Кіріспе
Бағалау стандартына қатысты. Нормативтік дегеніміз, әдетте, бағалау стандартына қатысты. Нормативтілік – адам қоғамындағы кейбір әрекеттерді немесе нәтижелерді жақсы, қажетті немесе рұқсат етілген, ал басқаларын жаман, қажетсіз немесе рұқсат етілмейтін деп белгілеу құбылысы. Осы мағынадағы норма – мінез-құлықты немесе нәтижелерді бағалау немесе үкім шығару стандартын білдіреді. "Нормативтік" кейде, шатастыратынындай, сипаттамалық стандартқа қатысты мағынада қолданылады: әдетте жасалатын немесе көптеген адамдардың күтілетін іс-әрекеті. Бұл мағынада норма бағалау емес, мінез-құлықты немесе нәтижелерді бағалау негізі емес; ол мінез-құлық немесе нәтижелер туралы үкімсіз факт немесе байқау. Ғылым, құқық және философия салаларындағы көптеген зерттеушілер "нормативтік" терминін бағалау мағынасында қолдануға тырысады және мінез-құлық пен нәтижелерді сипаттауды оң, сипаттамалық, болжамдық немесе эмпирикалық деп атайды. Нормативтік философия, әлеуметтік ғылымдар және құқық сияқты әр түрлі академиялық пәндерде ерекше мағынаға ие. Көп жағдайда нормативтік дегеніміз "бағалауға немесе құндылықты бағалауға қатысты". Нормативтік мәлімдемелер әдетте қандай да бір объектіні немесе әрекетті бағалауға бағытталған. Нормативтік мазмұн сипаттамалық мазмұннан өзгеше. Философтар нормативтілікті қалай түсіну керек екендігі туралы келіспесе де, нормативтік талаптарды себептер туралы талаптар ретінде қарастыру жиі кездеседі. Дерек Парфит түсіндіреді: Біздің бір нәрсені сенуімізге, бір нәрсені жасауымызға, қандай да бір арманға немесе мақсатқа ие болуымызға, сондай-ақ қорқыныш, өкініш және үміт сияқты көптеген көзқарастар мен сезімдерге себеп болуы мүмкін. Себептер фактілермен беріледі, мысалы, біреудің саусақ іздері қаруда қалғандығы немесе шақыру арқылы біреудің өмірін сақтауға болатындығы. "Себеп" ұғымын немесе "неліктен" деген сөзді түсіндіру қиын. Фактілер бізге себеп береді дейміз, егер олар біздің қандай да бір көзқарасымызға немесе әрекетімізге ықпал етсе. Бірақ "ықпал етеді" дегеніміз шамамен "себеп береді" дегенді білдіреді. Себептер ұғымын мысалмен түсіндіру оңай. Мысалы, біз әрқашан азаптан қашуға себеп табамыз.
Normative generally means relating to an evaluative standard. Normativity is the phenomenon in human societies of designating some actions or outcomes as good, desirable, or permissible, and others as bad, undesirable, or impermissible. A norm in this sense means a standard for evaluating or making judgments about behavior or outcomes. "Normative" is sometimes also used, somewhat confusingly, to mean relating to a descriptive standard: doing what is normally done or what most others are expected to do in practice. In this sense a norm is not evaluative, a basis for judging behavior or outcomes; it is simply a fact or observation about behavior or outcomes, without judgment. Many researchers in science, law, and philosophy try to restrict the use of the term "normative" to the evaluative sense and refer to the description of behavior and outcomes as positive, descriptive, predictive, or empirical. Normative has specialised meanings in different academic disciplines such as philosophy, social sciences, and law. In most contexts, normative means 'relating to an evaluation or value judgment.' Normative propositions tend to evaluate some object or some course of action. Normative content differs from descriptive content. Though philosophers disagree about how normativity should be understood; it has become increasingly common to understand normative claims as claims about reasons. As Derek Parfit explains:
We can have reasons to believe something, to do something, to have some desire or aim, and to have many other attitudes and emotions, such as fear, regret, and hope. Reasons are given by facts, such as the fact that someone's finger prints are on some gun, or that calling an ambulance would save someone's life. It is hard to explain the concept of a reason, or what the phrase 'a reason' means. Facts give us reasons, we might say, when they count in favour of our having some attitude, or our acting in some way. But 'counts in favour of' means roughly 'gives a reason for'. The concept of a reason is best explained by example. One example is the thought that we always have a reason to want to avoid being in agony.
Философия
Философияда нормативтік теория оқиғаларға моральдық үкім шығаруға бағытталған, олар моральдық тұрғыдан жақсы деп санайтын нәрсені сақтауға немесе жағдайдың нашарлауын болдырмауға тырысады. Бұл теорияның бастауы Грекияда. Мұндай нормативтік мәлімдемелер институттардың қалай құрылуы керек, оларды қалай бағалау керек, не жақсы немесе жаман, қандай әрекеттер дұрыс немесе бұрыс екені туралы талаптар қояды. Теориялардың, сенімдердің немесе пікірлердің түрлерін сипаттағанда оң (яғни, сипаттамалық, түсіндірмелік немесе констативтік) мәлімдемелермен салыстырылады. Оң мәлімдемелер – (демек) шындықты сипаттауға тырысатын нақты, эмпирикалық мәлімдемелер. Мысалы, "балалар көкөніс жеуі керек" және "еркіндігін қауіпсіздік үшін құрбан ететіндер ешқайсысына лайық емес" – философиялық тұрғыдан нормативтік талаптар. Ал "көкөністе салыстырмалы түрде көп витамин бар" және "еркіндікті қауіпсіздік үшін құрбан етудің әдеттегі салдары – екеуін де жоғалту" – оң мәлімдемелер. Мәлімдеме философиялық тұрғыдан нормативтік болып табыла ма, жоқ па, оның тексерілуіне, тексерілетініне немесе көпшілікке таныс болуына логикалық байланысы жоқ. Философиялық нормативтік мәлімдемелердің мәртебесіне және оларды ұтымды түрде талқылауға немесе қорғауға болатынына қатысты әртүрлі пікір мектептері бар. Олардың арасында Аристотельден Кант арқылы Хабермасқа дейінгі тәжірибелік ақыл-ойының дәстүрі бар, ол олардың мүмкін екенін, және эмотивизм дәстүрі бар, ол олардың тек эмоциялардың білдірісі екенін және танымдық мазмұны жоқ екенін айтады. Философияда осындай нормативтік мәлімдемені эмпирикалық негізден алуға бола ма (яғни, "болу керек" дегенді "болады" дегеннен немесе "құнды" дегенді "факт" дегеннен алуға бола ма) деген үлкен пікірталас бар. Аристотель – "болудан" "болу керекке" көшуге болатын ғалымдардың бірі. Ол ғаламның телеологиялық негізде құрылғандығына және ондағы әр нәрсенің мақсаты бар екеніне сенді. Аристотель бір нәрсенің неге белгілі бір түрде екенін түсіндіру үшін, ол жай ғана оның өзі болуы керек нәрсеге ұмтылып жатқанын айтуға болады деп есептеді. Керісінше, Дэвид Юм "болудан" "болу керекке" көшуге болмайды деп сенді, себебі қаншалықты ойласа да, бір нәрсе белгілі бір түрде болуы керек екені оның жағдайын өзгерте алмайды. Осыған қарамастан, Юм философиялық нормативті қарастыра отырып, эмпирикалық тәжірибелік әдістерді қолданды. Осыған ұқсас, Кэмес те фактілерді зерттеуді және дұрыс моральдық жүйені табуды мақсат етті. "Болу" "болу керекке" әкелуі мүмкін деген болжам Рой Бхаскар философиясының маңызды бөлігі болып табылады. Философиялық нормативтік мәлімдемелер мен нормалар, сондай-ақ олардың мағыналары адам өмірінің ажырамас бөлігі. Олар мақсаттарды басымдыққа қоюға, ұйымдастыруға және жоспарлауға қажетті. Ой, сенім, эмоция және іс-әрекет көптеген этикалық және саяси дискурстың негізі болып табылады, шын мәнінде, мұндай нормативтілік этикалық және саяси дискурсты басқа дискурстардан (мысалы, табиғаттанудан) ажырататын негізгі ерекшелік деп санауға болады. Көптеген қазіргі заманғы моральдық/этикалық философиялар өздерінің бастауы ретінде халықтар мен мәдениеттердің орынды/тиісті/мақтауға лайық/бағалы/жақсы деп санайтын нәрсені анықтау жолдарындағы айырмашылықты қарастырады. (Яғни, жеке адамдардың, топтардың және қоғамдардың өздерінің философиялық нормативтік стандарттарына сәйкес келетін нәрсені анықтаудағы айырмашылықтар.) Бұл А. Дж. Айер және Дж. Л. Макки сияқты философтарды (әр түрлі себептермен және әр түрлі жолдармен) мұндай нормативтік мәлімдемелердің мәнділігіне күмән келтіруге итермеледі. Алайда, Кристин Корсгаард сияқты басқа философтар жеке тұлғалардың субъективті моральдық көзқарасынан тәуелсіз және нәтижесінде белгілі бір дәрежеде объективтілікке қол жеткізетін философиялық нормативтік құндылықтың көзін қорғады.
Әлеуметтік ғылымдар
Әлеуметтік ғылымдарда "нормативтік" термині философиядағы қолданылуымен шамалас мағынаға ие, бірақ социологиялық контексте мәдени "нормалардың" рөліне де қатысты болуы мүмкін; құрылымдық функционалистер әлеуметтік құрылым мен әлеуметтік байланыстың құраушысы деп санайтын ортақ құндылықтар немесе институттар. Осылайша, осы құндылықтар мен әлеуметтендіру бірліктері әлеуметтік белсенділікті және (осы құрылымдардағы нормаларға сәйкес) болуы тиіс нәтижелерді ынталандыруға немесе күшін арттыруға, ал болмауы тиіс әлеуметтік белсенділікті тежеуге немесе болдырмауға бағытталған. Яғни, олар әлеуметтік жағынан бағаланатын әлеуметтік іс-әрекетті қолдайды (жоғарыда философияға қараңыз). Әлеуметтік белсенділікте әрқашан аномалиялар болатыны белгілі (әдетте "қылмыс" немесе антиәлеуметтік мінез-құлық деп сипатталады, сондай-ақ қалыптылық (мінез-құлық) қараңыз), бірақ көпшілік мақұлдаған сенімдердің (мысалы, "отбасылық құндылықтар" немесе "ақылға қонымды") нормативтік әсері көптеген әлеуметтік белсенділікті біртекті жиынтыққа қарай итереді. Дегенмен, осы ой-пікір функционализмді идеологиялық консерватизммен байланыстырады. Нормативтік экономика қалаған (яғни, бағаланған) экономикалық нәтижелерге жету үшін қандай экономикалық саясатты жүргізу керектігі туралы мәселелерді қарастырады.
Саясат
Саясатты зерттеуде нормативтілік пен нормативті теорияны қолдану, әсіресе логикалық позитивизмнің танымалдылығының өсуінен бастап күмәндануға түсті. Кейбір ғалымдар нормативті теорияның құндылықтарға негізделгендігіне байланысты саясатты зерттеуде қолдануға жарамсыз екенін, ал оның орнына құндылықтардан мүлдем алыс, оң тәсілді қолдану қажет екенін ұсынды – теорияны қалай болса солай емес, қалай болу керек дегенге қолдану. Дегенмен, басқалары саясатта нормативті теорияны қолданудан бас тартудың қате екенін, тіпті мағынасыз екенін айтты, себебі нормативті теория ғалымның көзқарастары мен құндылықтарының ғана көрінісі емес, сонымен қатар саяси пікірталасқа маңызды үлес қосады. Пиетрзик Ривз саяси ғылымның толығымен құндылықтардан босатылуы мүмкін емес екенін талқылады, сондықтан нормативті теорияны қолданбау толыққанды пайдалы емес. Бұдан әрі, саяси зерттеудің нормативтік өлшемдері оны көптеген әлеуметтік ғылымдардан бөліп тұрады. Осы кітапта нормативтік позицияның немесе нормативтік теорияның мақсаты – әлемді жақсырақ ету екені көрсетіледі, және бұл теориялық көзқарас нормативті емес позицияны құрайтын жасырын және ашық болжамдарды ескере отырып, нормативті саяси либерализм, марксизм, саяси конструктивізм, саяси реализм, саяси идеализм және саяси жаһандану сияқты басқа маңызды әлеуметтік-саяси теориялардың орталықтарымен үйлестіруге немесе орналастыруға тырысады.
Заң
Заң саласында, академиялық пән ретінде, "нормативтік" термині нәрсенің қандай болуы керек екенін, белгілі бір құндылық позициясына сәйкес сипаттау үшін қолданылады. Осылайша, нормативтік аргументтер қарама-қайшылыққа түсуі мүмкін, себебі әртүрлі құндылықтар бір-бірімен үйлеспеуі мүмкін. Мысалы, бір нормативтік құндылық позициясы бойынша қылмыстық процестің мақсаты қылмыстың алдын алу болуы мүмкін. Ал, басқа құндылық позициясы бойынша қылмыстық әділет жүйесінің мақсаты адамдарды жалған айыптаудың моральдық зиянынан қорғау болуы мүмкін.
Стандарттау құжаттары
CEN CENELEC-тің ішкі ережелері "нормативтік" терминін құжат немесе элементтің "іс-әрекеттерге немесе олардың нәтижелеріне қатысты ережелерді, нұсқауларды немесе сипаттамаларды ұсынатын" және міндетті болып табылатын жағдай ретінде сипаттайды. Халықаралық стандарттау ұйымының директиваларының 2-бөлімінде нормативтік элементтер "құжаттың көлемін сипаттайтын және талаптарды белгілейтін элементтер" деп анықталған. Талаптарға "қажеттіліктер" кіреді, олар орындалуға тиіс және бұрылмайтын критерийлер, сондай-ақ "ұсынымдар" және "мәлімдемелер" кіреді, оларды орындау міндетті емес.