Кіріспе

Платонның диалогы "Шармидтер" ( /k//ɑr//m//ɪ//d//iː//z/;) – Платонның диалогы, онда Сократ Шармид есімді әдемі және танымал жігітпен софросинаның мағынасы туралы сөйлеседі. Софросина – грек сөзі, ол әдетте ағылшын тіліне "үлгілілік", "өздігінен ұстау" немесе "тыйым салу" деп аударылады. Жігіт жауап бере алмайды, сонда Сократ оның ұстазы Критияға жүгінеді. Диалогте Шармид, ал кейін Критий үлгілілік – "өз ісіңді істеу" дейді, бірақ Сократ мұны анықсыз деп сынап, мазақтайды. "Өзіңді білу" деген анықтама үміт береді, бірақ нәрсе өзі туралы білуге негізделуі мүмкін бе деген сұрақ туындайды. Платонның ерте диалогтарына сай, екеуі де толыққанды қанағаттандырарлық анықтамаға келмейді, бірақ бұл талқылау көптеген маңызды мәселелерді көтеріп, зерделейді. "Шармидтер" – Платонның ең эротикалық диалогтарының бірі. Сократ диалогтың басында Шармидтің сұлулығына тәнті болып: "Мен оның сырт киімінің астын көрдім, жанып кеттім, өзімнен шығып қалдым" дейді.

Орнату

Сократ диалогты баяндайды және Пелопоннес соғысының басында афинялықтар қоршап алған және жаулап алған Потидея қаласының түбінде болған шайқастан жаңа оралғандығын айтады. Сократ үйге оралғаннан кейін көп ұзамай, әдеттегі әңгімелерін іздеп, Таврейдің палаэстрасына – жасөспірімдер жиналатын күрес мектебіне бет түзеді. Хэйрефонның ынтасымен, ол Критиасқа жол табады және үйдегі жағдай, философияның қазіргі хал-ахуалы, сондай-ақ жігіттердің арасында кімнің даналыққа, сұлулыққа немесе екеуіне де ерекше көзге түскені туралы сұрайды. Критиас Сократтың сұлулықты өзі көретін уақыты жақын екенін айтады, себебі Шармид пен оның серіктері енді ғана келді. Критиас Сократқа Шармидтің оның туысы екенін, інісі Глауконның ұлы екенін хабарлайды. Хэйрефон жүгіріп келіп, баланың әдемі емеспе деп сұрайды, ал Сократ Кидийдің поэзиялық шумағымен келіседі. Хэйрефон оның жалаңаш денесін көрсе, әдемі беті туралы ұмытып кететінін айтады. Сократ бұл жақсы болады, бірақ баланың асыл жаны болса ғана дейді. Сократ Критиасқа оның денесін қарамас бұрын, баладан киімін шешіп, жан дүниесін көрсетуін сұрайтынын айтады. Шармид – Платонның анасының інісі. Критиас, Сократтың тағы бір әңгімелесушісі, Шармидтің бірінші туысы болды, бұл Платонды Критиасқа бірінші туыс етеді. Критиас пен Шармид Пелопоннес соғысындағы афинялықтардың жеңілісінен кейін 404 ж.б.д. құрылған, қысқа ғұмырлы олигархиялық режимнің маңызды мүшелері болды, сондықтан олардың софросина, яғни мінездемесі туралы сұрақ ирониялы немесе өте маңызды болып көрінеді. Бұл Платонның жазу стилін талдау және оның апориямен аяқталуына байланысты, Платонның ерте диалогтарының бірі саналады. Иоганн Готфрид Сталлбаум сияқты кейбір сыншылар диалогты Афинадағы отыз тиранның билігінен бұрынғы шаққа, шамамен б.з.д. 405 жылға жатқызады, ал көпшілігі оны Сократтың өлімінен кейін, шамамен 388 жылға жатқызады.

Анықтама беру үшін күрес

Сократ Критиасқа сұлу және танымал жігітпен сөйлесуден ұялмаса керек, тіпті ол өзінен жас болса да. Сократ оқырманға Критиас баланың қамқоршысы немесе қамқоршысы екенін айтады (ἐπίτροπος, сөзбе-сөз "бір нәрсенің жауапкершілігіне жүктелген адам") (155а). Критиас келіседі және қызметшіні Шармидаға дәрігерге ("иатрос") келіп, Шармиданың шағымдаған ауруы туралы айтуды тапсырады. Критиас Сократтың баласын өзіне тарту үшін бас ауруын емдей алатындай етіп көрсеткенін айтады. Шармида Сократқа жақындап, оның ауруы туралы айтады. Сократ Залмоксистен естіген емді таба алатынын, бірақ емнің жұмыс істеуі үшін науқастың жақсы жаны және ұстамдылығы болуы керектігін айтады. Шармида өзін ұятты деп жауап береді, өйткені ол өзін мақтаншақ етіп көрсетеді. Сократ оған алдымен, егер ол бар болса, онда ол нақты не екенін анықтауы керек деп жауап берудің орнына, соны сұрайды. Осылайша олар Шармиданың мінез-құлқын өлшеу үшін өлшем болады. Шармид софросина тыныштық немесе баяулықтың бір түрі екенін айтады (159б). Сократ оны бұған көндіреді, өйткені жылдамдық, белсенділік және шапшаңдық үйрену үшін тыныш немесе баяу болудан гөрі пайдалы. Келесі Шармид софросиналық ұстамдылықпен бірдей деп айтады. Сократ бұл дұрыс бола алмайды дейді, өйткені Гомер (олардың екеуі де осы мәселеде билігін мойындайды) кішіпейілділік барлық адамдар үшін жақсы емес дейді, бірақ софросина (160e) деп келісіледі. Шармиданың пікірінше, ішімдікті ұстану - өз ісіңмен айналысу. Сократ мұны әсіресе қорлау деп санайды және Шармидке мұны ол бір ақымақтан естіген болуы керек деп айтады (162б). Сократ Крицияның алаңдаулы жүзінен бұл оның идеясы екенін біледі, олар бірнеше сөз алмасады. Критиас Шармиданы өзін жалғандықпен танытуда айыптайды. Сократ оған өз жасында Шармидтің ұстамдылықты түсінуін күтуге болмайды деп айтуға мәжбүр болады (162e). Бұл жерде Критиас Сократпен айтысып, сабырлық өзін-өзі танумен бірдей болуы мүмкін деп ойлайды. Сократ осыны талқылаған кезде Критиасқа қарсы дәлел келтірген себебі - өзін тексеру, ол аргументті өз мүддесі үшін алға тартқанын мойындайды (166c d). Критиас "жұмыс істеу" және "жасау" екі мүлдем басқа нәрсе екенін айтады және бұл Сократтың оны дұрыс түсінбеуінің негізі. Критиас Гесиодтың "Ешбір жұмыс да масқара емес" деген сөздерін келтіреді. Ол контекстті қолдану керек дейді, ал бұл сөздердің мағынасы аяқ киім жасау сияқты абыройлы кәсіптер, ал солай емес, жезөкшелік сияқты. Ол Гесиодтың жақсы адам өзінің абыройлы мамандығына сай жүреді, бұл - сабырлылық деген сөзбен келісетінін айтады. Сократ жақсылық жасағандар жақсылық жасағанын әрқашан біледі ме деп сұрайды. Криций сабырлы адамдар өздерінің сабырлылығын білмей тұрмайды дейді, Сократ дәрігерлер мен дәрігерлер кейде өздеріне де, басқаларға да жақсылық жасай алады деп ескертеді. Бұл анықтама кейін жойылады. Критиас бұдан кейін ұстамдылық дегеніміз - өзін-өзі тану. Сократ бұл білім қандай өнім шығарады деп сұрайды, ал Критиас барлық білім өнім шығара бермейді дейді. Сократ бұл жауапты ақылға сыймайтын деп санайды. Критиас софросина - бұл өзін-өзі тану деген пікір Сократты медицина мен ғылым арасындағы қарым-қатынасты талқылауға итермелейді. Оның айтуынша, медицина - бұл денсаулық пен ауру туралы ғылым, ал осы нәрселерді түсінбеген адам шынайы дәрігерді шарлатаннан ажырата алмайды (171c). Егер даналық дегеніміз - білгенімізді білу, білмегенімізді білу болса, онда ешкім қателеспейтін еді, және біз өмір бойы қателеспей жүре бермекпіз. Ол бұл болмайды деген қорытындыға келеді, сондықтан даналықтың бұл анықтамасы дұрыс емес. Сократ Критиастан даналықтың қандай білім екенін сұрайды. Ол пайғамбар немесе сәуегейді ұсынады, Критиас да келіседі. Сократ одан бұл адамдардың қандай біліммен дана болатынын сұрайды. Бұл - қимыл-қозғалысты білу ме? немесе денсаулық? Криций теріс жауап береді және ол "жақсылық пен жамандықты тану" деп қорытындылайды. Сократ осы жауабын ұнатады және денсаулық сияқты басқа нәрселер туралы білімнің пайдасы жоқ екенін айтады, егер жақсылық пен жамандықты ажырата алмасаң. Сократ өзінің арманы, дегенмен, ешкім болмайтын нәрсеге ұқсамайды (173а d). Соңында Сократ философияға жаңа шәкірт таңдаған көрінеді: Шармид оның Сократтың күнделікті құмарлықтарын сезінуге дайын екенін айтады, ал Критиас балаға егер ол мұны істеуге дайын болса, онда оның сабырлылығының дәлелі болады деп айтады. Шармидтің айтуынша, егер оның қамқоршысы оған Сократтың сиқырына мойынсұнуды бұйырса, онда оның бас тартуы дұрыс болмас еді. Сократтың салыстыруы, білімсіздік философ үшін ауру болғандай, дәрігер үшін ауру болса, маңызды және диалогтарда тұрақты. Және әрқашан Сократ емдеуге қол жеткізе алмайды. Мысалы, "Протагорда" софист Продикус Сократты олардың әңгімесін бүлдіргені үшін айыптағанда, Сократ шағымды қабылдайды және өзін күлкілі дәрігер (geloios iatros) деп атайды, оның емдеуі ауруды емдемейді, тіпті оны нашарлатады (Протагор 340e). "Теэтетте" медициналық тақырыптың өзгеруі бар, онда Сократ өзін балалар мен еркектердің өз идеяларын тудыруға көмектесетін емілдік әйелмен салыстырады. Ол онда (өзінің өмірге қабілетті идеясын ешқашан ұғынбағанын) сүйекті және жиі зиялықты өлтіруге мәжбүр болғанын айтады (Теэтет 160e).