Кіріспе

Б.з.д. III ғасыр Спарта патшасы, Агид әулеті

III Клеомен (Κλεομένης) б.з.д. 235 жылдан 222 жылға дейін Спартаның екі патшасының бірі болды. Ол Агид әулетінің мүшесі және әкесі Леонид II-нің орнын басты. Ол Спарта мемлекетін реформаға ұсынуымен танымал. Б.з.д. 229 жылдан 222 жылға дейін Клеомен Сикционның Арат басшылығымен Ахая лигасына қарсы соғыс жүргізді. Б.з.д. 222 жылы Селасия шайқасында ахаялықтардан жеңілгеннен кейін Птолемей Египетіне қашып кетті. Б.з.д. 219 жылы көтеріліс жасауға тырысқаннан кейін, ол өзіне-өзі қол жұмсады.

Ерте өмір

Клеомен Спартада болашақ Агид патшасы Леонид II және оның әйелі Кратисиклияның ұлы ретінде дүниеге келді. Клеоменнің нақты туған жылы белгісіз, бірақ тарихшы Питер Грин оны б.з.д. 265-260 жылдар аралығында деп санайды. Б.з.д. 242 жылы Леонид Спартадан қуылды және Эврипонтид патшасы Агис IV-нің реформаларына қарсылық білдіргеннен кейін Афина храмына паналауға мәжбүр болды. Агистің қолдаушысы болған Клеоменнің қайын інісі Клеомброт патша болды. Осы уақытта Агис реформаларын бастағаннан кейін Коринфқа жақын жердегі науқанға шықты, бұл Леонидке тағын қайтарып алуға мүмкіндік берді. Ол Клеомброттан жылдам құтылып, паналаған Агистің іздеуіне кірісті. Біраз уақыт бойы қарсылық көрсеткеннен кейін Агис тұтқындалды және басқа отбасы мүшелерімен бірге өлім жазасына кесілді. Агис өлімге кесілгеннен кейін, он сегіз шамасында болған Клеомен әкесінің бұйрығымен Агистің жесірі, бай мұрагер Агиатиске үйленуге мәжбүр болды. Аңыз бойынша, Клеомен аң аулап жүргенде әкесінен дереу Спартаға оралу туралы хабар алды. Қалаға келгенде, оның үйлену тойына дайындалып жатқанын көрді. Әкесінен кімнің үйленетінін сұрағанда, әкесі оның Клеомен екенін айтты. Клеоменнің бұл некеге күмәнданып отырғаны айтылады, себебі оның әкесі Агиатистің күйеуін өлімге жіберген еді. Дегенмен, үйлену тойы өтті.

Реформалар

Өзінің саяси еркіне кедергі келтірген ефорларды жойғаннан кейін, Клеомен Ликург заң шығарушының бейнесін пайдаланып, зорлық-зомбылықты заңдастыруға мүмкіндік алды және реформаларын бастады. Бірінші кезекте ол барлық жерін мемлекетке берді, одан кейін көп ұзамай оның өгей әкесі, достары және басқа да азаматтар оның үлгісін ұстанды. Ол барлық жерді бөліп, әрбір азаматқа тең үлес берді, бұл ерекше жетістік болды. Жерлер біріктіріліп, шамамен 4000 азаматқа тең үлесте таратылды (бірақ алғашқы Агис жоспары 4500 азаматты көздеген еді). Осы азаматтардың жартысы – ескі, «төменгі» санаттағы азаматтар, ал жартысы – Спарта армиясымен соғысқан жалдамалы әскерлерден құралған жаңа азаматтар еді. Спартаға адал қызмет еткендері үшін Периоектерге де жер берілді. Бұл 4000 азамат Спартияттардың (Спартаның толық құқықты азаматтарының) қатарын жаңартты, олардың саны күрт азайған еді (бұл олигантропия деп аталады). Алғаш рет Хелоттардың әр кларно иесіне тапсыруға тиіс өнім мөлшері жылдық өнімнің үлесі ретінде емес, нақты сандармен белгіленді. Клеомен 4000 гоплиттерді жаттықтырып, ежелгі Спартаның әскери және әлеуметтік тәртібін қайта жаңғыртты. Азаматтардың балалары агогеден өтуге міндетті болды, ал ересек азаматтар әскери рухтағы қоғамда ортақ тұрмысқа негізделген ескі, қатаң диета режимін қайтадан сақтауға тиіс болды. Одан да маңыздысы, Клеомен өзінің жаңа армиясының Македония армиясының үлгісін қабылдауын бұйырды, бұл Афина және Теба қалаларының Македониядан Хайронея шайқасындағы жеңілісінен бір ғасыр өткен соң болды. Бұл үшін Македонияның бес метрлік сүйегі – сарисса қолданылды, ол келесі екі науқанда жақсы нәтижелер көрсетті. Клеомен реформаларын аяқтау үшін өзінің інісі Эвклидасты тағайындап, оны Эврипонтидтер тағында тұңғыш Агид патшасы етіп бекітті. Содан кейін Клеомен Мегалополис қаласына кіріп, оны қиратты және Аргос аймағына шабуыл жасады. Бұл шабуылдар Клеоменнің әскери үстемдігінің нәтижесі емес, Спарта армиясының сүреңсіз жеңілістерін тоқтатуға бағытталған әрекет болды, өйткені олар Македония армиясымен ашық шайқаста күресе алмады. 222 жылы Селасия шайқасында Спарталықтар жеңілді, онда Македониялық атты әскер Спарталық атты әскерді жеңіп шықты. Спарталық фаланга Македониялық фаланганың терең қатарларымен қоршалып, дерлік толығымен жойылды, және Клеоменнің қасында бар болғаны бірнеше Спарталықтар ғана шайқастан қашып құтыла алды.

Жеңілісі мен жер аударылуы

222 ж.б. Клеомен Селасия шайқасында Македонияның Антигон III Досоннан әскери көмек алған ахаялықтардан жеңілді. Клеомен Спартаға қайтып, азаматтарға Антигонға бағынуды кеңес берді және тағын қайтарып алу үшін көмек күтініп, Александрияға одақтасы Птолемей Евэргетке қашты. Бірақ Птолемей қайтыс болған соң, оның ұлы және мұрагері Птолемей Филопатор Клеоменге немқұрайлы қарады және оны үй қамауына алды. 219 ж.б. достарымен бірге үй қамауынан қашып, бүлік көтеруге тырысты. Александрия халқынан қолдау алмағандықтан, тұтқындалудан сақтану үшін өзін-өзі өлтірді. Осылайша бүкіл Пелопоннес жарты аралын жаулап алуға жақын болған, ал Уильям Смит «Спартаның және, Филопоменнен басқа, бүкіл Грекияның соңғы ұлы адамы» деп сипаттаған адам қаза тапты.

Негізгі дереккөздер

Плутарх, Рихард Талберт аударған (1988). Агистің өмірі. Нью-Йорк: "Пингвин классикасы". Плутарх, Рихард Талберт аударған (1988). Клеоменнің өмірі. Нью-Йорк: "Пингвин классикасы". Плутарх, Рихард Талберт аударған (1988). Плутарх Спарта туралы. Нью-Йорк: "Пингвин классикасы". Полибий, Фрэнк В. Уолбанк аударған (1979). Рим империясының қалыптасуы. Нью-Йорк: "Пингвин классикасы". .

Екіншілік көздер

Пол Картледж және Энтони Спауфорт (1989). Эллиндік және римдік Спарта: Екі қаланың тарихы. Лондон: Руледж. Грин, Питер (1990). Александрдан Актиумға дейін: Эллиндік дәуірдің тарихи дамуы. Лос-Анджелес: Калифорния университетінің баспасы.