Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Славян мифологиясында таң қорғаушы құдайы
Slavic guardian deity of the dawn
mythology
Зоря (колданбалы мағынада "Таң"; сондай-ақ көптеген түрлері: Заря, Зария, Зорза, Зирныця, Зараница, Зорюшка т.б.) – славян халық мұрасындағы тұлға, таңның әйел бейнесі, мүмкін құдай. Дәстүрге қарай, ол бір тұлға ретінде, көбінесе "Қызыл қыз" деп аталады, немесе бірден екі немесе үш қарындас ретінде көрінеді. Зоряның этимологиясы ежелгі үнді-еуропалық таң құдайы *H₂éwsōs-пен байланысты емес, бірақ оның көптеген қасиеттерін бөліседі. Ол көбінесе Күннің, Айдың және Таң Жұлдызы Даниканың қарындасы ретінде бейнеленеді, кейде онымен теңестіріледі. Ол Күн сарайында тұрады, таңертең аспанға жол ашады, оның ақ аттарын сақтайды, сондай-ақ бойжеткен қыз ретінде сипатталады. Шығыс славян дұғаларында ол тәжірибелі адамдарға көмектесетін жоғары күшке ие.
Zorya (lit. "Dawn"; also many variants: Zarya, Zaria, Zorza, Zirnytsia, Zaranitsa, Zoryushka, etc.) is a figure in Slavic folklore, a feminine personification of dawn, possibly goddess. Depending on tradition, she may appear as a singular entity, often called "The Red Maiden", or two or three sisters at once. Although Zorya is etymologically unrelated to the Proto Indo European goddess of the dawn *H₂éwsōs, she shares most of her characteristics. She is often depicted as the sister of the Sun, the Moon, and Danica, the Morning Star with which she is sometimes identified. She lives in the Palace of the Sun, opens the gate for him in the morning so that he can set off on a journey through the sky, guards his white horses, she is also described as a virgin. In the Eastern Slavic tradition of zagovory she represents the supreme power that a practitioner appeals to.
Этимология
Славян тіліндегі zora "таң, көк шұғыла" (протославян тіліндегі *zoŗà) және оның түрлері славян тіліндегі zrěti ("көру, бақылау", PS *zьrěti) сөзінің түбірімен байланысты, ол бастапқыда "шағылысу" мағынасын білдірген болуы мүмкін. Zara сөзі "жылу" деген žar сөзінің ықпалымен туған болуы мүмкін. PS *zoŗà прото-балтық-славян тіліндегі *źoriˀ (қ. литва тіліндегі žarà, žarijà), оның түбірінің этимологиясы әлі анықталған жоқ.
The Slavic word zora "dawn, aurora" (from Proto Slavic *zoŗà), and its variants, comes from the same root as the Slavic word zrěti ("to see, observe", from PS *zьrěti), which originally may have meant "shine". The word zara may have originated under the influence of the word žar "heat" (PS *žarь). PS *zoŗà comes from the Proto Balto Slavic *źoriˀ (cf. Lithuanian žarà, žarijà), the etymology of the root is unclear.
Балтық мифологиясы
Ғалымдардың пікірінше, литвалық фольклорда Вакарин мен Аушриннің ұқсас екі қызметі бар: Вакарин, кешкі жұлдыз, күн құдайы Саулеге төсек жасайды, ал Аушрин, таңғы жұлдыз, оған тағы бір күндік саяхатқа дайындалуына көмектесіп, от жағады. Басқа мәліметтерде Аушрин мен Вакарин әйел Күннің (Саул) және еркек Айдың (Менесс) қыздары екендігі айтылады, олар анасының сарайы мен жылқыларын бағады.
According to scholarship, Lithuanian folklore attests a similar dual role for luminous deities Vakarine and Ausrine: Vakarine, the Evening Star, made the bed for solar goddess Saulė, and Aušrinė, the Morning Star, lit the fire for her as she prepared for another day's journey. In other accounts, Ausrine and Vakarine are said to be daughters of the female Sun (Saule) and male Moon (Meness), and they tend their mother's palace and horses.
Қосымша куәландыру
Хорват тарихшысы Натко Нодило өзінің "Сербтер мен хорваттардың ежелгі сенімі" атты зерттеуінде ежелгі славяндар Зораны "жарық қыз" ("svijetla" i "vidna" djevojka) деп ескергенін, ал орыс жұмбақтары оны аспанда мекендейтін қыз ("Zoru nebesnom djevojkom") деп сипаттағанын айтты. Ал Таңның тегіне қатысты, ол "орыс әнінде" "қымбат таңымыз" және "Күннің қарындасы" деп аталады.
Croatian historian Natko Nodilo noted in his study The Ancient Faith of the Serbs and the Croats that the ancient Slavs saw Zora as a "shining maiden" ("svijetla" i "vidna" djevojka), and Russian riddles described her as a maiden that lived in the sky ("Zoru nebesnom djevojkom"). As for the parentage of the Dawn, she is referred "in a Russian song" as "dear little Dawn" and as the "Sister of the Sun".
Украина дәстүрі
Украин тілінде *zoŗà сөзінен шыққан сөздер де бар: зі́рка (диалекті зі́ра zira және зі́ри ziry) zírka, кішірейтілген мағынасы 'кішкентай жұлдыз', 'жұлдызша', 'астериск'; зі́рнйця zirnitsa (немесе зі́рнйці zirnytsi, поэтикалық термин, 'кішкентай жұлдыз', 'аврора, таң' мағынасында қолданылады). "Харківщині" (Харьков облысы) жинағындағы мәлімдемеде "аспанда көп жұлдыз (Зірок) бар, бірақ тек екі Зори ғана бар: таңғы (світова) және кешкі (вечірня)" делінген. Жетімнің аза тұтуында, аза тұтушы "таңның кілттерін" ("То я б в зорі ключі взяла") алатынын айтады. Моника Кропейдің сөзіне сәйкес, словен мифопоэтикасында күн таңертең шығады, оған таңертеңгі аспан шырағы қосады, оны Сончица деп атайды (сонце 'күн' сөзінен), ал кешке таңертеңгі аспан шырағы қосады, оны Зарика (заря 'таң' сөзінен) деп атайды. Бұл әйел кейіпкерлер словен халық әнінде де бәсекелестік көрсетеді. Фанни Копленд осы екі кейіпкерді мифологиялық Күн мен Таң ретінде түсіндірді, сондай-ақ "Әдемі Зораның балладасы" деп аталатын тағы бір балладаны атады. Словения фольклорисі Якоб Келемина (sl) Словения мифтері мен халық ертегілері туралы кітабында Зораның Кресник циклында Жылан патшайымының қызы ретінде (түннің бейнесі болуы мүмкін) көрінетінін мәлімдеді.
Ukrainian also has words deriving from *zoŗà: зі́рка (dialectal зі́ра zira and зі́ри ziry) zírka, a diminutive meaning 'little star', 'starlet', 'asterisk'; зі́рнйця zirnitsa (or зі́рнйці zirnytsi, a poetic term meaning 'little star', 'aurora, dawn'. In a saying collected in "Харківщині" (Kharkiv Oblast), it is said that "there are many stars (Зірок) in the sky, but there are only two Zori: the morning one (світова) and the evening one (вечірня)". In an orphan's lament, the mourner says she will take the "keys of the dawn" ("То я б в зорі ключі взяла"). According to Monika Kropej, in Slovene mythopoetic tradition, the sun rises in the morning, accompanied by the morning dawn, named Sončica (from sonce 'sun'), and sets in the evening joined by an evening dawn named Zarika (from zarja 'dawn'). These female characters also appear in a Slovenian narrative folk song about their rivalry. Fanny Copeland also interpreted both characters as mythological Sun and Dawn, as well as mentioned another ballad, titled Ballad of Beautiful Zora. Slovene folklorist Jakob Kelemina (sl), in his book about Slovene myths and folk tales, stated that a Zora appears as the daughter of the Snake Queen (possibly an incarnation of the night) in the so called Kresnik Cycle.
Шығыс славян дәстүрі
Профессор Дайва Вайткевичиененің айтуынша, Шығыс славян дұғаларында Мария Ана құдайы Зарияның орнын бастырған. Орыс дұғаларында да Мария Анаға "Заря" деп тіл тигізіледі. Архангельскийде жиналған және 1878 жылы тарихшы Ефименко, Александра Яковлевна жариялаған дұғада, айтушы зоря Мария және заря Маремъяния деп шақырады, бұл "Таң Мариясы" және "Таң Маремияниясы" деп аударылады. Тағы бір дұғада "Кеш Жұлдызы Мария" және "Таң Жұлдызы Маремияна" ұйқысыздықты кетіру үшін шақырылады.
According to professor Daiva Vaitkevičienė, the Virgin Mary most likely replaced deity Zaria in East Slavic charms. The Virgin Mary is also addressed as "Zaria" in Russian charms. In a charm collected in Arkhangelsky and published in 1878 by historian Ефименко, Александра Яковлевна, the announcer invokes зоря Мария and заря Маремъяния, translated as "Maria the Dawn" and "Maremiyaniya the Dawn". In another charm, the "Evening Star Mariya" and "Morning Star Maremiyana" are invoked to take away sleeplessness.
Зорья мәдениетте
Халық арасында кең таралған "Зорюшка" әні тойларда орындалады. 2001 жылғы "Американ құдайлары" романында және 2017 жылғы телесериал нұсқасында автор Нил Гайман Зорьяны үш құдайдың бірі ретінде көрсетеді: Зорья Утренняя (таң жұлдызы), Зорья Полуночная (түн ортасы жұлдызы) және Зорья Вечерняя (кешкі жұлдыз). Зорья Кевин Хирннің "Темір друид хроникаларында" да кездеседі. Австралиялық композитор Джулиан Кокранның бір шығармасы "Зорья Вечерняя" деп аталады. Чех композиторы Floex-тің бір альбомы "Zorya" деп аталады, ал альбомдағы соңғы трек "Zorya Polunochnaya" деп аталады. Зорья "Eve Online" ойынында Триглавиандық ұжымның басшысы ретінде маңызды рөлде бейнеленеді.
Popular folk song Zoryushka (Зорюшка) sung on a wedding day. In the 2001 novel American Gods, and its 2017 television adaptation, author Neil Gaiman depicts Zorya as a triple goddess: Zorya Utrennyaya (morning star), Zorya Polunochnaya (midnight star), and Zorya Vechernyaya (evening star). Zorya appears in The Iron Druid Chronicles by Kevin Hearne. One of the works by Australian composer Julian Cochran is named Zorya Vechernyaya. One of the albums by Czech composer Floex is called Zorya, and the last number on the album is called Zorya Polunochnaya. Zorya figures prominently in the game Eve Online as the leader of the invading precursor entity, the Triglavian Collective.