Кіріспе

1823 жылы Клемент Кларк Мурға жатқызылған "Аяз Николайдың келгені" поэмасы, көбінесе "Рождество қарсаңындағы түні" және өлеңнің бірінші жолынан бастап "Рождество қарсаңындағы түні" деп аталады. Бұл поэма 1823 жылы "Аяз Николайдың келгені туралы есеп" деген атпен анонимді түрде алғаш рет жарияланды, ал кейін 1837 жылы Клемент Кларк Мур авторлығын өзіне жатқызды. Бұл өлең "американдықтар жазған ең белгілі өлең" деп есептеледі және 19 ғасырдың ортасынан бүгінгі күнге дейін Санта-Клаус туралы қалыптасқан түсініктерге зор үлес қосты. Ол Рождестволық сыйлық беру тарихына үлкен әсер етті. Поэма кеңінен танымал болғанға дейін американдықтардың Әулие Николас және басқа Рождество мерекесінде келетін қонақтар туралы пікірлері әртүрлі болған. "Аяз Николайдың келгені" кейін музыкаға алынып, көптеген орындаушылармен жазылды.

Сюжет

Рождество қарсаңында бір отбасы ұйықтауға дайындалып жатқанда, әкесі ауладағы дауыстардан оянады. Терезеден қараса, сегіз бұғы жегілген санада Санта Клаус, сондай-ақ Әулие Николай отырғанын көреді. Санта шатырға қонғаннан кейін, түтін арқылы төмен түседі. Ол бір қап ойыншық алып келеді, әкесі қонағының сыйлықтарды әкеліп, камин жанында ілінген шұлықтарды толтыруын тамашалайды және іштей күледі. Санта қайтадан түтін арқылы жоғары көтерілер алдында олар бір сәт үнсіздік сақтайды. Қашып бара жатқанда Санта: "Баршаңызға Рождество құтты болсын, және түнгіңіз жақсы өтсін!" дейді.

Тарих

"Қонаққа кіру" өлеңінің авторлығы Клемент Кларк Мурға жатқызылады, ол оны қарлы қыс күні, шаңғымен сауда сапары барысында жазған делінеді. Оның Киелі Николай бейнесіне шабыттанғаны – жергілікті голланд шебер және тарихи Киелі Николай болды. Мур бүгінгі Санта-Клауспен байланысты көптеген ерекшеліктерді қалыптастырды, сонымен қатар бұғыларды пайдалану сияқты басқа да элементтерді алды. Өлең алғаш рет 1823 жылғы 23 желтоқсанда Нью-Йорк штатының Троя қаласында анонимді түрде жарияланды, оны Мурдың досы сол жерге жіберген еді. Мур 1844 жылы өзінің өлеңдер жинағына қосып, авторлығын мойындады. Оған дейін, алғашқы баспагер және кем дегенде жеті басқа адам оның авторлығын мойындаған болатын. Мур білімді профессор ретінде танымал болды және бастапқыда ғылыми емес өлеңмен байланысты болғысы келмеді. Ол оны балаларының тікелей өтінішімен антологияға енгізді, өйткені осы туындыны бастапқыда олар үшін жазған еді.

Авторлық дау

Мурдың өлеңмен байланысы профессор Дональд Фостер тарапынан күмәнданыс тудырды. Ол мәтіндік мазмұнды талдау және сыртқы деректерді пайдаланып, Мурдың автор бола алмайтынын дәлелдеуге тырысты. Фостер голланд және шотланд тегі бар, Нью-Йорк тұрғыны, майор Генри Ливингстон кішінің авторлыққа басты үміткер деп есептеу керек дейді, бұл пікірді Ливингстон отбасы ұзақ жылдар бойы жақтады. Ливингстон Мурдың әйелімен туыс болған.

Мурды қолдайтын дәлелдер

20 қаңтар 1829 жылы Трой редакторы Орвилл Л. Холли Рождестволық өлеңнің авторына сілтеме жасап, Мурды Нью-Йорк қаласының тумасы және қазіргі тұрғыны ретінде, сондай-ақ "көптеген даулы талаптардан гөрі ғалым және жазушы ретінде артық құрметке лайық адам" деп дәл сипаттады. 1833 жылғы желтоқсанда Мур сабақ берген Жалпы теологиялық семинарияның студенті Фрэнсис П. Лидің күнделігіндегі жазбада, мерекелік фигура – Әулие Николай "күнделікті киіммен жамылған және профессор Мурдың өлеңіндегі сипаттамасына сәйкес киінген" деп айтылған. Чарльз Фенно Хоффман редакциялаған «Нью-Йорк поэзия кітабында» (Нью-Йорк: Джордж Дирборн, 1837) «Әулие Николайға сапар» атты төрт өлең, соның ішінде Мурдың атымен жарық көрді. Рождестволық өлең 217–19 беттерде «Клемент С. Мур» авторлығымен берілген. Мур 1844 жылғы 1 наурызда жарық көрген «Нью-Йорк американының» редакторына жолдаған хатында «Нью-Йорк поэзия кітабының» баспасына «бірнеше шығарма бергенін, олардың ішінде «Әулие Николайға сапар» да бар екенін» мәлімдеді. Ол өлеңді «жариялау үшін емес, балаларын ойын-сауыққа шақыру үшін» жазғанын мойындап, 1844 жылғы хатында Рождестволық өлеңді өзінің «әдеби мүлігі» деп атады, «бұл мүліктің ішкі құны қаншалықты болмасын». «Әулие Николайға сапар» өлеңі Мурдың 1844 жылғы «Өлеңдер жинағында» (Нью-Йорк: Бартлетт және Уэлфорд) 124–27 беттерде жарияланды. 1844 жылға дейін өлең Уильям Каллен Брайант редакциялаған «Америкалық ақындардан таңдаулар» (Нью-Йорк: Харпер және Брадерс, 1840), 285–86 беттерде «Клемент С. Мур» авторлығымен, және Джон Киз редакциялаған «Америка ақындарының бірінші томында» (Нью-Йорк: С. Колман, 1840), 102–04 беттерде «C. C. Moore» авторлығымен жарияланған екі 1840 жылғы антологияға енді. Нью-Йорк тарихи қоғамында Мурдың қолжазбасымен жазылған өлеңнің кейінгі нұсқасы сақталуда, оны Т. В. К. Мур 1862 жылғы 15 наурыздағы хатпен бірге, Клемент С. Мурмен жеке «кездесуден» кейін өлеңнің бастапқы жазылуы мен таралуы туралы мән-жайларын баяндайды. «Әулие Николайға сапар» 1837 жылғы «Нью-Йорк поэзия кітабында» Мурдың атымен жарық көргеннен кейін, газеттерде жарияланғанда Мурды жиі автор деп көрсетті. Мысалы, 1837 жылғы 25 желтоқсандағы «Pennsylvania Inquirer and Daily Courier» газетінде өлең «Профессор Мур» авторлығымен жарияланған. Мур өлеңнің «Трой Сентинельде» алғаш рет жариялануына рұқсат бермегенімен, ол протестанттық епископтық шіркеу арқылы Троймен тығыз байланыста болды, бұл оның қалай сонда пайда болғанын түсіндіруге болады. Трой, Нью-Йорк тұрғыны Харриет Батлер (пастор Дэвид Батлердің қызы), өлеңді «Сентинель» редакторы Орвилл Л. Холлиге көрсеткен, Мурдың отбасы досы және мүмкін алыс туысы болған. Баспагер Норман Татл Мурға жолдаған хатында: «Мен Холли мырзадан оны осы қалада саудагер болған Дэниел Сэкетт мырзаның әйелі миссис Сэкеттен алғанын түсіндім» деп жазған. Харриет Батлер мен Сара Сэкетт есімді екі әйелдің араласуы 1862 жылғы есепте айтылған өлеңнің алғашқы таралуымен сәйкес келеді, онда Т. В. К. Мур көшірудің екі кезеңін сипаттайды: біріншісі «Др. Мурдың альбомындағы туысының көшірмесі», екіншісі «оның досының, Тройдан келген көшірмесі». Мур өзінің ғылыми еңбектерімен танылуын қалаған, бірақ 1844 жылы балаларының өтініші бойынша өлеңді өзінің антологиясына қосуға рұқсат берді. Сол кезде алғашқы баспагер және кем дегенде тағы жеті адам оның авторлығын мойындаған. Ливингстон отбасының әңгімелерінде Мур емес, олардың ата-бабаларына авторлық құқығы берілген, бірақ Ливингстонның өзі авторлық құқығын алғанына ешқандай дәлел жоқ, сондай-ақ 40 жылдан астам іздеулерге қарамастан, Ливингстонның атымен жарияланған өлеңнің бірде-бір нұсқасы табылған жоқ.

Ливингстонның жақтауы

Ливингстонның авторлығын жақтаушылар Мурдың «алғашқыда өлеңнен бас тартуға тырысқанын» айтады. Олар Мурдың бір кітапты аудардым деп жалған мәлімдегенін де алға тартады. Құжат сатушы және тарихшы Сет Каллер бұл екі талапқа да қарсылық білдірді. Каллер аталған кітапты, «Меринолар және басқа қойлар туралы толық трактатты» және Мурдың қол қойған көптеген хаттарын зерттеді. Ол «қолтаңбаның» Мурдың қолымен жазылмағанын анықтады, демек Мурдың плагиат жасағанына ешқандай дәлел жоқ. Каллердің бұл тұжырымын автограф сарапшысы Джеймс Лоу, «Қалам, Сіңкір және Дәлелдер» кітабының авторы доктор Джо Никель және басқалар растады. Каллердің сөзіне қарағанда, Мурдың есімі Нью-Йорк тарихи қоғамының каталогына кітаптың Мурдың қоғамға сыйлағанын көрсету үшін жазылған. Поэманы майор Генри Ливингстонға жатқызу үшін мынадай аргументтер келтірілді: Ливингстон да поэзияны негізінен анапаэстикалық метрикалық схеманы қолдана отырып жазды, ал «Қонаққа сапар» поэмасының кейбір тіркестері Ливингстонның басқа өлеңдерімен үйлеседі. Сондай-ақ, Ливингстонның поэзиясы Мурдың өз атынан жарияланған поэзиясына қарағанда көбірек оптимистік. Бірақ Стивен Ниссенбаум «Рождество үшін күрес» еңбегінде бұл өлеңнің Рождествоның викториандық дәуірдегі әлеуметтік сатира болуы мүмкін екенін айтады. Каллердің пікірінше, Фостер тек өзінің тезисіне сәйкес келетін өлеңдерді таңдап алған, ал Мурдың көптеген жарияланбаған туындылары «Қонаққа сапарға» ұқсас стиль, тіркестер мен ырғаққа ие. Мур тіпті 1823 жылға дейін жазылған «Изгі Николайдан» атты хат жазған. Фостер сондай-ақ Мурдың темекіге қарсы болғанын және сондықтан Изгі Николайды түтікпен бейнелемейтінін айтады. Алайда Каллер атап өткендей, Мурдың темекіге деген наразылығын дәлелдейтін деректердің көзі – оның тағы бір өлеңі, «Шарап ішуші». Бірақ бұл шумақ мұндай мәлімдемеге қайшы келеді. Мурдың «Шарап ішуші» өлеңінде өзін-өзі дұрыс санаған, екі жүзді, ішімдікті жасырын ішетін, бірақ оған қарсы шығатын адамдар сынға алынады. Ол темекіні, шарапты және опиумды қоғамда модерациямен қолдауды жақтайды, бұл сол кезде қазіргіден гөрі көбірек қабылданды. Фостер сондай-ақ Ливингстонның анасы голландтық болғанын, бұл голландтық Синтеклас дәстүріне және «Дандер мен Бликсэм» аттарының қолданылуына себеп болғанын айтады. Бұл талапқа қарсы Каллер Мурдың – жазушы Вашингтон Ирвингтің досы және сол әдеби қоғамның мүшесі – Нью-Йорк голландтық дәстүрлері туралы білімін Ирвингтен алған болуы мүмкін екенін болжайды. Ирвинг 1809 жылы «Дитрих Никербокер» деген атпен «Нью-Йорк тарихы» кітабын жазған. Онда Изгі Николай туралы аңыздарға бірнеше сілтеме бар, соның ішінде өлеңмен тығыз байланысты келесісі: Макдональд П. Джексон, Окленд университетінің зейнеткер профессор және Жаңа Зеландия Корольдік қоғамының мүшесі, 2016 жылы «Рождество алдындағы түнді» кім жазды? : Клемент Кларк Мур мен Генри Ливингстон мәселесін талдау атты кітап жазды. Онда ол қарсы аргументтерді бағалайды, сондай-ақ қазіргі заманғы есептеу стилистикасының авторлық әдістерін қолданып, ұзақ жылдар бойы дауласып келе жатқан мәселені қарастырады. Фонемаларды статистикалық талдауды қоса алғанда, бірнеше сынақтарды жүргізіп, Джексон классикалық өлеңнің авторы Ливингстон екенін мәлімдейді.

Музыкалық бейімделулері

Поэманың бөліктері көп рет музыкаға қойылды, соның ішінде цензураланған нұсқасы да бар (ол «Жаңа жауған қардың үстіндегі ай және т.б.» сияқты бірнеше шумақтарды жойды, сондай-ақ «әр кішкентай есіктің шабысуы мен тығырылуы» сияқты көптеген шумақтарды қайта жазып, «әр шапшаң аттың шағылысуы» деп ауыстырды), бұл нұсқаны американдық композитор Кен Дарби (1909–1992) жазған, ал оның нұсқасын Фред Уоринг пен Пенсильваниялықтар үш рет жазды: 1942, 1955 және 1963 жылдары. Рождестволық әндер жазу шебері Джонни Маркс 1952 жылы «Рождествоға дейінгі түн» деген қысқа нұсқасын жазды, ол бірнеше рет жазылды және 1964 жылғы «Қызыл мұрынды Рудольф» телефильмінің саундтрегінде қолданылды, оны Берл Айвз орындады, бірақ ол телефильмде көрсетілген жоқ. Ли Келсон мен Маргарет Шелли Вэнс хорға да аранжировка жасады. Поэманы британдық бала композиторы Альма Дойчер (т. 2005) да музыкаға қойды. 1953 жылы Перри Комо Мэтчелл Айрес аранжировкалаған және дирижерлік еткен қосымша музыкамен RCA Victor үшін поэманы оқып жазды. Луи Армстронг өлімінен төрт ай бұрын, 1971 жылдың наурыз айында поэманы жазды. Жазба Куинстің Корона қаласындағы үйінде жасалды және Continental Records компаниясымен 45 айналымдық пластинка ретінде шығарылды. Джо Стаффорд 1955 жылғы «Happy Holiday» альбомының бір бөлігі ретінде «’Twas The Night Before Christmas» әнін жазды. Поэманың мәтінін толыққанды, ешқандай қосымша материалдар мен өзгерістерсіз қолданған алғашқы толық музыкалық нұсқасы – 1992 жылы Люциан В. Дрессел жазған «Сент-Николастан келген қонақ» кантатасы. Оны алғаш рет Вебстер университетінің оркестрі, SATB солистері мен хоры орындады. Кантатаның кейінгі орындалымдарын Миссури, Иллинойс және Колорадо штаттарының аймақтық оркестрлері мен хорлары орындады.

Бастапқы көшірмелері

Өлеңнің қолмен жазылған төрт данасы бар екені мәлім, олардың үшеуі музейлерде сақталады, соның ішінде Нью-Йорк тарихи қоғамының кітапханасында. 1860 жылы Клемент Кларк Мур досына сыйлық ретінде жазып, қол қойған төртінші данасы 2006 жылдың желтоқсан айында бір жеке коллекционерден екіншісіне сатылды. Heritage Auctions жеке сатуды ұйымдастырған компанияның мәліметінше, бұл дана Нью-Йорк қаласында тұратын, аты аталмаған "медиа компаниясының бас директоры" 280 000 долларға сатып алған.

Танымал мәдениетте

Поэма көптеген Рождестволық фильмдерде оқылады немесе айтылады, соның ішінде Prancer (1989), National Lampoon's Christmas Vacation (1989), The Santa Clause (1994), Reindeer Games (2000) және Falling for Christmas (2016). Сондай-ақ, ол 1974 және 1977 жылдары түсірілген "Рождество алдындағы түні" деп аталатын екі телеарналық арнайы бағдарламаға әсер етті. 'Рождество алдындағы түні' (2022) – поэманың нағыз авторы кім екенін талқылайтын қаланың жыл сайынғы Рождество қарсаңындағы сот отырысы туралы Hallmark арнасының фильмі.