Кіріспе
Ахилл тарамысы немесе өкше бауы, сондай-ақ тобық тарамысы деп те аталады, ол төменгі аяқтың артқы жағындағы тарамыс және адам денесіндегі ең қалың тарамыс. Ол плантарис, гастрокнемиус (балшық) және солеус бұлшық еттерін өкше сүйегіне (calcaneus) жалғауға қызмет етеді. Бұл бұлшықеттер, тарамыс арқылы әрекет ете отырып, тобық буынында аяқтың табанға қарай иілуіне, ал (солеус бұлшық етінен басқа) тізеде иілуіне себеп болады. Ахилл тарамысының патологияларына қабыну (Ахилл тарамысының қабынуы), дегенерация, жарылу және холестерин шөгінділерімен (ксантомалар) қалыңдауы жатады. Ахилл тарамысы 1693 жылы грек батыры Ахиллдің құрметіне аталған.
The Achilles tendon or heel cord, also known as the calcaneal tendon, is a tendon at the back of the lower leg, and is the thickest in the human body. It serves to attach the plantaris, gastrocnemius (calf) and soleus muscles to the calcaneus (heel) bone. These muscles, acting via the tendon, cause plantar flexion of the foot at the ankle joint, and (except the soleus) flexion at the knee. Abnormalities of the Achilles tendon include inflammation (Achilles tendinitis), degeneration, rupture, and becoming embedded with cholesterol deposits (xanthomas). The Achilles tendon was named in 1693 after the Greek hero Achilles.
Тарих
Ахилл есімімен аталатын көк тамырдың ең ерте жазбасы 1693 жылы фламанд-голланд анатомы Филип Верхейенге қатысты. Ол өзінің кең таралған "Corporis Humani Anatomia" атты еңбегінде осы көк тамырдың орналасқан жерін сипаттап, оны "Ахиллдің бауы" деп атады. Бұл көк тамыр Гиппократ заманында "tendo magnus" ("үлкен көк тамыр" деген латын тілінде) деп сипатталған, ал кейіннен Верхейенге дейінгі анатомистер оны "chorda Hippocratis" ("Гиппократтың жібі" деген латын тілінде) деп атаған. Көк тамыр тізе бунасының ортасынан басталып, ішкі бетінен, әсіресе солеус бұлшық етінен төменгі жағына дейін бұлшық ет талшықтарын қабылдайды. Артқы жағы біртіндеп жұқарып, қақ сүйектің артқы бөлігінің ортасына бекітеді. Көк тамыр төменгі жағында сәл жайылып, ең тар бөлігі бекітілу жерінен жоғары орналасқан. Бұл - адам денесіндегі ең жуан көк тамыр. Ол жүргенде дене салмағының 3,9 есе, ал жүгіргенде 7,7 есе ауырлықты көтере алады. Ахилл көк тамырына қан жеткізілім нашар, көбінесе артқы тібік артериясының қайта оралатын тармағы арқылы, ал кейбіреулері айналасындағы бұлшықеттер арқылы өтетін артериялық тармақтар арқылы жүзеге асырылады. Көк тамыр талшықтары шамамен 90 градусқа спираль тәрізді оралғандықтан, гастрокнемиус талшықтары сүйектің сыртқы бөлігіне, ал солеус талшықтары орта сызыққа жақын бекітеді. Көк тамырдың дірілі салғанда тік тұрған адамның артқа қарай қозғалу сезімі мен дененің алға еңкеюін тудырады. Бұл дірілдер тізе бунасы бұлшықеттеріндегі бұлшықет тікенегін (muscle spindles) стимуляциялайды. Бұлшықет тікенегі миға дене алға жылжып бара жатқанын хабарлайды, сондықтан орталық нерв жүйесі денеді артқа жылжыту арқылы компенсация жасайды.
Қабыну
Ахилл сіңірінің қабынуы Ахилл сіңірінің қабынуы деп аталады. Ахилл тендинозы – бұл сіңірдің ауырсынуы немесе қатаюы, әсіресе жаттығу кезінде нашарлайды және көбінесе шамадан тыс жүктемеден туындайды. Ең көп кездесетін белгілер – өткір, қырысып ауыру және зақымдалған сіңірдің айналасында ісіну. Ауырсыну әдетте жаттығуды бастағанда күшейіп, кейін азаяды. Басқа да қауіп факторларына жарақат, аз қозғалысты ұстанатын өмір салты, жоғары табанды аяқ киім, ревматоидты артрит және фторхинолон немесе стероидтер класындағы дәрілер жатады. Емдеу көбінесе демалыс, мұз салу, стероид емес қабынуға қарсы препараттар (НСҚҚ) және физиотерапияны қамтиды.
Сынған
Ахилл сіңірінің жыртылуы – Ахилл сіңірінің үзілуі. Сіңір жыртылғанда бірден дыбыс естілуі мүмкін және жүру қиындалады. Жыртылу көбінесе балдыр бұлшық етіне күш түсірілгенде аяқтың кенеттен иілуі, тікелей жарақат немесе созылмалы тендонит салдарынан пайда болады. Әйелдерге қарағанда еркектер көбірек зардап шегеді. Гипстік ем қолданғанда қайта жыртылу қаупі шамамен 25% құрайды.
Ксантомалар
Тендон ксантомалары – липид метаболизмі бұзылыстары бар адамдарда, мысалы, туыстық гиперхолестеринемияда Ахилл сіңірінде жиі кездесетін холестерин шөгінділері.
Басқа жануарлар
Ахилл сіңірі қысқа немесе жоқ, ал ағашқа өрмелеуші гиббондар мен адамдарда ұзын болады. Ол секіру, жүру және жүгіру кезінде серпімді энергияны жинақтауға мүмкіндік береді. Компьютерлік модельдер бұл энергияны жинақтайтын Ахилл сіңірінің ең жоғары жүгіру жылдамдығын 80%-ға дейін арттыратынын және жүгіруге жұмсалатын энергияны үштен екі бөлігінен астамға азайтатынын көрсетеді. Африкалық маймылдарда Ахилл сіңірінің жетілмегендігі олардың жоғары жылдамдықпен де, ұзақ қашықтықтарға да тиімді жүгіруіне кедерес келтіреді деген болжам бар.