Кіріспе

Рим ақыны (б.з.д. 43 – 17/18 ж.)

Овидий ең әйгілі туындысы – он бес кітаптан тұратын, дактильдік гексаметрмен жазылған, үздіксіз мифологиялық повестің "Метаморфозалар" шығармасы. Ол "Сүйіспеншілік өнері" ("Ars Amatoria") және "Fasti" сияқты элегиялық жұптардағы туындыларымен де танымал. Оның поэзиясы кейінгі антик дәуірде және орта ғасырларда көптеп еліктелді, сонымен қатар батыс өнері мен әдебиетіне зор ықпал етті. "Метаморфозалар" бүгінгі күнге дейін классикалық мифологияның маңызды көздерінің бірі болып табылады.

Өмір

Овидий басқа римдік ақындарға қарағанда өз өмірі туралы көбірек жазған. Оның өмірбаяны туралы мәліметтер негізінен оның өлеңдерінен, әсіресе "Тристия" 4.10-нан алынған, онда оның өміріне арналған толық автобиографиялық әңгіме келтірілген. Басқа да дереккөздер бар, олар – Үлкен Сенека және Квинтилиан.

Туу, ерте өмір және неке

Овидий Паэлигнияның Сулмо қаласында (қазіргі Сульмона, Л'Аквила провинциясы, Абруццо) Римнің шығысындағы Апеннин аңғарында, б.з.д. 43 жылдың 20 наурызында – рим саясатында маңызды жылда, әулеттік егіншілікпен айналысқан Овидий әулетінің құрметті отбасында дүниеге келді. Өзінен жақсы ораторлық өнерге ерекше қабілеті бар ағасымен бірге Овидий Римде Арелий Фуск және Порций Латро ұстаздарынан риториканы оқыды. Әкесі оның заңгер болуы үшін риториканы үйренуін қалады. Үлкен Сенеканың айтуынша, Овидий риториканың дәлелдеуге емес, сезімге шақыруға бағытталған жағына бейімделген. 20 жасында ағасы қайтыс болғаннан кейін Овидий заңгерліктен бас тартып, Афина, Кіші Азия және Сицилияға саяхат жасады. Ол tresviri capitales, Centumviral сотының мүшесі және decemviri litibus iudicandis-тің бірі ретінде кішігірім мемлекеттік қызметтер атқарды, бірақ шамамен б.з.д. 29-25 жылдары поэзияны кәсіп етіп, одан бас тартты, бұл шешімін әкесінің ұнамағаны белгілі. Овидийдің алғашқы өлеңдерін оқыған күні шамамен б.з.д. 25 жылға, оның он сегіз жасына келіп тұрады. Ол құрметті меценат Марк Валерий Мессалла Корвиннің жанындағы топтың мүшесі болды, сондай-ақ Мэйценаның жанындағы ақындардың досы болған сияқты. «Тристия» 4.10.41–54-те Овидий Мацер, Проперций, Гораций, Понтик және Басспен достығын айтады. (Ол Вергилий мен Тибуллды, Мессалла тобының мүшелерін, олардың элегияларын өте бағалаған, тек аз ғана кездестірген). Ол отыз жасқа толғанға дейін үш рет үйленген және екі рет ажырасқан. Оның бір қызы мен немерелері болды. Оның соңғы әйелі белгілі бір дәрежеде ықпалды Фабий әулетімен байланысты болды және оған Томисте (қазіргі Румыниядағы Констанца) жер аударылған кезде көмектесті.

Әдеби жетістік

Овидий өзінің әдеби мансабының алғашқы 25 жылын негізінен эротикалық тақырыптардағы поэзия жазумен өткізді. Бұл ертедегі еңбектердің хронологиясы нақты белгісіз, бірақ ғалымдар оларды шамамен бір мезгілде жазған деп санайды. Оның ең ертедегі еңбегі – «Героидтар», мифологиялық қаһарман әйелдердің жоқ болған жандарына жазған хаттары, б.з.б. 19 жылы жарияланған болуы мүмкін, бірақ бұл дата Am. 2.18.19–26-дағы хабарламаға байланысты белгісіз. Кейбір өлеңдердің түпнұсқалығы күмәнді, бірақ бұл алғашқы басылымда жинақтың алғашқы 14 өлеңі болған болуы мүмкін. «Аморес» поэмасының алғашқы бес кітабы, ғашыққа, Кориннаға арналған эротикалық өлеңдер жинағы, б.з.б. 16–15 жылдары жарияланған деп саналады; қазіргі нұсқасы, бірінші кітапқа қосылған эпиграммаға сәйкес үш кітапқа қысқартылған, б.з.б. 8–3 жылдары жарияланған болуы мүмкін. «Аморес» еңбектерінің екі басылымы арасында оның «Медея» трагедиясының тұсаукесері болды, ол ежелгі дәуірде бағаланған, бірақ қазір сақталмаған. Овидийдің келесі поэмасы – «Medicamina Faciei» (әйелдердің сұлулық емдері туралы фрагментті еңбек), «Ars Amatoria» («Махаббат өнері») алдында жазылған, бұл дидактикалық поэзияның пародиязы және азғыру мен интрига туралы үш кітаптан тұратын нұсқаулық, ол 2 ж.б.з. (1-2 кітаптар б.з.б. 1 ж. жазылған болуы мүмкін) мерзіміне датирленген. Овидий бұл еңбекті өзінің жер аударылу поэзиясында «carmen», яғни ән деп атайды, ол оның жер аударылуына себеп болған. «Ars Amatoria» сол жылы «Remedia Amoris» поэмасымен толықтырылды. Бұл элегиялық, эротикалық поэзия Овидийді Римнің басты элегистері Галл, Тибулл және Проперций қатарына қосты, ол өзін төртінші мүше деп есептеді. Бұл оқиға оның барлық келесі поэзиясын қалыптастырды. Овидий өзінің жер аударылу себебін «carmen et error» – «ән және қателік» деп жазды, оның қылмысы кісі өлтіруден де жаман, поэзиядан да зиянды деп мәлімдеді. Императордың немерелері, Юлия Кіші және Агриппа Постум (соңғысы оны асырап алды) да сол уақытта жер аударылды. Юлияның күйеуі, Луций Эмилий Паулус, Августқа қарсы сөз байласқаны үшін өлім жазасына кесілді, Овидий бұл туралы білген болуы мүмкін. 18 ж.б.з. қабылданған Юлиандық неке заңдары, халықтың туу деңгейін арттыру үшін моногамды некеге қолдау көрсеткен, римдіктердің санасында жаңа болды. Овидийдің «Ars Amatoria» еңбегінде неке адалдығын бұзудың ауыр қылмысы туралы жазылған. Ол императордың моральдық заңдарына қарсы келетін осы еңбектері үшін қуылған болуы мүмкін. Алайда, бұл шығарманың жариялануынан (б.з.б. 1) және жер аударылудан (8 ж.б.з.) өткен ұзақ уақытты ескере отырып, кейбір авторлар Август поэманы жеке себептерге негіздеу ретінде пайдаланғанын айтады. Жер аударылғанда Овидий өзінің қайғысы мен күйзелісін көрсететін «Tristia» және «Epistulae ex Ponto» атты екі поэзия жинағын жазды. Римнен алыс болғандықтан, ол кітапханаларға кіру мүмкіндігіне ие болмады, сондықтан «Fasti» поэмасын, Рим күнтізбесі туралы өлеңін аяқтауға мәжбүр болды, оның тек алғашқы алты кітабы ғана сақталған – қаңтардан маусымға дейін. Ол сармат және гет тілдерін үйренді. «Tristia» поэмасының бес кітабы, ақынның жер аударылудағы үмітсіздігін білдіретін және Римге оралуын жақтаған өлеңдер жинағы, 9–12 ж.б.з. мерзіміне датирленген. «Ibis», аты аталмаған қарсыласына шабуыл жасаған қарғыс өлең, осы кезеңнен басталуы мүмкін. «Epistulae ex Ponto», Римдегі достарына өзінің қайтып келуін сұраған хаттар жинағы, оның соңғы шығармалары деп саналады, оның алғашқы үш кітабы 13 ж.б.з., ал төртінші кітабы 14–16 жылдар аралығында жарық көрді. Бұл өлеңдердің ерекшелігі – эмоционалдылығы мен жеке тұлғалық ерекшелігі. «Epistulae» поэмасында ол Томистің тумаларымен достық қарым-қатынаста болғанын (ал «Tristia» поэмасында олар қорқынышты варварлар), олардың тілінде өлең жазғанын айтады («Ex Ponto», 4.13.19–20). Алайда ол Римді және үшінші әйелін қатты сағынды, оған көптеген өлеңдер арнады. Кейбіреулері император Августқа, басқалары өзіне, Римдегі достарына, кейде өлеңдердің өзіне арналады, олар жалғыздықты және қуғын-сүргіннен немесе жер аударылудан қайта оралу үмітін білдіреді. Овидийдің жер аударылуының белгісіз себептері ғалымдардың көптеген жорамалдарына себеп болды. Жер аударылу туралы сөз қозғаған ортағасырлық мәтіндер сенімді түсіндірмелерді ұсынбайды: олардың мәлімдемелері Овидийдің еңбектерінен алынған қате түсіндірмелер болып көрінеді. Овидийдің өзі өзінің қылмысына қатысты көптеген сілтемелерді жазып, түсініксіз немесе қарама-қайшылықты сылтаулар берді. 1923 жылы ғалым Дж.Ж.Хартман латын өркениетінің ғалымдары арасында аз қарастырылатын теорияны ұсынды: Овидий ешқашан Римнен қуылмаған және оның барлық қуғын-сүргін жұмыстары оның құнарлы қиялынан шыққан. Бұл теорияны 1930-шы жылдары, әсіресе голланд авторлары қолдады және жоққа шығарды. 1985 жылы Фитон Браунның зерттеу еңбегі осы теорияны қолдау үшін жаңа аргументтер келтірді. Браунның мақаласы бес жылдың ішінде көптеген қолдаулар мен жоққа шығарулармен қатар келді. Браун ұсынатын қолдау себептерінің арасында: Овидийдің жер аударылуы тек оның өзінің еңбектерінде ғана айтылады, Планий кішінің және Стацийдің «күмәнмен қарастырылатын» бөлімдерінен басқа, бірақ басқа авторлар 4 ғасырға дейін еш айтпаған; «Героидтар» авторы өз өмірінен және шынайы өмірінен поэтикалық «менді» ажырата алған; және Томистің географиясы туралы ақпарат бұрыннан Виргилийге, Геродотқа және Овидийдің өзіне «Метаморфозаларында» белгілі болған. Алайда, көптеген ғалымдар бұл гипотезаларға қарсы тұрады. Бұл ғалымдардың басты аргументтерінің бірі – Овидий өзінің «Fasti» поэмасын аяқсыз қалдырмас еді, өйткені бұл поэма оның императорлық ақын ретінде бекітілуін білдірді.

Өлім

Овидий 17 немесе 18 жылы Томисте қайтыс болды. Ол көп уақытын өңдеуге жұмсаған "Фасти" оның өлімінен кейін жарияланған деп саналады.

Героидтар ("Батырлар")

"Героидтер" ("Героиндер") немесе "Epistulae Heroidum" – жырлық өлеңдер жинағы. Героидтерде белгілі мифологиялық кейіпкерлер өз серіктеріне, олардан айырылғандықтарына байланысты сезімдерін білдіретін, олардың қайта оралуын тілейтін және өз мифологияларындағы болашақ оқиғаларға сілтеме жасайтын хаттар түрінде жазылған. Жинақтың толық немесе ішінара түпнұсқалығы күмәнді, бірақ көптеген ғалымдар Овидийдің "Am. 2.18.19–26" еңбегінде нақты айтылған хаттарды ешқандай даусыз деп санайды. Бұл жинақ бұрынғы әдебиетте теңдесі жоқ, жаңа типтегі поэзиялық туынды. Алғашқы он төрт хат – бірінші жарияланған жинақ деп есептеледі, оларды Пенелопа, Филлис, Бризеида, Федра, Энона, Гипсипила, Дидо, Гермиона, Деянейра, Ариадна, Канака, Медея, Лаодамия және Гипермнестра жазған. 15-хат, тарихи Сапфодан Фаонға, ұзындығы, мифологиялық тақырыпқа сай келмеуі және орта ғасырлық қолжазбаларда жоқтығы себепті, жалған болып көрінеді (бірақ "Am. 2.18" еңбегінде айтылған). Соңғы хаттар (16–21) – бір махаббат хаты мен оған жауаптан тұратын жұптар. Париж мен Елена, Геро мен Леандр, Аконтий мен Кидиппа – осы жұп хаттардың адресаттары. Олар Овидийдің еңбектерінде есімдері аталмағандықтан және жалған болуы мүмкін болғандықтан, жинаққа кейінірек қосылған деп саналады. "Героидтер" риторикалық дебаттардың күшті ықпалын көрсетеді және Овидийдің риторикалық суасорияларға, убедительные сөздерге және басқа кейіпкердің тілімен сөйлеу өнеріне (эфопея) қызығушылығынан туындауы мүмкін. Олар поэзиялық стильдермен де ойнайды: көптеген хаттар осы кейіпкерлер маңызды рөл атқаратын туындыларға сілтеме жасайды, мысалы, Дидо үшін – "Энеида", ал Ариадна үшін – Катуллдың 64-өлеңі. Сонымен қатар, олар эпикалық және трагедиялық жанрлардан кейіпкерлерді "Героидтердің" жырлық жанрына көшіреді. Бұл хаттар мифологиялық кейіпкерлердің терең психологиялық бейнесі, риторикасы және классикалық мифология дәстүріне ерекше көзқарасы үшін жоғары бағаланады. Олар сонымен қатар, Август Римде гендерлік және жекелік идентиті қалай қалыптасқандығы туралы талқылауларға маңызды үлес қосады. "Героидтерден" алынған танымал цитата Макиавеллинің "мақсат құралдарды ақталады" деген сөзін алдын ала болжаған. Овидий "Exitus acta probat" – "нәтиже істі ақталады" деп жазған.

Аморес ("Сүйіктілер")

"Аморе" – Тибулл мен Проперций дамытқан элегиялық жанрдың ережелерін сақтайтын, үш кітаптан тұратын, элегиялық ырғақта жазылған махаббат поэзиясының жинағы. Элегияның бастауы Проперций мен Тибуллға қарыздар, бірақ Овидий осы жанрдың жаңашысы. Овидий элегияларының басты кейіпкерін ақыннан Аморға (Махаббат немесе Купидонға) ауыстырады. Бұл поэзия жанрындағы алғашқы рет, ақынның табысынан гөрі, махаббаттың адамдарға жетегін табысына назар аудару. Овидийдің осы жаңалығын махаббатты поэзияның метафорасы ретінде пайдалану деп түйіндеуге болады. Кітаптар махаббаттың сан алуан қырларын сипаттайды және ақынның Корина есімді сүйіктісімен қарым-қатынасына ерекше мән береді. Әр түрлі өлеңдердегі оқиғалар қарым-қатынастағы жайттарды көрсетеді, осылайша оқырманға шағын суреттер мен ағынға қосылған повестеу ұсынылады. 1-ші кітапта 15 өлең бар. Біріншісі Овидийдің эпикалық поэзия жазу ниеті туралы айтады, бірақ Купидон одан ырғақтық буынды ұрлап, оның туындысын махаббат элегиясына айналдырады. 4-ші өлең дидактикалық сипатта және Овидий "Арс Аматория" еңбегінде дамытатын қағидаларды сипаттайды. Бесінші өлең түскі кездесу туралы баяндайды, сонда Корина есімді әйел таныстырылады. 8-ші және 9-шы өлеңдер Коринаның сыйлықтарға махаббатын сатуы туралы, ал 11-ші және 12-ші өлеңдер ақынның кездесуді ұйымдастыруға жасаған сәтсіз әрекеттері туралы айтады. 14-ші өлең Коринаның шашын бояудағы сәтсіз тәжірибесін талқылайды, ал 15-ші өлең Овидийдің және махаббат ақындарының мәңгілігін баса айтады. Екінші кітапта 19 туынды бар; алғашқы өлең Овидийдің гигантомахиядан бас тартып, элегияға бет бұрғанын айтады. 2-ші және 3-ші өлеңдер – ақынның Қорғаушысына Коринаны көруге рұхсат сұрауы, 6-шы өлең – Коринаның өлген тотысы үшін жоқтау; 7-ші және 8-ші өлеңдер Овидийдің Коринаның қызметшісімен қарым-қатынасы және оның оны тауып алуы туралы, ал 11-ші және 12-ші өлеңдер Коринаның демалысқа кетуіне жол бермеуге тырысады. 13-ші өлең – Изиске дұға, 14-ші – абортқа қарсы, 19-шы – салмақсыз күйеулерге ескерту. 3-ші кітапта 15 өлең бар. Алғашқы туындыда трагедия мен элегия Овидийді иелену үшін күреседі. 2-ші өлең жарыстарға сапарды сипаттайды, 3-ші және 8-ші өлеңдер Коринаның басқа ер адамдарға деген қызығушылығына назар аударады, 10-шы өлең – Сереске талап етілген қалыс қалуды талап ететін мейрамға байланысты шағым, 13-ші өлең – Юнонаның мейрамы туралы өлең, ал 9-шы – Тибуллға арналған жоқтау. 11-ші өлеңде Овидий Коринаны енді сүймеуді шешеді және оның туралы жазған өлеңдеріне өкінеді. Соңғы өлең – Овидийдің эротикалық музамен қоштасуы. Сыншылар өлеңдерді өзін-өзі танушылыққа және өте ойыншылдыққа толы деп санайды.

Medicamina Faciei Femineae ("Аялдардың бетін бояу")

Әйелдердің бетіне арналған сұлулық емдері туралы осы өлеңнен шамамен жүздей элегиялық шумақ сақталған, ол салқынқанды дидактикалық поэзияны пародиялауға тырысқандай көрінеді. Өлеңде әйелдердің ең алдымен мінез-құлықтарына көңіл бөлгені жөн екені айтылады, содан кейін бетке арналған бірнеше құралымдар ұсынылады, бірақ өлең аяқталмай қалады. Стилі Никандер мен Араттың қысқа эллинистік дидактикалық туындыларына ұқсас.

Remedia Amoris ("Махаббатқа қарсы дәрі")

Бұл ағымды өлең Овидийдің "Арс Аматория" еңбегінде үйреткен махаббатқа қарсы дәрі ұсынады және көбінесе ер адамдарға арналған. Өлең махаббаттан қашу жолы ретінде өзіне-өзі қол жұмсауды сынап, Аполлонға сілтеме жасай отырып, ғашықтарға махаббат мәселесін кешіктірмеуге және жалқаулық танытпауға кеңес береді. Ғашықтар өз серіктестерінен қашып жүруге, сиқырға жүгінбеуге, сүйіктісін күтпегенде кездестіруге, басқалармен қарым-қатынас құруға және қызғаныштан сақтануға үйретіледі. Ескі хаттарды өртеуге және сүйіктінің туыстарынан алшақтауға шақырылады. Өлеңнің барлық ағынында Овидийді дәрігер ретінде бейнелейді және медициналық суреттемелерді қолданады. Кейбір зерттеушілер бұл өлеңді Овидийдің махаббат тақырыбындағы дидактикалық өлеңдер циклінің аяқталуы және оның эротикалық элегиялық жобасының соңы деп есептейді.

Метаморфоздар ("Өзгерістер")

Метаморфоздар, Овидийдің ең амбициялық және танымал туындысы, грек және рим мифологиясындағы түрленулер туралы дактильдік гексаметрмен жазылған 15 кітаптан тұратын каталог. "Метаморфоз" сөзі грек тілінен аударғанда "өзгерістер" деген мағынаны білдіреді. Осы туындыдағы кейіпкерлер көптеген түрленулерден өтеді. Шамамен 12 000 жолдан тұратын поэмада 250-ге жуық әртүрлі миф айтылады. Әр миф сыртта, адамдардың сыртқы ықпалдарға осал болатын жерінде орын алады. Бұл поэма мифологиялық және этиологиялық каталогтық поэзия дәстүрінде тұр, мысалы, Гесиодтың "Әйелдер каталогы", Каллимахтың "Aetia", Никандердің "Heteroeumena" және Парфенийдің "Метаморфоздары". Бірінші кітап әлемнің пайда болуын, адамзат жасы, су тасқыны, Дафнаның Аполлонмен, ал Ионың Юпитермен зорлануы туралы баяндайды. Екінші кітап Фаэтоннан басталып, Юпитердің Каллисто мен Европаға деген махаббатын сипаттаумен жалғасады. Үшінші кітап Фив мифологиясына назар аударады, онда Кадмус, Актеон және Пентеус туралы әңгімелер айтылады. Төртінші кітап үш жұп ғашықтар туралы: Пирам мен Тисеба, Сальмакис пен Гермафродит, Персей мен Андромеда. Бесінші кітап Прозерпинаның зорлануын баяндайтын Музалардың әніне арналған. Алтыншы кітап Арахнадан басталып, Филомеламен аяқталатын құдайлар мен өлімге ұшырағандар арасындағы бәсекелестік туралы әңгімелер жинағы. Жетінші кітап Медея, сондай-ақ Кефал мен Прокрис туралы айтады. Сегізінші кітап Дедалдың қашқаны, Калидондық қабанды аулау және ізгі Бакхис пен Филемонның зұлым Эрисихтонмен салыстырылуын қамтиды. Тоғызыншы кітап Геракл және инцест жасаған Библис туралы. Оныншы кітап өшпес махаббат туралы әңгімелерді қамтиды, мысалы, Гиацинт туралы ән салған Орфей, Пигмалион, Мирра және Адонис. Он бірінші кітап Пелей мен Тетистің некесін Кейкс пен Алкионаның махаббатымен салыстырады. Он екінші кітап мифтен тарихқа өтеді, Ахиллдің ерліктерін, кентаврлар шайқасын және Ифигенияны сипаттайды. Он үшінші кітап Ахиллдің қаруы үшін болған талас пен Полифем туралы айтады. Он төртінші кітап Италияға ауысады, онда Эней, Помона мен Вертумн, Ромул мен Герсилияның саяхаттары баяндалады. Соңғы кітап Пифагордың философиялық лекциясымен және Цезарьдің қасиеттілікке ие болуымен басталады. Поэманың соңында Августқа мақтау айтылып, Овидий өзінің өлеңі арқылы өлместікке қол жеткізгеніне сенім білдіреді. "Метаморфоздарды" талдау кезінде ғалымдар Овидийдің материалды қалай ұйымдастырғанына назар аударды. Оқиғалардың географиялық, тақырыптық немесе қарама-қарсылық байланыс арқылы байланыстырылуы қызықты әсерлер туғызады және оқырмандарды үнемі байланыстарды бағалауға мәжбүр етеді. Овидий сонымен қатар әртүрлі әдеби жанрлардан тон мен материалдарын өзгертеді; Г. Б. Конте поэманы "осы әртүрлі әдеби жанрлардың галереясы" деп атады. Осы рухта Овидий өзінің алдыңғыларымен шығармашылық байланысқа түседі, классикалық поэзияның барлық спектрін еске түсіреді. Овидийдің Александрия эпосын немесе элегиялық дистихтерді қолдануы эротикалық және психологиялық стильді эпостың дәстүрлі формаларымен біріктіргенін көрсетеді. "Метаморфоздар" кітабынан алынған түсінік – ақ өтірік немесе ізгі алдамшылық идеясы: "pia mendacia fraude".

Фасти ("Тұрандар")

Овидийдің жер аударылған кезінде жазған осы екінші, амбициялық поэмасынан алты кітап сақталған. Алты кітап жылдың бірінші жартысын қамтиды, әр кітап рим күнтізбесінің әртүрлі айына (қаңтардан маусымға дейін) арналған. Бұл жоба рим әдебиетінде бұрын-соңды болмаған сияқты көрінеді. Овидий бүкіл жылды қамтуды жоспарлаған болуы мүмкін, бірақ жер аударылуына байланысты аяқтауға үлкермеген. Дегенмен, ол Томисте жұмыстың бөлімдерін қайта қарады және «Tristia» 2.549–52-де алты кітаптан кейін жұмысының тоқтағанын айтады. «Metamorphoses» сияқты, «Fasti» де ұзақ поэма болуы тиіс еді және Каллимах сияқты авторлардың, сондай-ақ жақында Пропертийдің және оның төртінші кітабының этиологиялық поэзиясын үлгі еткен. Поэма рим күнтізбесі бойынша жүзеді, маңызды римдік мейрамдардың шығу тегі мен салты-дәстүрлерін түсіндіреді, мифтік оқиғаларға тоқтала отырып, маусымға сәйкес астрономиялық және егістік туралы ақпарат береді. Поэма бастапқыда Августқа арналған болуы мүмкін, бірақ императордың қазасы Овидийді арнауды Германдыққа өзгертуге итермелеген болуы мүмкін. Овидий күнтізбе туралы сөйлесу үшін құдайлардан тікелей сауалдау және ғылыми зерттеулерді қолданады, өзін үнемі ват, яғни көруші деп атайды. Ол сондай-ақ мерекелердің жағымсыз, халық арасында кең таралған дәстүрлерін баса көрсетеді, поэманы халықтық, қарапайымдық сипаттарымен байытады, мұны кейбіреулер Августтың моральдық заңдарын бұзу деп түсіндіреді. Бұл поэма рим діні мен мәдениетін зерттеушілер үшін оның сақтап қалған көптеген тарихи материалдары үшін әрқашан құнды болды, бірақ соңғы кезде Овидийдің ең көрнекті әдеби туындыларының бірі және рим элегиялық поэзиясына ерекше үлес қосқан туынды деп есептеледі.

Ibis ("Ибис")

Ибис – 644 талдан тұратын, Овидийдің жер аударылғанда зиян шеккен жауына қарғыс айтып, шабуыл жасайтын, қайғылы өлеңі. Өлеңнің басында Овидий бұған дейінгі өлеңдерінің зиянсыз болғанын, бірақ енді өзінің шеберлігін жауына нұқсан келтіру үшін қолданатынын айтады. Ол Каллимахтың "Ибис" өлеңін шабыт көзі ретінде көрсетеді және қарғысын орындау үшін барлық құдайларды шақырады. Овидий мифтік мысалдар арқылы жауын өлімнен кейінгі тіршілікте айыптайды, оның тууымен байланысты жаман белгілерді еске алады, содан кейін келесі 300 талда мифологиялық кейіпкерлерге тиген азаптарды жауына тисін деп тілейді. Өлең құдайлардан қарғысын орындауын сұрап дұғамен аяқталады.

Тристия ("Азаң")

Тристия – Овидийдің Томистегі жер аударылуынан туған бес кітаптан тұратын желіктік өлеңдер жинағы. Бірінші кітапта 11 өлең бар; алғашқысы – Овидийдің кітабына, Римге келгенде қалай әрекет ету керектігі туралы арналған сөздері. Үшінші өлеңде оның Римдегі соңғы түні, екінші және оныншы өлеңдерде Овидийдің Томиске сапары, сегізінші өлеңде досының сатқындығы, ал бесінші және алтыншы өлеңдерде достары мен әйеліне деген адалдығы суреттеледі. Соңғы өлеңінде Овидий кітабының сапасы мен мәнері үшін кешірім сұрайды, бұл сезім бүкіл жинақ бойына қайталанады. Екінші кітапта Овидий өзін және өлеңдерін қорғайтын, жұмысын ақтау үшін үлгілер келтіретін және императордан кешірім тілейтін бір ұзын өлең бар. Үшінші кітаптағы 14 өлең Овидийдің Томистегі өміріне арналған. Ашылу өлеңі оның кітабының Римге келгенін және Овидийдің туындыларына тыйым салынғанын сипаттайды. Он, он екінші және он үшінші өлеңдер Томисте өткен маусымдарға, тоғызыншы өлең сол жердің тегіне, ал екінші, үшінші және он бірінші өлеңдер оның эмоционалдық күйзелісі мен үйге деген сағынышына назар аударады. Соңғы өлеңі – оның еңбегі үшін кешірім сұрау. Төртінші кітапта көбінесе достарына арналған он өлең бар. Бірінші өлеңде оның поэзияға деген махаббаты және одан алатын тыныштық туралы айтылса, екінші өлеңде Тиберийдің жеңісі суреттеледі. Үшінші-бесінші өлеңдер достарына, жетіншісі – хат алмасу туралы өтініш, ал оныншысы – автобиография. "Тристия" жинағының соңғы кітабында 14 өлең бар, олар оның әйелі мен достарына арналған. Төртінші, бесінші, он бірінші және он төртінші өлеңдері әйеліне, екінші және үшінші өлеңдері Август пен Бахусқа, төртінші және алтыншы өлеңдері достарына, сегізінші өлеңі жауына арналған. Он үшінші өлеңінде хаттар сұралады, ал бірінші және он екінші өлеңдерінде оқырмандарынан өлеңдерінің сапасы үшін кешірім сұрайды.

Epistulae ex Ponto ("Қара теңізден келген хаттар")

Epistulae ex Ponto – бұл төрт кітаптан тұратын, жер аударылу кезінде жазылған өлеңдер жинағы. Эпистулалардың әрқайсысы әртүрлі досқа арналған және Овидийдің елге қайтарылуына қол жеткізуге Tristia-ға қарағанда одан да күштірек бағытталған. Өлеңдер негізінен достарынан императорлық отбасының мүшелеріне оның атынан сөйлеуді сұрау, достарымен жазу туралы әңгімелер және жер аударылудағы өмірдің сипаттамаларынан тұрады. Бірінші кітапта он өлең бар, онда Овидий өз денсаулығының жай-күйі (10), Римге деген үміттері, естеліктері мен сағынышы (3, 6, 8) және жер аударылудағы қажеттіліктері (3) туралы айтады. Екінші кітапта Германикке (1 және 5) және басқа да достарына, Римде оның атынан сөйлеуге шақырулар бар, сонымен қатар ол өзінің үмітсіздігі мен жер аударылудағы өмірін сипаттайды. Үшінші кітапта Овидийдің әйеліне (1) және түрлі достарына арналған тоғыз өлең бар. Онда Тавристегі Ифигения туралы әңгіме (2), сынға қарсы өлең (9) және Купидон туралы арман (3) қамтылған. Төртінші кітап, Овидийдің соңғы туындысы, 16 өлеңде достарымен сөйлеседі және жер аударылудағы өмірін одан әрі сипаттайды. 10 және 13-ші өлеңдер Томистегі қыс пен көктемді суреттейді, 14-ші өлең Томисті жартылай мақтайды, 7-ші өлең оның географиясы мен климатын сипаттайды, ал 4-ші және 9-шы өлеңдер достарының консулдықтарымен құттықтап, көмек сұрайды. 12-ші өлең Тутиканға арналған, Овидий оның атының өлең өлшеміне сай келмейтініне шағымданады. Соңғы өлең Овидийді жалғыз қалдыруды өтінген жауына арналған. Соңғы жұп өлең мыналай аударылады: «Өлі денеме пышақ шаншудың қызығы неде? / Жаңа жаралар салуға орын қалмады».

Жоғалған шығармалар

Овидийдің өзі айтқандай, бір жоғалту – "Аморе" поэмасының алғашқы бес кітабы, одан бізге ештеңе жеткен жоқ. Ең үлкен шығын – Овидийдің жалғыз трагедиясы "Медея", одан тек бірнеше жол сақталған. Квинтилиан бұл туындысын жоғары бағалап, Овидийдің поэзиялық дарынының көрнекті үлгісі деп есептейді. Лактанций Овидийдің Араттың "Құбылыстар" поэмасын аударған жоғалған нұсқасынан үзінді келтіреді, алайда бұл поэманың Овидийге жатқызылуы күмәнді, себебі ол Овидийдің басқа еңбектерінде еске алынбаған. Прискиан "Эпиграммалар" атты туындыдан бір жол келтіреді. Ғалымдардың пікірінше, мүмкін емес болса да, егер "Фастидің" соңғы алты кітабы болған болса, олардың жоғалуы зор шығын болар еді. Овидий сондай-ақ, кейбір мерекелік өлеңдерін ("Эпиталамий", азалы жыр, тіпті гот тіліндегі туындыларын) атап өткен, бірақ олар бізге жетпеген. "Медикаминаның" соңғы бөлігі де жоғалып кеткен.

Consolatio ad Liviam ("Ливияға арналған жұбаныш")

Consolatio – ұлы Нерон Клавдий Друздың қазасына байланысты Августтың әйелі Ливияға арналған ұзақ элегиялық жыр. Жыр Ливияға қайғылы сезімдерін жасырмауға кеңес берумен басталады және Друздың әскери ерлігі мен оның өлімінің арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді. Друздың қосылу рәсімі мен императорлық отбасының көрсеткен құрметі, соңғы сәттері және Ливияның құстарға теңеген денесіне айтқан жоқтауы суреттеледі. Рим қаласының жоқтау айтуы, оның қосылу процессиясын қарсы алуы және құдайлар туралы айтылады. Марс өзінің ғибадатханасынан Тибр өзенін қайғыдан өртті сөндіруден тыйым салады. Ол жоғалған әскери наградалары, әйелі және анасы үшін қайғырылады. Ақын Ливиядан Тиберийден көңіл көтеруді сұрайды. Жыр Друздың Ливияға Елизийдегі тағдырына сендіретін сөздерімен аяқталады. Бұл жыр «Меценатқа арналған Элегиялармен» байланысты болғанымен, қазір олардың ешқандай байланысы жоқ деп есептеледі. Туындының жазылған мерзімі белгісіз, бірақ жырда Тиберийдің маңызды рөлі болғандықтан, оны Тиберийдің билігі тұсында жазған деп болжауға болады.

Нюкс ("Көміршекті ағашы")

Бұл 91 элегиялық жұптан тұратын қысқа өлең, Эзоптың "Жаңғақ ағашы" туралы ертегісімен байланысты, ол адамның құрметсіздігі туралы айтады. Ағаш, жемісін алу үшін балалар тас лақтымауын сұрап монолог айта келе, бұрынғы жемісті алтын ғасырды қазіргі өнімсіз кезеңмен салыстырады, онда оның жемісі зорлықпен жыртылып, бұтақтары сындырылады. Осы барыста ағаш өзін бірнеше мифологиялық кейіпкерлермен салыстырып, императордың қамқорлығын мақтайды және азаптанудан гөрі құрылуын тілейді. Өлең жалған деп есептеледі, себебі ол Овидийдің еңбектеріне тән емес тәсілмен сілтеме жасайды, бірақ бұл туынды Овидиймен бір замандас деп саналады.

Сомниум ("Ұйқы")

Бұл өлең дәстүрлі түрде Amores 3.5 деп саналады, бірақ оның шынайылығы күмәнді. Ақын түсін жорамалшыға айтады: ол орталық күннің ыстығынан қашып бара жатқанда, бұқаның жанында ақ сиырды көреді. Сиырды қарға шоқығанда, ол бұқадан айырылып, басқа бұқалармен бірге жайылымға кетеді. Жорамалшы бұл түсті махаббатқа байланысты аллегория ретінде түсіндіреді: бұқа – ақынның өзі, сиыр – бойжеткен қыз, ал қарға – қарт әйел. Қарт әйел қызды сүйіктісін тастап, өзге біреуді іздеуге итермелейді. Бұл өлең жеке тарағаны мәлім, және Тибулл немесе Проперцийдің өлеңдерімен байланысы болмауы оның жалғандығын көрсетеді. Дегенмен, өлеңнің ерте империя кезеңінде жазылғаны болжануда.

Стиль

Овидий дәстүрлі түрде жанрдың эволюциясындағы соңғы маңызды махаббат элегисті және жанрдың конвенцияларын басқарудағы ең көпжанрлы ақын саналады. Басқа канондық элегиялық ақындар сияқты, Овидий өзінің шығармаларында дәстүрлі әскери және қоғамдық мақсаттарға қарағанда субъективтілік пен жеке эмоцияға баса назар аударатын образды қабылдайды. Кейбір ғалымдар мұны Август кезеңінің салыстырмалы тұрақтылығымен байланыстырады. Дегенмен, Катулл, Тибулл және Проперций жеке тәжірибеден шабыттанған болса да, осы ақындардың шығармаларын «биографиялық» тұрғыдан қарастырудың дұрыстығы ғылыми пікірталас тудырады. Овидий поэзиясында өзінің сүйіктісінен эмоционалды жағынан алыс, ал мәтінде бірегей эмоционалды реализмді жасауға басқа элегистерге қарағанда аз қатысқан образ ретінде көрінеді. Бұл көзқарас, сондай-ақ Овидийдің Кориннасын нақты тұлғамен байланыстыратын куәліктердің болмауы ғалымдарды Кориннаның ешқашан нақты адам болмағаны және Овидийдің онымен қарым-қатынасы элегиялық жобасы үшін ойлап тапқан туынды деген қорытындыға әкелді. Кейбір ғалымдар тіпті Кориннаны элегиялық жанрдың метапоэтикалық символы ретінде түсіндіреді. Овидий дәстүрлі элегиялық конвенциялармен ойнайтын және жанрдың тақырыптарын дамытатын өте тапқыр махаббат элегисті саналады; Квинтилиан оны тіпті «қайратты» элегист деп атайды. Оның эротикалық элегиясы тақырыптар мен көзқарастардың кең спектрін қамтиды: «Аморлар» Овидийдің Кориннамен қарым-қатынасына, мифтік кейіпкерлердің махаббаты «Героидтардың» тақырыбы, ал «Арс Аматория» және басқа дидактикалық махаббат өлеңдері қарым-қатынастар мен сүйкімділік туралы (қайыршылық) «ғылыми» тұрғыдан нұсқаулар береді. Оның элегияға қатысты көзқарасы бойынша ғалымдар риторикалық білімнің оның санауында, таң қалдыру әсерлерінде және ауысу құралдарындағы ықпалын байқады. Кейбір зерттеушілер Овидийдің басқа шығармаларында, мысалы, «Фастиде» махаббат элегиясына деген қызығушылығының әсерін атап өтті және оның «элегиялық» стилін «эпикалық» стилінен ажыратты. Ричард Хайнц өзінің танымал «Овидийдің элегиялық повестемесі» (1919) еңбегінде Овидий стильдерінің айырмашылығын, екі поэмадағы Церера-Прозерпина оқиғасын қарастыру сияқты, бірдей аңыздардың «Фасти» және «Метаморфоза» нұсқаларын салыстыра отырып сипаттады. Хайнц «элегиялық өлеңдерде сезімтал және нәзік тон басым болса, ал алты буынды баяндама салтанаттылық пен құрметке баса назар аударады» деп көрсетті. Оның жалпы аргументтік желісін Брукс Отис қабылдады, ол былай деп жазды: құдайлар эпоста «қатаң», өйткені олар элегияда емес; эпостағы сөздер ұзақ және сирек, ал элегиядағы сөздер қысқа, қиындалған және жиі болады; эпикалық автор өзін жасырады, ал элегиялық автор баяндамасын оқырманға немесе кейіпкерлеріне таныс пікірлермен толтырады; ең бастысы, эпикалық баяндама үздіксіз және симметриялық, ал элегиялық баяндама айқын асимметрияны көрсетеді. Отис Овидийдің махаббат поэмаларында ол «жаңа нәрсе ойлап табудың орнына ежелгі тақырыпты пародиялап отырғанын» айтты. Отис «Героидтар» көбірек маңызға ие екенін және олардың кейбіреулері «Овидий бұрын жасаған нәрселерден мүлдем өзгеше [ ] бірақ ол мұнда да өте таныс жолмен қадам басып отыр» деп мәлімдеді, себебі әйелдердің еркектерінен тастап кетілуі немесе ажырасу мотиві «эллинистік және неотерикалық поэзияның тұрақты мотиві болды (біз үшін классикалық мысал, әрине, Катуллдың 66-шы өлеңі)».

Басылымдар

МакКеоун, Дж. (ред.), Овидий: Аморес. Текст, Пролегомена және төрт томдық түсініктеме, I–III томдары (Ливерпуль, 1987–1998) (ARCA, 20, 22, 36). Райан, М. Б.; Перкинс, С. А. (ред.), Овидийдің Аморес, Бірінші кітап: Түсініктеме (Норман: Оклахома университетінің баспасы, 2011) (Оклахома классикалық мәдениет сериясы, 41). Таррант, Р. Дж. (ред.), П. Овиди Насонис Метаморфоздар (Оксфорд: OUP, 2004) (Оксфорд классикалық мәтіндері). Андерсон, В. С., Овидийдің Метаморфоздары, 1–5 кітаптар (Норман: Оклахома университетінің баспасы, 1996). Андерсон, В. С., Овидийдің Метаморфоздары, 6–10 кітаптар (Норман: Оклахома университетінің баспасы, 1972). Кенни, Е. Дж. (ред.), П. Овиди Насонис Аморес, Medicamina Faciei Femineae, Ars Amatoria, Remedia Amoris (Оксфорд: OUP, 19942) (Оксфорд классикалық мәтіндері). Майерс, К. Сара, Овидий Метаморфоздар 14. Кембридж грек және латын классикасы. (Кембридж университетінің баспасы, 2009). Рамирес де Вергер, А. (ред.), Овидий, Carmina Amatoria. Аморес. Medicamina faciei femineae. Ars amatoria. Remedia amoris. (Мюнхен & Лейпциг: Saur, 20062) (Bibliotheca Teubneriana). Дорри, Х. (ред.), Epistulae Heroidum / P. Ovidius Naso (Берлин & Нью-Йорк: de Gruyter, 1971) (Texte und Kommentare; Bd. 6). Форнаро, П. (ред.), Publio Ovidio Nasone, Heroides (Алессандрия: Edizioni del'Orso, 1999). Алтон, Е. Х.; Вормелл, Д. Е. В.; Кортни, Е. (ред.), P. Ovidi Nasonis Fastorum libri sex (Штутгарт & Лейпциг: Teubner, 19974) (Bibliotheca Teubneriana). Фантем, Элейн, Fasti. IV кітап. Кембридж грек және латын классикасы. (Кембридж университетінің баспасы, 1998). Уайзман, Энн және Питер Уайзман, Овидий: Fasti. (Оксфорд университетінің баспасы, 2013). Goold, G. P., және т.б. (ред.), Овидий, Heroides, Amores; Махаббат өнері, Косметика, Махаббатқа арналған емдер, Ibis, жаңғақ ағашы, Теңіз балық аулау, Жұбаныш; Метаморфоздар; Fasti; Tristia, Ex Ponto, I–VI томдары (Кембридж, Массачусетс/Лондон: HUP, 1977–1989, қайта қаралып жаңартылған басылымы) (Loeb Classical Library). Холл, Дж. Б. (ред.), P. Ovidi Nasonis Tristia (Штутгарт & Лейпциг: Teubner 1995) (Bibliotheca Teubneriana). Инглхарт, Дженнифер, Tristia, 2-кітап. (Оксфорд университетінің баспасы, 2010). Ричмонд, Дж. А. (ред.), P. Ovidi Nasonis Ex Ponto libri quattuor (Штутгарт & Лейпциг: Teubner 1990) (Bibliotheca Teubneriana).

Латын және ағылшын тілдеріндегі аударма

Персей/Тюфт: П. Овидий Насо Аморес, Ars Amatoria, Героидтар (бұл сайтта Эпистула деп аталады), Метаморфоздар, Remedia Amoris. Жақсартылған браузер. Жүктеуге болмайды. Киелі мәтіндер мұрағаты: Овидийдің Аморес, Ars Amatoria, Medicamina Faciei Femineae, Метаморфоздар, Remedia Amoris. Публий Овидий Насоның Метаморфозалары; аңыздарды талдау және түсіндіру арқылы түсіндірілді, сондай-ақ тарихи, мифологиялық және сындық ағылшынша түсіндірмелермен және суреттік безендірулермен толықтырылған: барлық сөздердің мағынасын сындық дәлдікпен беруші сөздікпен. Натан Ковингтон Брукс жазған. Баспа: Нью-Йорк, A. S. Barnes & co.; Цинциннати, H. W. Derby & co., 1857 (Джорджия университетінің кітапханаларында іздеуге болатын факсимиле; DjVu және қабатты PDF форматында).