Кіріспе

Құстар туысы

Ситтеллалар – Австралия және Жаңа Зеландияда ғана кездесетін, Neosittidae отбасына жататын шағын сайрақ құстар. Олар жаңғақтарға ұқсас, бірақ көп жылдар бойы олар сол отбасының құрамында саналғанмен, қазір оларға жеке отбасы берілді. Олар тек жергілікті қозғалыстар үшін ғана көшіп-қоныс аударады. Ситтеллалар – жәндіктерді қабықтан шығарып алу үшін пайдаланатын жұқа, ұшты, төмен қарай иілген мүңкілері бар орман құстары. Ұялары – бұтақтардың шатырларындағы ашық тостаған тәрізді. Бұрын олар екі бөлек туысқа бөлінген: Daphoenositta туысына қара ситтелла, ал Neositta туысына әртүрлі және Папуа ситтеллалары кірген. Қазіргі кезде екі туыс біріктіріліп, Daphoenositta туысы басымдыққа ие.

Эволюция және таксономия

Ситтелланың нағыз эволюциялық жақындығы ұзақ уақыт бойы Солтүстік жарты шардағы жаңғақтарға (nuthatches) өте ұқсас болғандықтан анықталмай келді. 1967 жылға дейін кейбір ғалымдар ситтеллаларды сол туысқа жатқызды, бірақ бұл орынға күмәнді пікірлер бұрынғы онжылдықтарда айтылған болатын. Олардың өрмелеу техникасы да, жалпы морфологиясы да өте ұқсас, алайда ситтеллалар әлеуметтік өмір мен ұя салу әдеттері жағынан ерекшеленеді, себебі олар ұяларын бұтақтарда салады, ал жаңғақтар ағаштардың қуыстарында ұялайды. Сонымен қатар, аяқтарының морфологиялық ерекшеліктері де көзге түседі, ситтеллалардың аяқ бұлшықтары балқұмыршаларға (honeyeaters) көбірек ұқсайды. Оларды әртүрлі туыстарға жатқызуға тырысты, оның ішінде Ескі әлемнің сүрегілерге (Old World babblers – белгілі бір таксономиялық «қоқыс жинағыш»), нағыз ағашқа өрмелеушілерге (Certhiidae, Голарктика мен Африкада таралған) және Австралия ағашқа өрмелеушілерге (Climacteridae) жатқызды. С.А. Паркер олардың Австралиядағы қосқанаттылардың таралуымен байланысын жұмыртқа түсі, ұя құрылысы және балапандардың қауырсыны негізінде болжады, ал Сибли мен Ахлист ДНК-ДНК гибридизациясы арқылы осы болжамды растады. Олар ситтеллаларды Corvoidea суперотбасының монотипиялық тайпасына жатқызды. Бүгінде олар жеке туысқа ие, ол жиде жеушілерге (berrypeckers) және ұзын мүңкілдіктерге (longbills – Melanocharitidae) және сыбызғыларға (whistlers – Pachycephalidae) жақын топқа кіреді. Ситтеллалар бір ғана туыстан – Daphoenositta-дан тұрады, оның құрамында екі түр бар. Бұрын олар екі түрлі туыс деп есептелген, бірақ біріктірілгеннен кейін, аз танымал қара ситтелланың атауы (алғашқы аталуына байланысты) қабылданды, ал туыстың атауы кішірек синонимге (Neositta) негізделген күйінде қалды. Көбінесе кездесетін әртүрлі ситтелла бұрын бірнеше түрге бөлінген деп есептелген, оның ішінде Австралияда бес түр болған, бірақ қауырсынындағы айқын айырмашылықтарға қарамастан, формалардың қабаттасқан жерлерінде кең ауқымды гибридизация аймақтары бар (оның ішінде Квинслендтегі бес австралиялық түрдің барлығы кездесетін аймақ), сондықтан қазір ол он бір түршесі бар бір түр деп саналады. Қара ситтелланың үш танылған түршесі бар. Daphoenositta trevorworthyi – орта миоценге жататын ситтеллалар туысының ең көне қазбасы. Бұл түр Австралияның Квинсленд штатының солтүстік-батысындағы Риверсли әлемдік мұра аймағында табылған дистальді тибиотарс сүйектен сипатталған.

Морфология

Ситтелланың екі түрі – кішкентай сайрақ құстар, олар сыртқы түрімен жаңғақтарға ұқсайды. Австралия құстарының арасында әртүрлі ситтеллалар көбінесе кешке қыстау орындарына бірінші болып келіп, таңертең соңғы болып ұшып кетеді, бірақ олар міндетті түрде бірінші ұйықтап немесе соңғы болып оянбайды. Қыстау орнында бұтақ бойындағы орналасуы көбінесе кездейсоқ болмайды; керісінше, еркектер әдетте топтың шетінде орналасса, жас құстар ортасында болады.

Тамақ және азық іздеу

Ситтелланың рационының негізгі құрамы – жәндіктер және басқа да буынтұқымды жануарлар. Қуыстардан бұрғылайтын қоңыздардың дернәсілдерін шығару үшін таяқтар қолданылған, бұл Галапагос аралдарының құрал қолданатын тоқылдақтарына ұқсас әдіспен жасалған.

Өсіру

Жаңа Гвинеядағы екі ситтелла түрінің көбеюі туралы өте аз мәлімет бар, бірақ тамыз және мамыр айларында көбеюге дайын қара ситтеллалар байқалды, бұл олардың екі рет көбейетіні немесе жыл бойы көбейетінін көрсетеді. Австралиядағы әртүрлі ситтелла популяциялары кооперативтік көбеюге қатысады (және қара ситтеллалардың топтық құрамы да соны көрсетеді), ал аналық жұмыртқа басып жатқанда, оны көбейтуге қатысқан еркек және көмекшілер тамақтандырады. Жұмыртқадан шыққаннан кейін аналық бірнеше күн бойы, ал түнде екі аптаға дейін балапандарды қамқорлыққа алады. Балапандар ұяда 19-20 күн тамақтанады. Ұшқаннан кейін балапандар 80 күнге дейін ата-анасының қамқорлығында болады, бірақ көбінесе 60 күнге дейін созылады.