Кіріспе

Шығыс славян дұғалары – Шығыс славян фольклоры мен мифологиясындағы ауызша халық сиқырының бір түрі. Осы сиқырды қолданушылар заттарға немесе адамдарға әсер ету үшін дұғаларды оқиды.

Этимология

Қазіргі орыс сөзі (заговор) ағылшын сөзі conjuration-ға сәйкес келеді, бұл бір кезде «конспирация, қастандық, жоспар құру» деген мағынаны білдірген. «(Сөз арқылы іске асырылатын нәрсе)» орыс халық фольклорынан шыққан. (Наговор) термині де, бастауыш префиксі na және «сөйлеу» деген мағынаны білдіретін govor түбірімен орыс халық фольклорынан шыққан. Олардың мағыналық айырмашылығы «maleficium» / «оқтан» (қорғаныш, апотропалық аспект) және суға наговор оқу (оны «емдік» ету үшін) сияқты құрылымдарда көрінеді. Соңғы фраза көбірек зиян келтіруге бағытталған әрекетті көрсетеді. Украинаның (замовляння) және Беларусьтің (замовы) сөздері семантикалық тұрғыдан орыс сөзімен бірдей, өйткені екеуінде де mov түбірі бар. Бұл екі шығыс славян сөзі де поляк тіліндегі zamawianie терминіне жақын. Польша халық фольклорында сөздік сиқырдың zamawianie choroby («халықтық емдеу») элементтері сақталған.

Тарих

Бұл әдет – ғұрыптың бастауы – пұтқа табынушылардың дұғалары мен сиқыр сөздерінен туындаған, сондықтан бастапқыда адам сөзінің күшіне сенімге негізделген. Осыдан келіп, айтылған сөздердің (асау немесе әнмен айтылған) нақтылығына, сондай-ақ олармен байланысты рәсімдерді қатаң сақтауға мән берілді. Рәсімдерді орындаушыға мол өмір күші қажет болды. Мысалы, оның толық тістері болуы керек немесе жоқ тістерінің орнына символдық пышақ болуы тиіс. Бастапқыда Шығыс Православ шіркеуінің қудалауынан жоғалған (цириллик: волхв; wołchw) өнерінің бір бөлігі болған бұл дәстүр 20-ғасырға дейін халық мәдениетінде сақталып келді, көбінесе канондық емес христиан дұғасы түрінде. Ресей империясында бұл рәсімдер ғасырлар бойы шіркеу және оның секулярлық, цезаропапистік билігі тарапынан қудаланды (кем дегенде 17-ғасырдың ортасынан 19-ғасырдың ортасына дейін). Ресей мұрағаттарында 18-ғасырда сиқыршылық, құдайға қарсы сөздер және ақылға сыймас сенімдерге қатысты 600-дан астам сот ісі тіркелген. Тіпті 1832 жылы, Михаил Сперанский басшылығымен Ресей империясының заңдары жинағы кодекске енгізілгеннен кейін де, сиқыршылық пен жалаң сөздер секулярлық қылмыстық заңның құрамында қалды. Сақтану үшін бұл дәстүр христиан дінін еліктеуге көшті. Бейнелер христиандық тақырыптар мен мотивтерге толып, сиқырлық амалдарды орындау үшін анықтамалық материал ретінде пайдаланылды. Алайда Византия жазбаларында (Оңтүстік славян мәдениетімен өзара әрекеттесе отырып) христиандық ортодоксия және кейбір гетеродокстық қолжазбалар тарады, олар жергілікті пұтқа табынушылық ұғымдарын қайта жаңғыртуы мүмкін. Мысалы, "жараларды қалай емдеуге болады" деген аталымы бар (әдетте христиандықтанудың нәтижесінде, бірақ ерекше көзқарасты білдіретін) бір нұсқада: "Иса Мәсіх айқышқа мізілгенде ауыртпады, осылайша мен емдеген адам да ешқандай жарадан, ешқандай сырқаттан ауыртпасын" делінген. Мұраның тағы бір бөлігі Батыстан келген болуы мүмкін. Шығыс және Батыс славян арасында ортақ мотивтердің әрқайсысы Батыс Еуропа (көбінесе герман) мотивтерімен сәйкес келеді. Бұл Батыс славян сиқырлары Шығыс славян дәстүрі мен Батыс ықпалы арасындағы делдал болғанын көрсетеді. "Тоқта, қан, жарада тұрғандай, су/Иса Иордандағыдай" деген сиқыр сөзі – емделген адамның жарасынан ағатын қанның, Иса Иордан суына енгенде ағысы тоқтаған ортағасырлық апокрифтік әңгімемен теңестірілуінің мысалы. Бұл Белорусь және Украинада, Оңтүстік және Батыс Ресейде сирек кездеседі. Басқа славян дәстүрлеріне келетін болсақ, бұл формула Польшада және одан да жиі Литвада жазылған поляк мәтіндерінде кездеседі; ол қан кетуден басқа ауруларға қарсы болса да, чех сиқырларында да табылады. Географиялық тұрғыдан Шығыс славян дәстүрінің аймағын шамамен екі субаймаққа бөлуге болады (олардың өздерінің субдәстүрлері бар). Бірі – Ресейдің солтүстігі мен оған іргелес Орталық Ресей аймақтарының дәстүрі. Бұл дәстүр көршілес мәдениеттердің тікелей байланысы арқылы аз әсер көрді, бірақ қолжазба дәстүріне күшті әсер етті. Нәтижесінде сюжеттер мен мотивтер құрамы тым әртүрлі емес. Бірақ орыс (және барлық шығыс славян) дәстүрінің шынайы ерекшелігі саналатын ең танымал сюжеттер, мотивтер мен формулалар (мысалы, қасиетті орталықтың мотивы, қасиетті теңіздің ортасындағы Буян аралындағы Алатыр тасы) осы жерден шыққан сияқты. Екінші дәстүр Украина мен Беларусьтің көп бөлігін, сондай-ақ Оңтүстік және Батыс Ресей аймақтарын қамтиды, онда Батыс және Оңтүстік славян (сондай-ақ Византия) ықпалы ең күшті болды. Нәтижесінде әртүрлі шығу тегі бар сюжеттердің, мотивтердің және поэтикалық формулалардың қатар өмір сүруі мен белсенді өзара әрекеттесуі пайда болды.

Мифологиялық орталық және ассимиляция формулалары

Мифологиялық орталық идеясы Батыс және Оңтүстік славяндардың сиқырларында мүлдем жоқ болса да, ол барлық Шығыс славяндардың фольклорында, әсіресе Ресей дәстүрінде белгілі. Шығыс славян халықтық дінінде Дүниежүзілік құйрық ұғымы Шығыс (таза ("ашық") далада немесе қасиетті теңіз / мұхит ортасындағы Буян аралында) бір жерде орналасқан қасиетті Алатыр тасымен (көбінесе ақ және ыстық деп аталады) бейнеленеді. Алатыр көптеген сиқырларда әр түрлі атаулармен кездеседі. Әдеттегіден гөрі сирек, ол қасиетті ағашпен (мысалы, сары ағаш немесе ақ қайың) немесе нақты белгіленбеген христиан шіркеуімен ауыстырылады. Қызыл күнмен таңертең (және әлемнің шығыс жағы), жас (жаңа) ай, жұлдыздар, жел сияқты табиғи құбылыстарға жүгіну де өте жиі кездеседі. Бұл мифопоэтикалық мәтіндердегі жекеленген құбылыстардың кейіпкерлері діни және христиандық кейіпкерлердің араласуын көрсетеді. Мысалы, осы сиқырдың әртүрлі нұсқаларында, колданушы жүгінетін жоғарғы күш Мария (Құдай анасы) немесе "Қызыл қыз таң" (Зоря) болып табылады. Кейбір сиқырларда колданушы зұлымдыққа қарсы үшін батыс жағына көмек сұрайды. Дегенмен, мәтіндердің басым көпшілігі адамдарды және малдарды емдеу, сәттілік тарту, махаббат, некеден қорғау, бала тууға қолдау көрсету және қоғамдық қатынастар сияқты жақсы істерге бағытталған. Батыс Сібірде "жақсылық үшін" деп аталатын сиқыр жазылған, оны жаңа ай кезінде үш рет оқу керек еді. Онда: "Мен алтын мүйізді жас жарты айды көрдім, құдайым, жаңа айға алтын мүйіз бер, содан кейін маған жақсылық бер" делінген. Тағы бір махаббат сиқыры "көгергендер махаббатпен өмір сүргендей, біз де солай жасаймыз" деп жазылған. 1648 жылы "азапқа қалай төзу керек" деп аталатын балауызға жазылған сиқыр "көк пен жердің екеуі де басттан жасалғанын" айтып, содан кейін "жердегі өлгендер ештеңе сезінбейтіндей, сондай-ақ ол адам да қандай да бір қатыгездіктер мен азаптаулардан ешқандай ауырсыну сезінбеуі керек" деген тілек айтылды. Ресейлік солтүстіктің ең көп таралған бастамасы "Бақытты мен көтеріліп, шығысқа, шығыс жағына, таза далаға, теңіз мұхитына, Құдайдың қасиетті аралына қарай, Алатыр тасы жатқан жерге қарай" болды. Сиқырдың дене бөлігінің ортасында колданушы әсер етуге тырысқан дене мүшесі табиғи немесе қасиетті құбылыстармен ассимиляцияланған, мысалы, гемостатикалық мысалдағыдай: "Алатыр тасы су бермейді, мен де қан бермейін, тауық сүт бермейді, әтеш жұмыртқа бермейді, сондай-ақ ол адам да қан сүйектен, не тастан су шығармайды". Сиқырдың типтік соңы (кілт пен құлыптың символикасымен бірге) көбінесе "Менің сөздерім (екі) де берік және жабысқақ болсын" деген мәлімдемемен аяқталады.

Гуманитарлық ғылымдар

Орыс гуманитарлық ғылымдарында бұл термин көбінесе кең мағынада қолданылады, адам сөзінің сиқырлы күшіне сенудің кез келген көрінісі үшін, осылайша адамзаттың әртүрлі мәдени құбылыстарына (англосаксондық өлшемді дұғаларынан Атхарваведаның сукталарына дейін) қатысты қолданылады.