Польша тарихындағы маңызды тұлға: Роман Дмовски

Кіріспе

Польша саясаткері (1864–1939)

Роман Станислав Дмовский (полякше: Roman Stanisław Dmowski; 9 тамыз 1864 – 2 қаңтар 1939) – поляк саясаткері, мемлекет қайраткері және Ұлттық демократия (қысқартылған "ҰД": поляк тілінде "Endecja") саяси қозғалысының негізін қалаушы және бас идеологы. Ол Германия империясының бақылауындағы поляк территорияларының германдықтандырылуын поляк мәдениетіне басты қауіп деп қарастырды, сондықтан Польшаны бөліскен тағы бір күш – Ресей империясымен белгілі бір деңгейде келісімге келуді жақтады. Ол Польшаның тәуелсіздігін зорлықсыз жолмен қайта орнатуды қолдады және поляк орта табына басымдық беретін саясатты жақтады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Парижде болғанда, ол Польша Ұлттық комитеті арқылы одақтастарға поляктардың ұмтылыстарын жеткізген көрнекті өкіл болды. Ол Польшаның соғыстан кейінгі тәуелсіздігін қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқарды. Өмірінің көп бөлігінде ол поляк әскери және саяси лидері Юзеф Пилсудскийдің, сондай-ақ оның Польшаны неміс және орыс империализміне қарсы көпұлтты федерация ретінде көруінің басты идеологиялық қарсыласы болды. Дмовский 1923 жылы Сыртқы істер министрі қызметін атқарған қысқа мерзімнен басқа, маңызды саяси билікке ие болған жоқ. Дегенмен, ол өз заманының ең ықпалды поляк идеологтары мен саясаткерлерінің бірі болды. Өмірінің көп бөлігінде даулы тұлға болған Дмовский, Пилсудскийдің Польша-Литва одағын еске түсіретін көпұлтты Польша іздеуіне қарсы, біртекті, поляк тілінде сөйлейтін және рим-католик дінін ұстанатын ұлтты қалаған. Нәтижесінде, оның ойлауы Польшада тұратын басқа этникалық топтарды, әсіресе Крессидегілерді (жүйттер, литвалықтар және украиндықтар) маргиналдады және ол антисемит деп есептелді. Ол поляк ұлтшылдығының маңызды тұлғасы болып қала береді. Лиганың маңызды түсінігі – Polskość (поляк екендігі), үштік адалдыққа (trójloyalizm) қарсы. Ол либерализм мен социализмді де ұлттық мемлекеттен жеке тұлғаны жоғары қойғаны үшін қабылдамады, ал Дмовский үшін ұлттық мемлекет – ең маңызды бірлік болды. Дмовскийдің өзі Екінші және Үшінші Думаға депутат болып сайланды (1907 жылдың 27 ақпанында басталды) және олардың ішіндегі поляк фракциясының төрағасы болды.

Roman Stanisław Dmowski (Polish: , 9 August 1864 – 2 January 1939) was a Polish politician, statesman, and co founder and chief ideologue of the National Democracy (abbreviated "ND": in Polish, "Endecja") political movement. He saw the Germanization of Polish territories controlled by the German Empire as the major threat to Polish culture and therefore advocated a degree of accommodation with another power that had partitioned Poland, the Russian Empire. He favoured the re establishment of Polish independence by nonviolent means and supported policies favourable to the Polish middle class. While in Paris during World War I, he was a prominent spokesman for Polish aspirations to the Allies through his Polish National Committee. He was an instrumental figure in the postwar restoration of Poland's independent existence. Throughout most of his life, he was the chief ideological opponent of the Polish military and political leader Józef Piłsudski and of the latter's vision of Poland as a multinational federation against German and Russian imperialism. Dmowski never wielded significant political power except for a brief period in 1923 as Minister of Foreign Affairs. Nevertheless, he was one of the most influential Polish ideologues and politicians of his time. A controversial personality most of his life, Dmowski desired a homogeneous, Polish speaking and Roman Catholic practicing nation as opposed to Piłsudski's vision of Prometheism, which sought a multi ethnic Poland reminiscent of the Polish–Lithuanian Commonwealth. As a result, his thinking marginalized other ethnic groups living in Poland, particularly those in the Kresy (which included Jews, Lithuanians, and Ukrainians), and he was regarded as anti Semitic. He remains a key figure of Polish nationalism, A key concept of the League was Polskość (Polishness), as opposed to trójlojalizm (triple loyalty). He also rejected liberalism and socialism for putting the individual above the nation state, which for Dmowski was the only unit that really mattered. Dmowski himself was elected a deputy to the Second and Third Dumas (beginning on 27 February 1907) and was president of the Polish caucus within it.

Ұлтшылдық теориясы

Студенттік жылдарынан бастап Дмовски социализмге қарсы болды және федерализмге күдікпен қарады; ол Польшаның тәуелсіздігін және күшті Польша мемлекетін қалады, социализм мен келісімшіл федералистік саясатты ұлттық идеядан гөрі халықаралық идеяға басымдық беру деп есептеді. Дмовски барлық азшылықтарды ұлттың күшін әлсірететін факторлар деп қарастырды және оларды тазарту қажет деп ойлады. Соғысқа дейінгі жылдары Польша тарихы әртүрлі идеологиялық күштердің поляк ұлтшылдарына қарсы бағытта тартысқан даулы аймақ болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы жазған «Жүдейлер соғыста» (Żydzi wobec wojny) атты эссесінде Дмовски еврейлерді Польшаның ең қауіпті жауы деп айыптады және Польшаны қайтадан бөлу үшін немістермен бірігіп жұмыс істеді. 1938 жылы жазған «Гитлеризм және Жүдейлер» (Hitleryzm a Źydzi) эссесінде Дмовски былай деп жазды: «Жүдейлердің құралы Уилсон болды, ол одақтас әскерлерінің неміс шекарасын кесіп өтуіне алаңдады. Ллойд Джордж аймақтардың Польшаның құрамына қайта кіруіне кедергі келтірді: біздің Жоғарғы Силезиямыздың көп бөлігі, Мальборк, Штум және Квидзин, сондай-ақ Гданьск. Ллойд Джордж жүдейлердің агенті сияқты әрекет етті, ал Вильсон оларға тәуелді емес деген ойға ешкім жете алмады. Сондықтан жүдейлер неміс масондарымен келісім жасады, олар шекара мәселесі бойынша конференцияда көмектесу үшін Германия Республикасындағы жетекші орынды оларға беруге келісті. Ақырында, бейбітшілік орнағаннан кейін, жүдейлер Германияға, Польшаға қарсы Англияда, Америкада және тіпті Францияда жұмыс істеді, бірақ Германияның неміс мемлекеті болып қалуына және жүдей мемлекетіне айналуына ең көп көмектесті». Дмовскидің пікірінше, Польшаның басты проблемаларының бірі поляк тілінде сөйлейтін католиктердің жеткіліксіз болуы, ал этникалық немістер мен жүдейлердің көп болуы еді. Бұл мәселені шешу үшін ол жүдейлер мен этникалық немістердің байлығын тәркілеп, оны поляк католиктеріне бөлу саясатын қарастырды. Дмовски бұл бағдарламаны Сеймде заңға айналдыра алмады, бірақ Ұлттық демократтар неміс және жүдей дүкендеріне қарсы «Польшадан сатып алыңдар» науқанын жиі ұйымдастырды. Дмовскидің антисемиттік бойкотының біріншісі 1912 жылы Варшавадағы жүдей бизнесін толық бойкоттауға тырысқанда болды, ол Дума сайлауындағы кейбір «Эндеция» кандидаттарының жеңілісі үшін «жаза» ретінде Варшаваның жүдей халқына кінә тақты. Керісінше, ол қазіргі Польша антисемитизмінің негізін қалаушы деп сипатталды және әйелдер құқығын ескермегені үшін сынға ұшырады. Дмовскидің өмірі мен шығармаларына қатысты көптеген ғылыми мақалалар мен кітаптар жарық көрді. Анджей Валицки 1999 жылы Дмовски туралы негізгі дереккөздер Анджей Мицевскинің «Роман Дмовски» (1971), Роман Вапиньскинің «Роман Дмовски» (1988) және Кшиштоф Кавалецтің «Роман Дмовски» (1996) екенін атап өтті. Ярослав Качинский де, Лех Качинский де Дмовскиді өздерінің шабыт көзі деп атады. 2006 жылы Варшаваның сол кездегі мэрі Лех Дмовскидің ескерткішінің орнатылуын қолдады.

From his early student years, Dmowski was opposed to socialism and suspicious of federalism; he desired Polish independence and a strong Polish state, and saw socialism and conciliatory federalist policies as prioritizing an international idea over the national one. Dmowski saw all minorities as weakening agents within the nation that needed to be purged.</blockquote>

In the pre war years, the history of Poland was contested terrain as different ideological forces pulled Polish nationalists in opposite directions, represented by Dmowski and Piłsudski. In his essay "Żydzi wobec wojny" (Jews on the War) written about World War I, In the same essay, Dmowski accused the Jews of being Poland's most dangerous enemy and of working hand in hand with the Germans to dismember Poland again. In his 1938 essay Hitleryzm a Źydzi, Dmowski wrote: "The tool of the Jews was Wilson, who was concerned that the Allied troops did not cross the German border Lloyd George stopped regions from becoming part of Poland as they were before: the great majority of our Upper Silesia, Malborg, Sztum and Kwidzyn, and also Gdansk. Lloyd George acted like an agent of the Jews, and nothing gave the impression that Wilson was any less dependent on them. The Jews, therefore, negotiated an agreement with German Freemasonry, who, in return for help at the conference on the border question, agreed to provide them with a leading position in the German Republic. Eventually, after the peace, the Jews worked for Germany and against Poland in England, American, and even in France, but especially stove so that Germany became less and less a German state and more a Jewish one". For Dmowski, one of Poland's principal problems was that not enough Polish speaking Catholics were middle class, while too many ethnic Germans and Jews were. To remedy this perceived problem, he envisioned a policy of confiscating the wealth of Jews and ethnic Germans and redistributing it to Polish Catholics. Dmowski was never able to have this program passed into law by the Sejm, but the National Democrats did frequently organize "Buy Polish" boycott campaigns against German and Jewish shops. The first of Dmowski's antisemitic boycotts occurred in 1912 when he attempted to organize a total boycott of Jewish businesses in Warsaw as "punishment" for the defeat of some Endecja candidates in the elections for the Duma, which Dmowski blamed on Warsaw's Jewish population. Conversely, he has been described as the founder of contemporary Polish antisemitism and criticized for his disdain for women's rights. Dmowski's life and work has been subject to numerous academic articles and books. Andrzej Walicki in 1999 noted that main sources on Dmowski are Andrzej Micewski's Roman Dmowski (1971), Roman Wapiński's Roman Dmowski (1988) and Krzysztof Kawalec's Roman Dmowski (1996). Both Jarosław Kaczyński and Lech Kaczyński have cited Dmowski as an inspiration. Lech, then the mayor of Warsaw, supported the erection of the Dmowski statue in 2006.