Бобруйск қаласы: тарихы мен өнеркәсібі

Кіріспе

Могилев облысының қаласы, Беларусь.

Бабруйск немесе Бобруйск (беларусь тілінде Бобруйск, орыс тілінде Бобруйск) – Беларусьтің Могилев облысында орналасқан қала. Әкімшілік жағынан ауданнан бөлінген болса да, Бабруйск ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Бабруйск Асиповичи, Жлобин, Октябрьский қалаларына теміржолдардың, ал Минск, Гомель, Могилев, Калинкавичи, Слуцк және Рахачов қалаларына автомобиль жолдарының тоғысқан жерінде орналасқан. Қалада Беларусьтегі ең ірі ағаш өңдеу комбинаты бар, сондай-ақ химия, машина жасау және металл өңдеу өнеркәсіптерімен де белгілі. 2021 жылы Бабруйскіде 38 мемлекеттік мектеп болды, онда 24 000-нан астам оқушы білім алды. Мұнда музыка, би және көркем өнерге маманданған үш мектеп бар. Бұған қоса, медициналық колледж және көптеген кәсіби-техникалық училищелер жұмыс істейді.

Этимология

Бабруйск атауы (Бабруйка өзенінің атауы сияқты) белорус тіліндегі «бабёр» (бабёр) сөзінен шыққан болуы мүмкін, олардың көптегені бір кезде Березинада мекен еткен. Алайда, 19-шы ғасырдың соңына қарай аң ауру және ластану салдарынан аймақтағы құндыздардың саны дерлік жойылып бітті.

Тарих

Бабруйск – Беларусьтегі ең көне қалалардың бірі. Ол алғаш рет 14 ғасырдың ортасында жазбада кездеседі. Археологтардың зерттеулері 5 және 6 ғасырларда қазіргі Бабруйск орналасқан жерге жақын, Березина өзенінің бойында славян қоныстары болғанын көрсетті; тас құралдары мен қару-жарақтарының табылуы адамдардың Тас дәуірінен бері осы аймақта өмір сүргенін көрсетеді. Киев князі Владимир I билік еткен кезде, қазіргі Бабруйск орнында балық аулаумен және бобёр аулаумен айналысқан ауыл болған. Бабруйск атауы осыдан шыққан. Көп ғасырлар бойы Бабруйск Польша-Литва одағының құрамында болды және маңызды әскери бекітілген шекаралық пост болды. 14 ғасырда Березина өзенінің жанындағы төбелердің бірінде қамал салынды. Бабруйск ірі әскери база ғана емес, сонымен қатар маңызды сауда орталығы болды. Шамамен жүзге жуық дүкені бар сауда алаңының болуы, қаржылық белсенділіктің жоғары деңгейін көрсетеді. 17 ғасырдың бірінші жартысында Бабруйск, ірі сауда жолдарының және Березина өзенінің тоғысындағы стратегиялық орнының арқасында үлкен сауда бекетіне айналды. Ағаш шеберлері, теміршілер, алтыншылар және нан пісірушілер сияқты шеберлер гүлденді. 17 ғасырдың бірінші жартысында халық саны 2000 мен 5000 аралығында болды. Қаланың айналасын ағаш және топырақтан жасалған бекіністер қоршап тұрды, олардың ұзындығы 400 метрден астам болды. Бекіністерде қару-жарақ орналастыруға арналған тесіктер болды. 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісінен кейін ол Ресей империясының құрамына өтті. 1810 жылы Ресей мен Австрия және Пруссия арасындағы шекараны белгілеу үшін бекініс салу басталды; 1812 жылы ол аяқталуға жақын болды және төрт ай бойы Наполеонның шабуылын тойтаруға сәттілікке жетті. Соғыстан кейін бекініс кеңейтіліп, 1820 жылы аяқталды. Бұл Батыс Ресейдегі маңызды бекіністердің бірі болды. Бабруйск бекінісі ондаған жылдар бойы мақсатына қызмет етті және бүгінде маңызды туристік орынға айналды. 1861 жылғы халық санауы бойынша халық саны 15 766 адамды құрады. Бабруйскте беларустар, украиндер, поляктар және еврейлер өмір сүрді. Беларусьтің басқа қалаларындағыдай, көптеген ғимараттар ағаштан салынған. 1866 жылы 1498 үй болды, олардың тек 29-ы кірпіштен салынған. Наполеон соғыстарынан кейін Бабруйскте еврей халқының саны арта түсті. 1897 жылы 34 336 азаматтың 60%-ы, яғни 20 760-ы еврейлерді құрады. Олардың көпшілігі қолөнер, өнеркәсіп және сауда салаларында жұмыс істеді. 1890 жылдары Бабруйск тұрғындары Ресей императоры Александр II-нің қазасынан кейін болған қырғындарға куә болды. Көптеген шабуылдар қарулы еврейлердің өздігінен қорғануымен тоқтатылды. 1902 жылы Бабруйскідегі үлкен өрт 2500 отбасын баспанасыз қалдырып, 250-ден астам кәсіпорынды, 15 мектепті және базарды қиратты. Мүліктік зиян 7 миллион рубльден асты, бірақ қала тез жаңадан салынды, бұл жолы кірпіштен және тастан. 1904 жылы Ресей империясының 40-шы жаяу әскер дивизиясының штабы осы қалада орналасқан. 1918 жылдың 2 ақпаны мен 11 наурызы аралығында Бабруйск шайқасы болды. Бұл шайқаста генерал Йозеф Доубор Мусницкий басқаратын Ресейдегі поляк I корпусының бөлімдері, Бабруйск қаласы мен аймағын бақылау үшін Қызыл Армиямен шайқасты. 1918-1920 жылдары қала поляк әскерлерімен басылып алынды.

Babruysk is one of the oldest cities in Belarus. It was first mentioned in writing in the middle of the 14th century. Investigations by archaeologists revealed that in the 5th and 6th centuries there existed Slavic settlements up the river Biarezina from where Babruysk is currently located; findings of stone tools and weapons suggest that people have lived in the area since the Stone Age. During the reign of Vladimir I, Prince of Kiev, in place of modern day Babruysk there was a village whose inhabitants were occupied with fishing and beaver trapping. This is where the name Babruysk originated. For many centuries Babruysk was part of the Polish–Lithuanian Commonwealth and was an important militarily fortified border post. In the 14th century a castle was built on one of the hills near the Berezina River. Babruysk was not only a major military base, but also a prominent trade center. There is evidence of a market containing nearly one hundred stalls, which implies significant financial activity. In the first half of the 17th century Babruysk became a big trade outpost thanks to its strategic position at the intersection of major trade routes and the Berezina river. There was a flowering of skilled tradesmen, including carpenters, blacksmiths, goldsmiths, and bakers. The population in the first half of the 17th century was between 2,000 and 5,000 people. The town was surrounded by fortifications made from wood and earth, whose length stretched for over These included a protective earth barrier, wooden walls, and almost a dozen two story watchtowers. In the walls there were openings designed for the placement of firearms. After the Second Partition of Poland in 1793 it came into the hands of Imperial Russia. In 1810, the construction of a fortress began to mark the border between Russia and Austria and Prussia; in 1812 it was almost completed and was successful in repelling Napoleon's attack for four months. After the war the building was renewed on a large scale, and it was completed in 1820. That was one of the western Russian fortresses. The Babruysk fortress has served its purpose for many decades and today it is a major tourist attraction. The 1861 census showed a population of 15,766. The ethnic groups living in Babruysk included Belarusians, Ukrainians, Poles, and Jews. As in other cities of Belarus, most of the buildings were constructed from wood. In 1866 there were 1498 houses, only 29 of which were made from brick. There was a steady increase in the Jewish population of Babruysk following the Napoleonic wars. By 1897, in the population of 34,336 citizens, 60%, or 20,760 were Jews. Most of them were employed in crafts, industry, and trade. During the 1890s, the citizens of Babruysk witnessed pogroms after the assassination of the Russian emperor Alexander II. Many of the attacks were repelled by armed Jewish self defense. In 1902, the Great Fire of Babruysk left 2,500 families homeless and destroyed over 250 business, 15 schools and the market. There were more than 7 million rubles in property damage, however the city was quickly rebuilt, this time with brick and stone. In 1904 the 40th Infantry Division of the Imperial Russian Army had its headquarters here. Between February 2 and March 11, 1918, was a Battle of Bobrujsk, between units of the Polish I Corps in Russia, commanded by General Jozef Dowbor Musnicki, fought with the Red Army over the control of the city and region of Babruysk. In 1918–1920, town was captured by Polish forces.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылы 28 маусымда неміс армиясының орталық тобы Бабруйскіні басып алды. Генерал Готтард Генрици көбінесе эвакуацияланған қаланы «негізінен ағаш үйлерден тұратын қираған орын» деп сипаттады және айналасындағы «өте жабайы» аймақтан қорқыныш білдірді. Совет әскеріндегі тұтқындардың ең ірі лагерінің бірі – Дулаг 131 «цитадельде» орналасқан. Шамамен 30 000-40 000 Қызыл Армия сарбазы осы жерде қаза тапты. Неміс әскері бейбіт азаматтарға шабуыл жасамайды деп ойлаған көптеген еврейлер қаладан кетпеді. Салдарынан 20 000 Бабруйск еврейі атылып, жаппай қабірлерге көмілді. Қаланың оңтүстік-батыс бөлігінде геттолар мен еңбек лагерлері құрылды. Лагерьдегі жағдай қорқынышты болды: тамақ жетіспеді, санитарлық жағдай нашар болды және наци гвардиясы үздіксіз зорлық-зомбылық көрсетті. Көп ұзамай нацистер геттодағы еврейлерді 30 адамнан тұратын топтарға бөліп өлім жазасын орындады. 1943 жылға қарай барлық еңбек лагерлері таратылып, қалған еврейлер өлтірілді. Аман қалған аздаған еврейлер айналасындағы орманға тығылып, партизандық отрядтарға қосылып, жаудың теміржолдарына шабуыл жасады. Бабруйск еврейлерінің Холокост құрбаны болғандарының есіне арналған шағын ескерткіш Израильдің Гиватайим қаласындағы Нахалат Ицхак зиратында, Баби Яр ескерткішінің бір бөлігі ретінде орналасқан. 1944 жылдың 29 маусымында Қызыл Армия Бабруйскіні азат етті. Қала қираған күйде жатты; 1939 жылы халық саны 84 107 болса, соғыс аяқталғаннан кейін 28 352-ге дейін азайды. Мыңдаған жұмысшылар мен соғыс тұтқындары зауыттар мен көшелерді қираған қиындықтардан тазарту және бомбалаудан қалған шұңқырларды толтыру арқылы қиын қалпына келтіру процесін жүргізді. Машина жасау зауыты дерлік толығымен қиратылған, бірақ 1944 жылдың соңына қарай жұмыс істеуге қайта жарақтандырылды. Басқа да көптеген зауыттар мен нысандар да қайта салынды.

Соғыстан кейінгі кезең

1944-1954 жылдары Бабруйск Бабруйск облысының әкімшілік орталығы болды. Халық саны да жылдам қалпына келді. 1959 жылы 96 000, 1965 жылы 116 000, 1968 жылы 122 500, 1970 жылы 136 000, ал 1989 жылы Бабруйск қаласында 232 000 адам тұрды. Бұл көбінесе урбанизацияның нәтижесінде болды, яғни адамдар айналасындағы ауылдық жерлерден қалаға көшіп келді.

Климат

Бұл климаттық аймаққа жылдық температураның айтарлықтай өзгеруі тән, яғни жазы жылы немесе ыстық (көбінесе ылғалды), ал қысы суық (кейде тым суық) болады. Кёппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша Бабруйск ылғалды континенталды климат аймағында орналасқан, климат карталарында "Dfb" деп белгіленеді.

Танымал мәдениетте

Ильф пен Петровтың "Кішкентай алтын бұзау" атты кітабында бұл қала "тамаша, жоғары мәдениетті орын" деп сипатталған. – Сен мені есіңнен айырғандайсың! – дауыстады Паниковский. – Маған Орталық Ресейді берсең, келісімге қол қоямын. – Не? Бүкіл Орталықты ма? – тілге келді Балағанов. – Соған қоса Мелитопольді де қалайсың ба? Немесе Бобруйскіні? Бобруйск деген сөзді естігенде балалар қатты қиналып, зар жылады. Барлығы бірден Бобруйскіге баруға дайын тұрды. Бобруйск тамаша, жоғары мәдениетті орын саналды. "Бабруйскіге бар, жануар" (Ф Бабруйск, жывотнайе) – 2000-жылдардың басында интернеттегі орыс тіліндегі сегментте кең таралған, падонкафский жаргонынан туындаған танымал мем. Бұл мемнің пайда болуы "Кішкентай алтын бұзау" кітабындағы сөзге сілтеме болуы мүмкін. "Жұлдыздар жолы: Келесі буын" атты телесериалдың "Отбасы" эпизодында Белоруссиядағы қаланың атымен аталған Жер станциясы – Бобруйск бар. Tanki Online ойынында қаланың құрылымын бейнелейтін Бобруйск картасы бар. Танымал саяхат блогері Bald and Bankrupt "КСРО-ға қайта оралу | Беларусь провинцияларында жоғалған" деген видеосында Бабруйскіні көрсетті.