Кіріспе
Славян құдайы құнарлылық пен көктемнің – Ярыло (; ; ), сондай-ақ Ярила, Ярило, Иарило, Юрай, Юрий, немесе Геровит – шығыс және оңтүстік славян халықтарының өсімдіктер, құнарлылық және көктеммен байланысты құдайы саналады.
Jarylo (; ; ), alternatively Yaryla, Yarilo, Iarilo, Juraj, Jurij, or Gerovit, is an alleged East and South Slavic god of vegetation, fertility and springtime.
Этимология
Протославян түбірі *jarъ (жар), Протоиндоевропалық *yōr, *yeh₁ro, *yeh₁r, «көктем» немесе «жаз», «күшті», «ашулы», «жастық өмір күшімен толы» деген мағынаны білдіреді. Бұл жастық өмір күші славянның христиандыққа дейінгі дінінде қасиетті саналды және осы қасиетті күшті бейнелейтін құдай Яровит немесе қысқартылған түрі Ярило деп аталды.
Аңыз
Радослав Катичич пен Витомир Белай Ярило мифологиясын қайта құруға тырысты. Бұл авторлардың пікірінше, ол өмір, өлім және қайта туудың типік құдайы, жыл сайын (қайта) туып, өлтіріледі деп саналады. Оның мифтік өмірлік циклі бидайдың өсу циклына ұқсас: тұқым себілгеннен бастап, жас өсімдікке дейін өсіп, егін жинау кезінде құрбандыққа шалыну. Ярило – найзағай құдайы Перуннің ұлы, оның жоғалған, он бірінші ұлы, ақпан айының соңғы түні, Велья Ноч (Ұлы түн) мерекесінде, ежелгі славян халқының Жаңа жылында дүниеге келген. Бірақ сол түні Ярило әкесінен ұрланып, өлгендер әлеміне әкелінеді, онда Перуннің жауы, жер асты құдайы және малдың иесі Велес оны өсіріп тәрбиелейді. Славяндар өлгендер әлемін мәңгі жасыл, көктемгі, шөпті жазықтардың әлемі деп сенген, онда Ярило Велестің малын күзетіп өседі. Ежелгі славян мифологиясында, өлілер елі теңіздің ар жағында орналасқан, онда көшпенді құстар әр қыста ұшып өтеді. Көктемнің басталуымен Ярило жер астынан қайта оралады, яғни жерге көктем мен құнарлылық әкеледі. Кейінгі фольклорда сақталған Юрьево/Ярило мерекелері оның оралуын тойлайды. Катичич бұл қасиетті өсімдік пен құнарлылықтың қайта оралуын сипаттайтын ежелгі мифтік мәтіндердегі «жүру/тудыру» (hoditi/roditi) рифмасын анықтады, ол халық әндерінде сақталған: «Қайда Ярило/Юра/Жаре жүрсе, онда далаң өнім береді». Ярило Моранаға ғашық болады, олар дәстүрлі, қалыптасқан рәсімдер арқылы бір-біріне құда түседі, бұл рәсімдер славян құдалық және үйлену салтында көрініс тапқан. Жоғары құдайдың екі баласының – аға мен қарындастың құдайлық тойы жазғы күн тоғысында тойланады, қазір түрлі славян елдерінде Иван күні немесе Иван Купала деп аталады. Ярило мен Морананың, өсімдік және табиғат құдайларының бұл қасиетті одағы жерге молшылық, құнарлылық және береке әкеледі, сонымен қатар Перун мен Велес арасында уақытша бейбітшілік орнатады, бұл аспан мен жер астын білдіреді. Осылайша, кеш жазда мол және берекелі егін жинау үшін барлық мифтік алғышарттар орындалды. Бірақ Ярилоның өмірі астықтың вегетациялық циклымен байланысқандықтан, егін жинаудан кейін (құрбандық ретінде қарастырылатын егін өлтіру) Ярило да өлімге ұшырайды. Миф бұл оның әйеліне опасыздық жасағанын және оның жазалау үшін (әлде әкесі Перунның немесе ағаларының) өлтіргенін түсіндіреді. Бұл өте қасіретті өлім – шын мәнінде рәсімдік құрбандық, ал Морана Ярилоның дене мүшелерін өзіне жаңа үй салу үшін пайдаланады. Бұл бүкіл ғаламның жаңаруын білдіретін мифтік метафора, бұл скандинавиялық мифтегі Имирге ұқсас, оның денесінен құдайлар әлемді жаратқан. Бірақ күйеуі жоқ болғанда Морана ашулы, қарт әйелге айналады, өлімнің, қыраудың және алдағы қыстың қауіпті құдайына (кельт Кайлеах сияқты) айналады және жыл соңында қайтыс болады. Келесі жылдың басында ол да, Ярило да қайта туады, және бүкіл миф жаңадан басталады.
Gdje Jura/Jare/Jarilo hodit, tam vam polje rodit
" Where Jura/Jare/Jarilo walks, there your field gives birth "
The first of the gods to notice Jarilo's return to the living world was Morana, a goddess of death and nature, and also a daughter of Perun and Jarilo's twin sister. The two of them would fall in love and court each other through a series of traditional, established rituals, imitated in various Slavic courting or wedding customs. The divine wedding between brother and sister, two children of the supreme god, was celebrated in a festival of summer solstice, today variously known as Ivanje or Ivan Kupala in the various Slavic countries. This sacred union of Jarilo and Morana, deities of vegetation and of nature, assured abundance, fertility and blessing to the earth, and also brought temporary peace between two major Slavic gods, Perun and Veles, signifying heaven and underworld. Thus, all mythical prerequisites were met for a bountiful and blessed harvest that would come in late summer. However, since Jarilo's life was ultimately tied to the vegetative cycle of the cereals, after the harvest (which was ritually seen as a murder of crops), Jarilo also met his death. The myth explained this by the fact that he was unfaithful to his wife, and so she (or their father Perun, or their brothers) kills him in retribution. This rather gruesome death is in fact a ritual sacrifice, and Morana uses parts of Jarilo's body to build herself a new house. This is a mythical metaphor which alludes to rejuvenation of the entire cosmos, a concept fairly similar to that of Scandinavian myth of Ymir, a giant from whose body the gods created the world. Without her husband, however, Morana turns into a frustrated old hag, a terrible and dangerous goddess of death, frost and upcoming winter (like the Celtic Cailleach), and eventually dies by the end of the year. At the beginning of the next year, both she and Jarilo are born again, and the entire myth starts anew.
Сипаттама
Егіншілік құдайына лайық, Ярило егіншілік суреттерімен, дәндермен және астық дақылдарымен байланысты болды: ол ақ жамылғы киіп, бидай гүлшоғыры немесе гүлдерден (дала гүлдерінен) жасалған тәж киген, оң қолында бидай бидайығын ұстаған. Сондай-ақ, ол екінші қолында адамның бас сүйегін (немесе кесілген бас) ұстаған деп айтылады. Оны "эротикалық сексуалдық құдайы" деп те құрметтейді. Ғалымдар Катичич пен Белай да осы құдайдың жылқыға тән белгілері болғанын немесе, басқаша айтқанда, жылқы ретінде ұсынылғанын айтты. Халық әңгімелерінде жылқының маңызды ролі баса көрсетіледі (мысалы, белорус мерекелерінде Ярилоны еркек киімін киіп, жылқыға мініп отырған қыз бейнелейтін), сондай-ақ Ярилоның көп қашықтыққа жүргені және аяқтарының шаршағаны айтылады. Осылайша, ол бірқатарда "жүретін" ат. Батыс славян дінтасқа табынуының тарихи сипаттамаларында храмдарда сақталған қасиетті жылқылар туралы жиі айтылады, олар болашақты болжау үшін қолданылған, ал болжамдар жылқының жерден шығып тұрған найзалардың қатарымен қалай жүргеніне негізделген. Кейбір балтық және славян тойларында жылқы жас күйеуді бейнелейді. Кейбір славян халық әндерінде күйеуінен аяқталған әйел ашуланып, жылқыны өлтіреді немесе оны өлтіруді бауырларына бұйырады. Ярилоның әйелдерге ұнайтын құдай ретінде танылуы оның кейіптерін өзгерту қабілетімен байланысты болуы мүмкін. Бұл басқа да әйелдерге ұнайтын құдайларда, мысалы, Прометей мен Локиде де байқалады, ол бір кезде жылқының кейпін алған.
Басқа құдайлармен салыстыру
Балтық мифологиясымен және славян халық ауыз әдебиетімен салыстыру арқылы Ярилоның Аймен байланысты болғанын анықтауға болады. Оның кейбір ойшау мінезі, нәтижесінде әйеліне опасыздық жасауы, Айдың өзгеріп отыратын кезеңдерімен салыстырылды. Ол сондай-ақ грек құдайы Адонис және Олимп құдайы Дионис сияқты, өлім мен қайта туумен байланысты, егістік құдайларымен де салыстырылды.
Георгиймен сәйкестендіру
Христиан дінінің пайда болуымен Ярило Сент-Джордж пен Сент-Джонмен байланыстырылды, себебі осы екі әулиенің мерекелері жылдық өсімдік пен құнарлылық циклындағы алғашқы өсу мен егін жинау кезеңіне сәйкес келді. Осы себепті, жаңа христиандық дәуірде олар осы құдайдың қызметтерін атқаруға ең қолайлы болып табылды.