл құстарды өлім-жітім деңгейі жоғары екіншілік ортаны таңдауға мәжбүр етті. Осыған қарамастан, ағаш құрттарының жағдайы қауіпсіз деп есептеледі.

Мінез-құлық

Ағаш құрттары көбінесе жалғыз өмір сүреді, бірақ кейде қыс айларында түрлі құстардан құралған топтарға бірігеді. Олардың көбейетін аумағының мөлшері әртүрлі – көлемі өзгеріп тұрады және ұя салу, ұяға материал жинау, сондай-ақ азық іздеу үшін пайдаланылады. Ұясы әдетте ағаш немесе бұтадағы тығыз өсімдіктердің ішінде орналасады, жасыруға және көлеңкеге мүмкіндік береді. Ол әдетте құрғақ шөптерден, сабақтар мен жапырақтардан жасалады, сазбен қапталып, көлденең тармақтың түйіріне салынады. Ұя қайтадан қолданылмайды. Әдетте екі рет жұмыртқа салуға тырысады, бірақ жұп ұялап, балапан өсіруге қол жеткізгенше үш-төрт ұя салады. Күн сайын бірден екі-төрт ақшыл көк түсті жұмыртқа салады. Аналық 11-14 күнге, алдымен 13 күнге жуық, жұмыртқаларды күтеді. Барлық торғайлар сияқты, балапандар жұмыртқадан шыққанда көздері жабық, дененің көп бөлігі қауырсынсыз болады. Аналық балапандар жұмыртқадан шыққаннан кейінгі алғашқы төрт күн бойы оларды жылытады. Ата-ана екеуі де балапандарды тамақтандырып, ұядан нәжіс қалдықтарын шығарып тастайды. Балапандар 12-15 күннен кейін ұшып кетеді, бірақ ата-аналары оларды 21-31 күнге дейін тәуелсіз болып, өздерінің аумағынан кеткенше тамақтандыруды жалғастырады. Жас ағаш құрттары келесі жазда көбейе алады. Көптеген аналықтар алғашқы жұмыртқаларын мамыр айының ортасында салады, бірақ ересек аналықтар одан ертерек бастауы мүмкін. Жұптар әдетте екінші рет жұмыртқа салуға шілде айының соңына дейін тырысады, ал соңғы балапандар тамыз айының ортасында ұшып кетеді. Ағаш құрттарының шамамен жартысы екі балапанды сәтті өсіреді.